1230
Баянголой арадай театр ноябриин 25-да 70 жэлэйнгээ ойн баяр тэмдэглэхэеэ байна. Энэ театр ехэ баян түүхэтэй юм.
Аяар холын 1916 ондо Эрхүүгэй багшанарай семинари дүүргээд, түрэл нютагтаабусажа ерэһэн Ринчин Тубчинович Тубчинов һургуули байгуулхаһаа гадна элдэбын кружогуудые, илангаяа уран һайханай талаар эмхидхэжэ, бишыхан үхибүүдые, томо зониие үзэг бэшэгтэ, уран шүлэгтэ, дуу ёохорто һургажа захалһан байна. Энээнһээ гадуур багахан зүжэгүүдые табижа, зониие ехэ гайхуулдаг һэн. Жэшээнь, “Гулбаа тайшаа” гэжэ нэрэтэй зүжэгтэнь Бадма Ханзаев (батрак), Бошикто Доржиев (гулбаа), Эрдэни Намдаков (батрак), Абрам Цыцыков (батрак), Базар Ламатханов (лама), Тугулдур Дансаранов (шаман) гэгшэд наадажа, хүн зон аргагүй һонирхоһон байна.
1930-аад ондо Баянгол нютагтамнай хүдөөгэй Соёлой байшан баригдажа, арад зоноо гэгээрүүлгын ёһото ажал аргагүй эдэбхитэйгээр ябуулагдажа эхилээ. Абрам Цыцыков, Ошор Бубеев, Ракша Бадмаев гэгшэд зүжэгүүдые өөһэдөөшье зохёожо байгаад табидаг һэн.
Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнһаа олон тоото бэрхэ хүбүүднай бусажа ерэхэ хуби заяагүй байгаа. Тэдэнэй хэһэн һайхан үйлэ хэрэгүүд арадай сэдьхэлдэ хэтэдээ үлэнхэй. Дайнай һүүлээрхи жэлнүүдтэ соёл болбосоролой ажал бүри эдэбхитэйгээр хүгжөө. Жэшээнь, 1946 ондо “Папанинцы”, «Будамшууһаа” хэһэг табигдаа, “Шоолой” гэһэн зүжэгтэ Мария Матханова, Базар-Сада Батуев, Дампил Бадмаев, Буда-Ханда Будаева, Батцо, Давыд Зонхиевтан, Дулма Нугдунова гэгшэд тон бэрхээр наадаһан юм.
1950 онуудта А.Шадаевай “Мэргэн”, Н.Балданогой “Хониной шэхэн”, Ц.Шагжинай «Тамжад абгай», Н.Соловьёвой «Һалхи шуурган» зүжэгүүд, гадна олон тоото шог ёгто сценкэ, интермеди табигдадаг һэн. 1958 ондо найруулагша Владимир Баторов Ц.Шагжинай “Будамшуу» гэжэ зүжэг табяа. Түрүүшын актёрнууд Ш.М.Бадмаев, Е.Р.Цырендоржиева, Д.С.Семёнов, Е.В.Харжеева, Т.Б.Будаев, Б.Л.Будаев рольнуудые ялас гэмээр гүйсэдхэһэн байна.
1970 гаран онуудта театрай хүгжэлтэ ехэ үндэртэ гараа. Зүүн Сибириин Соёлой дээдэ һургуули дүүргэһэн найруулагша Илья Базарович Лубсанов бэлигтэй бэрхэ нютагаймнай хүбүүн Цэрэн Шагжинай “Хабарай дуун» гэһэн зүжэг табижа, хүн зониие аргагүй ехээр баярлуулаа. Энэ зүжэгтэ Б.Л. Будаев, Е.А. Харжеева, З.Ф. Омсоева, Д.С. Семёнов, Д.Б. Ринчинова, З.Б. Будаева, Ц.А.Лайдапова, В.И. Мосолоев, Э.Х. Базаров, Б-М.С. Доржиев гэгшэд шадамар бэрхээр наадаһан юм.
1976 ондо Цэрэн Шагжинай «Шүдхэртэй сүндүүгые» найруулагша Д.Б.Ринчинова табяа. Зүжэгтэ тон һонирхолтойгоор С.Б.Сангадиев, В.Л. Абидуева, Б.Ш.Молонов, В.И. Мосолоев гэгшэд наадаа бэлэй.
1977 ондо Бүхэсоюзна Уран һайханай I фестивальда Цэрэн Шагжинай «Будамшууе» найруулагша Д.Б. Ринчинова табижа, театрай бүлгэм “Арадай театр” гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө һэн. Энэ зүжэгтэ наадаһан артистнар С.Б.Сангадиев, П.Л. Дашиев, В.Э. Ринчинова, В.Л. Абидуева, Б.Ш. Молонов, Б.Д. Бубеев, В.И. Мосолоев үндэр сэгнэлтэдэ хүртөө.
1978 ондо Цэрэн Шагжинай “Шэнэ амисхаал”, 1979 ондо Доржо Эрдыниевэй “Эртын хюруу”, 1980 ондо Даши-Рабдан Батожабайн “Залинта аадар”, 1981 ондо Доржо Эрдыниевэй “Хүлгөөтэ үдэрнүүд”, 1982 ондо Даши-Рабдан Батожабайн “Урбаанай уршагта ябадалнууд”, 1984 ондо Чингиз Айтматовай “Улаахан пулаадтай уляангирхан” зүжэгүүд табигдаа. Энэ зүжэг СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной дипломдо хүртөө һэн.
1987 ондо Е.А. Бадмаева болон Ц-Д.М. Молонова Ч. Айтматовай “Эхын таряалан” гэһэн зүжэг табиһан юм. Энэ зүжэг табихын тула Соёлой байшанай захирал Г.О. Цыренова аргагүй ехэ оролдолго гаргажа, мэдээжэ найруулагша В.И. Кондратьевта хандажа, туһа абаһан байна. Тиин манай театр “Баргажан Голой театральна хабарта” лауреадай нэрэ зэргэдэ хүртөө һэн. Г.О. Мосолоева “Толгонайн” гол роль гүйсэдхэжэ, “Эрхим эхэнэрэй роль” гэһэн магтаалда хүртөө бшуу.
1989 ондо Ш-Н.Цыденжаповай «Нангин сэдьхэл» гэһэн зохёолоор «Ши минии бурханши” гэһэн зүжэг табижа, Х.Намсараевай 100 жэлэй ойдо зорюулагдаһан арадай театрнуудай фестивальда I шатын Дипломдо хүртөө. Энэ зүжэгтэ тон олон артистнар хабаадаа бэлэй, аргагүй һонирхолтой зүжэг болоо һэн. Ж.Б. Лубсанов, А.А. Очиров, П.Л. Дашиев, Б-М.С. Доржиев, Г.А. Багаев, Б.С. Очирова, Г.О. Цыренова, Сергей, Ирина Дампилонтон, Г.С. Цыдыпова, Э.Д. Будзанаева, Д.А. Банзаров гэгшэд хүн зониие гайхуулаа бэлэй.
Саашадаа театрнай Б.Халзановай “Хүрмэлдэһэн хуби заяан”, Д. Васильевай “Дүтөөр үзэгдэһэн холын дайн”, Б. Эрдынеевэй “Хазаар хара һахал” табиһан юм. Олон тоото зүжэгүүдэйнгээ жасада жэл бүхэндэ нэгэ томохон зүжэг нэмэдэг. Мүнөөшье театрнай хүгжэһөөр. Бүхы артистнартаа элүүр мэндые, үшөө ехэ амжалта, олон тоото харагшадаа һонин һонин зүжэгүүдээрээ баярлуулжа ябахыень хүсэнэб.
Галина Цыренова, ажалай ветеран.
