1241
Жамса Цыденов, Бадма Бальжинимаев
Ноябриин 29-дэ Буряад Уласай Нютаг зоной нэгэдэлнүүдэй эблэл “Уран үгын абьяас” гэһэн урилдаанда оролсогшодоо суглуулжа, дүнгүүдыень соносхоо, илагшадтаа шангуудые барюулаа. Гадна эдэ зонойнгоо бэшэһэн шүлэгүүдһээ бүридэһэн шэб шэнэхэн суглуулбари хэблэн гаргажа, олондо тарааба.
Буряад Уласай Засагай газарай Yндэhэ яhaтанай хоорондын харилсаанай болон эрхэтэдэй үүсхэл хүгжөөхэ талаар хорооной грантда Буряад Уласай Нютаг зоной нэгэдэлнүүдэй эблэл хүртэжэ, тус хэмжээ эмхидхэхэ, ном хэблүүлхэ аргатай болоһон байна. Энэ хэрэг ехэ эдэбхитэйгээр ябуулһан эблэлэй түрүүлэгшын орлогшо Нина Дашиевае тэмдэглэхэ шухала.
Шан барюулгын ёһололой үмэнэ Нина Тожиловна үгэ абахадаа, богони хугасаа соо шүлэгүүдэй суглуулбари бүтээлсэжэ үгэһэн Валерий Доржиевич, Цырен-Дондок Батуевич гэгшэдтэ баяраа мэдүүлбэ. Гадна иигэжэ нэмэбэ:
- “Уран үгын абьяас” гэһэн урилдаа августын 15-һаа соносхоод, сентябрь һарын эсэс хүрэтэр хүдэлмэринүүдые хүлеэн абаһан байнабди. Буряад Уласай олонхи аймагуудһаа, Агаһаа болон Эрхүү можоһоо уран мүрнүүдээ олоор эльгээһэндэтнай угаа баяртайбди.
Дүн табилгын энэ хэмжээндэ жюриин гэшүүд, Ивалгын, Агын, Эрхүүгэй нютагаархинай бүлгэмүүдые толгойлдог зон, урилдаанда хабаадагшад, олондо мэдээсэлгын хэблэлнүүд оролсоо.
Уран үгэдэ шүлһэтэй, уран зохёолшын мэргэжэлгүй зоной дунда энэ урилдаан эмхидхэһэн байна. Хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, мэдээжэ сэтгүүлшэн Туяна Самбялова, Буряадтаа нэрэтэй түрэтэй уран зохёолшод болохо Николай Шабаев, Чингис Гуруев гэгшэд жюриин бүридэлдэ байгаа. Туяна Владимировна урилдаанда ороһон шүлэгүүдэй шүүмжэлэл тобшохоноор хээд үгэбэ:
- Манай бүхы хабаадагшад 3 бүлгэм боложо хубаарһан байна. Түрүүшын бүлэгтэ һургуулиин наһанай үхибүүд ороо. Яһала олон хабаадагшад байгаа. Энээндэнь ехэ баяртайбди. Хэжэнгын үхибүүд эгээл олоор хабаадаа. Хэжэнгын лицейн, интернат-һургуулиин, Ородой-Адагай гэхэ мэтэ нютагуудһаа олон хүдэлмэринүүд байгаа. Тэндэхи буряад хэлэнэй багшанар ехэ бэрхэ хүдэлнэл даа. Уран үгэдэ абьяасыень унтараангүйгөөр, дээшэнь үргэжэл байбалнай, хуу бүтэхөөр, болохоор гэжэ һанагдахаар байна. Яһала һонин образуудтай, метафорануудтай, баян хэлэтэй зохёолнууд байгаа. Шүлэг болоһон зохёолнууд байна гэжэ хэлсээ һэмди. Эдэ багшанарта доро дохижо, баярые хүргэнэбди. Гадна Бэшүүрэй, Загарайн аймагуудай, Түнхэнэй Харбяангуудай һургуулиин шабинар эльгээгээ. Түнхэнэйнгээ аймагай үхибүүдэй бүтээл уншажа, ехэл баярлаа һэмби. Бүхыдөө 17 эдиршүүл хабаадаба. Бэшүүрэй, Захааминай, Зэдын, Тарбагатайн, Түнхэнэй, Хэжэнгын нютаг зоной нэгэдэлнүүдые түлөөлһэн хүүгэдэй шүлэгүүд жюриин анхаралда табигдаа. Хэжэнгын лицейн 10-дахи ангиин шаби Дэжид Гунзыновагай, Улаан-Үдын 3-дахи лингвистическэ гимназиин 6-дахи ангиин шаби Арюна Гындынцыреновагай, Хэжэнгын интернат-һургуулиин 10-дахи ангиин шаби Эмилия Цырендоржиевагай, Түнхэн аймагай Харбяангуудай һургуулиин 9-дэхи ангиин шаби Галсан Галтаевай шүлэгүүд һайшаагдаа. Хэжэнгын Ородой-Адагай һургуулиин шаби Александра Жамсуева гурбадахи һуури, Хэжэнгын лицейн 6-дахи ангиин шаби Соёлма Шойжилова хоёрдохи һуури, Хэжэнгын һургуулиин шаби Санжима Доржиева нэгэдэхи һуури эзэлээ. Һаял 13 наһа гүйсэһэн Санжима Доржиевагай шүлэг гайхан, бахархан уншаһанаа мэдүүлнэб.
Улаан-Үдын 3 дүгээр һургуулиин лингвистическэ гимназиин һурагшад
Гэбэшье зарим шүлэгүүд шүлэг болоогүй, үшөө ехээр мүлигдэхөөр байна.
Һүүлшын үедэ буряад хэлэеэ һэргээхэ гэһэн хүдэлөөн ябана. Анхарал табюулжа эхилһэнэй тэмдэг гэжэ һанаха байнаб.
2-дохи бүлэг соо 18-һаа 35 наһа хүрэтэр зон оролсоо. 80-яад онуудта буряад хэлэеэ хашажа эхилһэнэй гэршэ ха. Буряад хэлэндэ анхаралгүй, хаяанай болоһон саг иигэжэ гараад ерэнэ. Бэшэхэ зон үсөөн болошоһон байна. Буряадаймнай хоёр “дали” болохо Эрхүү, Ага талаһаа хабаадажа байһан зондо баяраа мэдүүлхэ байнабди. Хэжэнгын Бадма Бальжинимаев, Эрхүү можын Серафима Балданова, Ага тойрогой Элбэг Зандраев гэгшэд энэ бүлэгтэ шалгаржа гараба.
Харин 36 -тайһаа дээшэ наһанай бүлэг соо ехэ олон зон. Зүблэлтэ засагай үедэ буряад уран зохёолнай ехэл хүгжэнги байгаа. Түрүүшын ангиһаа һургуулияа түгэсхэтэрөө, үхибүүднай түрэлхи хэлэеэ шудалжал ябаа. Олон часууд үгтэдэг байгаа. Бүхы жанрнууд ехэ хүгжэнги байгаа. Ямар ехэ хүгжэлтэ байгаа гээшэб? Тэрэ үеые үзэһэн хабаадагшадаймнай хэлэн ехэ баян. Бато-ЖаргалЦыдыпов, Жамсо Цыденов, Бато Бадмаев гурбаниие онсо тэмдэглэбэбди. Эдэ зоноймнай хэлэн болбосоронги һайхан.
Совет үеын буряад уран зохёолой хүгжэлтын үндэр орьёлдо хэзээдэшье хүрэхэгүйбди гэжэ һанаха саг ерэдэг. Буряад хэлэеэ дахинаа һэргээе гэжэ оролдонобди. Гүрэн түрын талаһаа ажал хэгдэнэ. Теэд угаашье ехэ ажал хэхэ хэрэгтэй болоно. Мүнөө байгаа үеымнай үхибүүд манай хэрэгые саашань үргэлжэлүүлжэ, буряад хэлэнэй хэтэ мүнхэдөө байхынь түлөө тэмсэлэй туг гартаа үргэжэ ябаагүй һаань, тугшууритайл хүндэхэн саг ерэхэ гэжэ үнэн сэхыень хэлэхэ байнаб. Энэ залуу үхибүүднайл – манай эгээл ехэ найдал лэ даа!
Уран литератураяа һайнаар уншыт даа, үхибүүднай! Эхэ хэлэмнай дали жэгүүр ургуулдаг, ухааемнай гүнзэгырүүлдэг шэдитэй ха юм.
Удаань жюриин үшөө нэгэ гэшүүн, мэдээжэ ирагуу найрагша, сэтгүүлшэн Николай Чимитович үгэ абахадаа, шүүмжэлэлэй иимэ үгэ хэлэбэ.
- Уран шүлэгтэ һургаагүй аад, мүрысөө соносхоод байхадамнай, иигэжэ шүлэг бэшэдэг зоной үнэнхэ зүрхэнһөө оролсоод байхада, һонин, һайншье байна. Бодомжоо зүбөөр гаргажа, шүлэг соогоо оруулһан хүнүүд байна. Шүлэгэй хэб гэжэ амяараа байна гүб даа. Ирагуу найрагнай угалзатай, өөрын дүримтэй ха юм. Тэрэнээ баримталжал, шүлэг хэгдэдэг юм.
Шүлэгүүдыетнай уншажа байхадаа, удха бодоод, һанаалаад, тэрэнээ эсэстэнь хүрэтэр абаашаагүй ушарнууд олон байна гэжэ анхарааб. Бэшэгэйнгээ дүрим баримталаагүй, ехэ тухашарһан ушарнууд яһала байна.
Хэсүү байдалай тохёолдоод байхада, үнгэрһэн юумэеэ юушье гэжэ шаналжа байхабибди. Урдаа юун болохо юм, яахамнайб, мүнөөдэрэй байдал дээрэ һэргэхэ тухайгаа бодохо хэрэгтэй. Ехэ уран зохёолшодой нэгэ суглаан дээрэ хэлээ һэм, тэрэнээ дабтажа хэлэхэм.
Минии һанахада, мүнөө сагта хэлэеэ хүжөөе гээд, буряад номууд ехэ хурданаар, элбэгээр үргэлжэ хэблэгдэнэ. Заримыень абаад харахада, ямаршье шүлэг болоогүй, мянган алдуутай юумэнүүд номууд соо дайралдана. Тэрэ хадаа хэлэ хүгжөөхын бэшэ, гэдэргэнь татажа байһан удхатай шэнги. Мүнөө Буряад Уласта засаг зургаамнай һэлгэгдэжэ байна. Тиимэһээ ноёд һайднай Буряадай Уран зохёолой холбоондо анхаралаа табижа, халта мүнгэ салингай тухайтай юумэ үгэхэ болоо һаань, уран зохёол шүүмжэлдэг нэгэеэ литературна консультант болгохо байгаабди. Тэрэнэй уншаагүй, Уран зохёолшодой холбооной Түрүүлэгшын гар табилгагүйгөөр ном хэблэлдэ гарадаггүй байгаа. Хажуугаарнь гаргаһан хэблэлынь хуу харюусаха ёһотой болодог һэн. Тиигэжэ зүбшэхэ, заһаха, мүлихэ гээшэ хэды һайн бэ даа. Урдандаа тиигэжэл һайн шанартай номууд гарадаг байгаа. Хэдыхэн шүлэг ормоглоод, мүнгэ оложо хэблүүлжэрхёод байхада, тэрэ хүндэ өөртэньшье һаалта болоно бшуу.
Энэ түрүүшын мүрысөөн. Саашадаа Буряадай Уран зохёолшодой холбоониие хабаадуулжа болоно. Эблэржэ, хамтаржа, Буряад Уласаа һэргээхэ болонобди. Эблэлдэ баярые хүргэхэ байнаб. Зониие дэмжэнэт. Жамса Цыденовэй, Бато-Жаргал Цыдыповэй хүсэндөө хүрэһэн шүлэгүүд гэхэ байнаб. Энэ ном соо шүлэгүүдээ оруулһан зон эдэ зоной зохёолнуудые хуу бултадаа уншажа, бодожо үзөөрэйгты. Ехэ гоёор, удхатайгаар бэшэгдэһэн мүрнүүд.
Жюриин гэшүүдэй сэгнэлтэ, һургаал заабаринууд иимэ ехэ гүн удхатай байгаал даа. Урилдаанда оролсоһон хүн бүхэнэй оролдолго тэмдэглэбэшье, наринаар шүүмжэлээдшье абагдаа. Хабаадагшад һургаал болгожо абаад, саашадаа гуурһаяа туршажал, хэлэеэ мүлижэл байха гээд найдая. Гэбэшье шан барюулгын ёһолол ехэ дулаахан оршондо үнгэрөө гэжэ онсо тэмдэглэмээр байна. Хабаадагшад уран мүрнүүдээ уянгатуулан уншаа. Илангаяа Хэжэнгын бүлгэмые түлөөлһэн Бадма Бальжинимаевай шүлэгүүдээ уншажа байхадань, үльгэрэй түүрээгдэжэ байһандал үзэгдөө бэлэй. Агын эдир залуу Элбэг Зандраевай өөрынгөө бэшэһэн дуу дуулажа байхадань, үнэхөөрөөшье баярламаар байба.
Ивалгын бүлгэмые түлөөлһэн мэдээжэ дуушан Инна Шагнаева баһал энэ урилдаанда оролсожо, 5 шүлэгэйнгөө ном соо ороһондо баяр талархалаа мэдүүлбэ. Хэдэн шүлэгүүдээ уншажа үгэбэ, “Хабарай хүбүүн” гэжэ дуугаа гүйсэдхэбэ.
Ивалга аймагай бүлгэм
Бато-Жарга Цыдыпов Жамса Цыденов хоёр уран мүрнүүдээ баһал уянгатуулан уншаба. Тиихэдэнь жюриин гэшүүд Чингис Гуруев Николай Шабаев хоёршье өөрынгөө зохёолнуудые олоной урда уншажа үгөө.
Энэ урилдаан саашадаа үргэлжэлхэ хэбэртэй. Тиигэбэлнь үшөөшье олон нэрэнүүд элирхэ, уран гуурһаяа туршагшад олон болохо аабза. Уладай уран үгэдэ абьяасыень үргэһэн энэ урилдаан тон хэрэгтэй, буянтайшье!
Сарюуна ЭРДЫНЕЕВА
Инна Шагнаевагай гэрэл зурагууд
