1116
Октябриин 25-да Буряад Уласай Үндэһэтэнэй номой санда “Буряад-монголшуудай Шэнэхээн нютагай түүхэ” гэһэн номтой танилсалга үнгэрөө. Шэнэ номой авторай Согтын Жамсын наһанайнь нүхэр энэ хэмжээндэ оролсоо. Гадна холо ойроһоо бууһан айлшад, үхибүүд олон байгаа.
“Буряад хэлэ Буряад Уласта сахин хүгжөөхэ” гэһэн Буряад Уласай программын хэмжээндэ Буряад Уласай Соёлой яаманай мүнгэн һангай ашаар144 хуудаһатай энэ ном 1 мянган хэһэгээр хэблэгдэбэ.
Ородой Холбоото Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, габьяата зүжэгшэн Доржо Сультимов Шэнэхээн ошоходоо, Согтын Жамсын хуушан монгол хэлэн дээрэ гараар бэшэһэн зохёолыень асаржа, Буряадай ехэ һургуулиин монгол хэлэнэй багша Жаргал Бадагаровтай хамта оршуулһан байна. Номой нара хараһанда эдэ хоёр оршуулагшадай, мүн хинан хэблэгшэ Бадма Бальжинимаевай үүргэ угаа ехэ.
Тус номтой танилсалгын баяр ёһололдо хабаадагшад хэд бэ гээд нэрлэбэл, Арадай Хуралай һунгамалнууд – Бато Семёнов, Галан Гунзынов, Бүгэдэ Буряадай нютагаархинай бүлгэмүүдэй эблэлэй түрүүлэгшын орлогшо Нина Дашиева, Буряад Уласай толгойлогшын дэргэдэхи Аха захатанай зүблэлэй түрүүлэгшын орлогшо Виктор Таханов, Шэнэхээн буряадуудай нютаг зоной эблэлэй түрүүлэгшэ Санжаешин Дашацэрэн, Жамсын Сэндэ, Шүлтэмэй Сүлдэ, Анандын Нума, Дашацэрэнэй Жабзама болон бусад. Эдэ зон баярай үгэнүүдээр номой авторые амаршалаа. Нэрлэгдэгшэ зон булта урда гаража, үгэ хэлэхэдээ, буряад хэлэеэ, соёлоо, заншалаа һэргээн аршалхын тулада үшөө олон буряад номууд хэблэгдэжэ байһай гэжэ тэмдэглээ.
Энэ ном соо буряадуудай ажабайдал үнэн ёһоор бэшэгдээтэй. Тиигэхэдээ хатуу шэрүүн сагта хилэ дабажа гараһанһаа эхилээд, мүнөөнэй үе саг харуулагданхай. Энэ бүтээл иража харахада, хүн зоной тоо, мүн үхэр малайнь тоо толгой, хубсаһа хунар, соёл, мал ажалай үйлэдбэри гэхэ мэтэ баримтануудые уншамаар.
“Хэзээб даа нэгэтэ нютагаа һөөргөө бусаха болоод, ёһо заншалаа, хубсаһа хунараа, хэлэеэ мартаад ошоо һаамнай, хүн зон бидэниие хүлисэхэгүй гээд, мүнөө үеын халаандаа элинсэг хулинсагайнгаа урда сагһаа абаад ябаһан ёһо заншалаа дамжуулха ёһотойбди”, - гэжэ шэнэхээнэйхид хэлсэжэ байнхай һэн.
Нэгэ бишыхан хэһэг ном сооһоонь дурадхаһуу:
“Шэнэхээн буряадуудай Хүлэн-Буйрта нүүжэ ерээд, нютагжаһан үйлэ хэрэг ямар шалтагаанһаа болоһон байгааб гэхэдэ, нүүдэлшэ ажамидаралтай буряад-монголшууд ойро зэргэлжэ байһан Монгол орон болон Хүлэн-Буйрай нютагуудаар таража, урагша-хойшоо хилэ гаража, һуужа байһан.
. . . Буряад - монголшуудай Шэнэхээн нютагта нүүжэ ерэһэн ябадалынь гэхэдэ, тэрэ саг үедэ Ород Уласта болоһон Октябриин хубисхалһаа уламжалжа, нүүжэ ерэһэн газартаа түбхинэхэ, тайбан сүлөөтэй амидарха хүсэл эрмэлзэлтэйнь сэхэ холбоотой юм. Тэрэ саг үедэ Зүблэлтэ уласай дотор зүүнэй шугамые шангаар ябуулжа, маша олон хүнүүдые Хубисхалда эсэргүү гү, али нюдарган баян гэм зэмэ тохохо, бариха, хорихо, сүлэхэ зэргын ябадалнуудай тон аюултай, хүндэ байһан тула тэрээнһээ айха, зайлаха, тэрьедэхэ хүсэл мүн лэ нэгэ талын шалтагаан боложо байһан ушартай юм”.
Шэнэхээнэй буряадуудай түүхэ тухай ном нара хараба. Шэнэ бүтээл һонирхожо уншахыетнай дурадханаб.
Үндэһэтэнэй номой сангай сайтһаа гэрэл зураг абтаба.
Любовь ЦЫБЕНОВА
