​БУРЯАД ОРОН ХҮДӨӨГӨӨРӨӨ ХҮСЭТЭЙ

Соёлой сайд Соёлма Дага­ева Тимур Цыбиковэй харуулһан һайхан жэшээ тала­да орхибогүй. Буряад Уласай урдаа хараха сурбалжалагшадые аяга сайгаар, амтан эдеэгээр хүндэлбэ. Тиигэжэ ерэһэн бэеэрээ Мухар-Шэбэр аймагай Зандин ню­тагай хатан хурса-хурса асуудал­нуудта удаа дараалан харюусажа оробо.

Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай дам саашанхи хуби заяан, байгаали­ин музей хайшаа нүүхэб, хореогра­фиин училищиин үмэнэ ушарһан бэрхэшээлнүүд, буряад цирк, өөрын байшангүй «Байгал» театр, Үндэһэтэнэй номой сангай саашан­хи хүгжэлтэ – эдэ бүгэдэ орёо-орёо асуудалнууд Соёлма Баяртуевнагай толгой дээрэ сохом бууба ха юм.

- «Байгал» театрнай өөрын мэ­дэхэ тайзангүй гэжэ би һайн мэдэ­нэб. Харин Буряадай цирк үбэлэй сагта бага балшар хүүгэдыемнай урижа, гайхамшаг зүжэгүүдээ хару­улха газаргүй байна. Үндэһэтэнэй номой сан хараалагдаһан түсэбтөө хүрэжэ, хүсэд баригдаадүй ха юм. Ургажа ябаа улаан бургааһадые ха­тарта һургадаг училищиин байшан һэльбэн шэнэлэгдэхэ ёһотой. Мүн тиихэдэ хүдөөгэй уран һайханай һургуулинуудта, клубуудта анхаралаа табижа ябаха болоноб­ди. Ерэхэ жэлдэ эдэ болон бусад хэрэгүүдтэ гүрэнһөө тусхай мүнгэн һомологдохо. Хэды тиигэбэшье, мүнгэн үлүү гараа гэжэ хэзээшье байдаггүй ха юм даа, - гэжэ Буряад Уласай Соёлой яаманай сайд Соёлма Дагаева олоной һанаа заһаад орхи­бо. - Тушаалда томилогдоһонойнгоо удаадахи үдэртэнь би Москва гараад ерээб. Тэндэ Ородой Холбоото Ула­сай Соёлой яаманай мэргэжэлтэд­тэй дүтэ танилсабаб. Гүрэнэй тусхай программануудта Буряад Уласайм­най орохын тулада иимэ танилсал­га тон шухала юм. Ошоходоо, улаан гараа дэлгээд ошохо бэшэш. Соёлой һалбариин гүрэнэй үндэр зиндаа­та ноёдой анхаралда долоон бэшэг хүргөөбди. Тэдэнэй нэгэн соонь Бу­ряад Уласай Үндэһэтэнэй номой сан­гай барилга дүүргэхэ тухай хэлэг­дэнэ. Бидэ хадаа энэ асуудалаараа гүрэнэй тусхайта программын ёһоор 1 миллиард түхэригэй дэмжэлгэтэй болобобди. Оройдоол 200 саяыень зөөри болгоод байнабди. Энэ жэлдэ ябажа байгаа гол барилгамнай энэл болоно ха юм даа. Тиимэһээ тус хэ­рэгтэ һомологдоһон мүнгэеэ энэ жэлэй эсэслэтэр тусхай дансануудай дагуу зохилдуулха зэргэтэйбди.

Хэрбэеэ Буряад Уласай Соёлой яа­ман 2017 оной түгэсэтэр Үндэһэтэнэй номой санда шэглүүлэгдэһэн мүнгэ зөөри болгожо амжаагүй һаа, урдань абаһан 200 сая түхэригөө бусааха баатай болохо. Гадна иимэ ушарта ороһонойнгоо түлөө ялада унаха. Нэрэ алдараашье буураха юм.

- Эгээл муу юумэниинь - гүрэн мүнгэ һомолхоёо болижо ма­гад. Тиимэһээ иимэ байдалда огто орожо болохогүй. Мүнөө дээрээ Үндэһэтэнэй номой сангай байшан барижа байһан мэргэжэлтэд капи­тальна барилгын хүтэлбэритэй тон нягта харилсаа тогтоогоод ажалла­жа байна, - гэжэ Соёлма Баяртуевна хөөрэнэ.

Барилга жэл болоод түгэсэхэ

Эндэ үшөө нэгэ һонин зүйл бай­на. Үндэһэтэнэй номой сангай барилгада гүрэн 2017 ондо 1 миллиард түхэриг үгэһэн һаа, ерэхэ жэлдэ барилга зогсоогдохо баатай болоно. Ха­рин 2019 ондо эхилһэнээ түгэсхэхэ хэрэг гараха.

- Энэ үзэгдэлые анхаралдаа абам сасуу бэшэг болгожо бэшээд, Мо­сква абаашаа һэм. Үндэһэтэнэй но­мой сангай хорёо соонь түүхэдэ сэнтэй байшангай бии байһанһаань боложо, барилгамнай орёо, ажал хүдэлмэринь бүри үнэтэй болоһон ушарһаа ерэхэ жэлдэ гүрэн мүнгэ һомолхо аргагүй байһанаа мэдүүлээ. Харин 2019 ондо аргыень олоё гэжэ би сэхэ зааһан байнаб, - гэжэ Соёлма Баяртуевна хэлээ.

Үндэһэтэнэй музей Буряад Уласта тон хэрэгтэй гэһэн бодолые манай соёлой сайд зүбшөөнэ.

- Үндэһэтэнэй музейгүйгөөр холо ошохогүйбди. Аяншалгын түб боложо байһан можо нютагта олон мянган жэлэй туршада суглуулһан түүхын, уран һайханай баян жасые зандань үлээхэ шухала. Тиимэһээ му­зей заабол барихабди. Музейнүүдэй жасын зүйлнүүдые зүб мүрөөр ха­дагалха, үшөө тиихэдэ хуушарһанаа шэнэлхэ талаар горитой ажал ябу­улмаар. Дээдэ Онгостойдо шэб-шэнэхэн музей барихын тула нэгэ миллиард 300 сая түхэриг хэрэгтэй.

Хореографиин училищи тухай хэ­лэбэл, Новосибирскһээ эхилээд, Алас Дурна зүг болотор иимэ училищи бэшэ хаанашье олохогүйт. Иишэ ган­са Буряад Уласай хото, хүдөөнүүдэй бэшэ, харин бүхы Ород гүрэнэй олон можо нютагуудһаа, үнгэржэ ерэхэ­дээ, бүри хари гүрэнүүдэй тон бэ­лигтэй үхибүүд ерэжэ һурадаг бай­на. Тэрэ тоодо хитад, монгол яһатан олоороо һурадаг ааб даа. Буряад Уласай Арадай Хуралай Бюджедэй, налогуудай болон сан жасын тала­ар хороондо хамаатай һунгамалнууд Соёлой яаманай мэргэжэлтэдтэй албан ёһоной уулзалга үнгэргөө һэн. Тиин бүгшэм кабинедүүд соо һуужа һуухын орондо бидэ сугтаа хорео­графиин һургуули ошожо харабаб­ди. Ошон гэхэдэмнай, тэндэмнай иимэ байдал нюдэндэмнай элеэр харагдаба: хатарша хүбүүд, басага­дай дэбхэншээхэдэнь, 30 дүрбэлжэн метр талмай эзэлдэг байшангынь тэдэнэртэеэ адли “һүрэлсэхэ” юм. Доторхи агаарынь игсүүн, амилха­да хүндэ. Иимэ байдалда бэеэ хэды һорибошье, бэлигтэй үхибүүд улас­хоорондын хэмжээндэ үндэр амжал­та туйлажа бирахагүйнь эли болобо. Дэлхэйн хэмжээнэй урилдаанууд уужам һаруул ордонгууд соо эмхидхэгдэхынгээ хажуугаар, тэдэнэй шалань манай эндэхидэл адли тэб тэгшэнүүд бэшэ юм. Манай үхибүүд нэгэ бага хэлтэгы шала дээрэ ха­таржа дадаха зэргэтэй, - гэжэ Соёл­ма Дагаева нэн түрүүн өөрөө сохом һайнаар ойлгожо абаһан байна.

Ушар иимэһээ хореографиин учи­лищиин байшангые эхилжэ байгаа хатаршадай ами наһанда аюулгүй болгохын тула Буряад Уласай Со­ёлой яаман арга шадал соохоноо мүнгэ һомолхо хараатай. Дам саа­шадаа энэ байшанда залгалаа бари­жа, бусад эрилтэнүүдтэ тааруулхань дамжаггүй.

Байгаалиин музей «Үльгэр» театр хоёрой байшан яагаад хубаалтайб?

Орёо энэ асуудал мүн лэ Соёл­ма Баяртуевнагай хүзүүн дээрэ хүндэхэн шулуугаар унашабал даа.

- Нэгэ байшан дотор ондо-ондоо шэглэлээр хүдэлдэг эмхи зургаанууд байрлаха ёһогүй гэһэн хуули хүсэндөө орошоо. Һандарһан байшангынь заһахадамнай, хоёр эмхиин үрөөһэниинь эндээ үлэхэ эрхэтэй. Иимэ оршон байдалда ма­най өөрынгөө зүгһөө ямаршье ши­идхэбэри абахадамнай, али нэгэ эмхиинь түлөөлэгшэд тэрэниие ехэ хүндүүлхэйгээр угтан абаха бай­на. Харин үхибүүдые театргүйгөөр орхижо болохогүй гэжэ бил һанаха байнаб. Илангаяа манай алдарта «Үльгэр» театр «Алтан баг» шаг­налда аяар дүрбэ дахин хүртэһэн байна ха юм. Энэ бэрхэшээл һаяын ерээдүйдэ нилээд зүбшэгдэхэ, оло­ниитые хүлгөөхэ ёһотой. Хэрбэеэ Үндэһэтэнэй музейн байшанай ба­ригдабал, Буряад Уласай байгаалиин музей ямаршье түбэг һаадгүйгөөр тиишээ түбхинөөд орхихо һэн, - гэжэ бүһэгүй сайд бодомжоороо хубаал­даба.

Буряад Уласай Байгаалиин му­зейдэ байшан худалдажа абаад, мүнгыень һубарюулжа түлэхэ арга боломжо байгша ондо дурадхагдаһан байгаа. Теэд тэдэ халуун дээрэнь зо­хихо шиидхэбэри абажа амжаагүй. Ноёдойнь үни удаан ухарилдаһаар байтар, тэрэ байшангынь ондоо эзэ­тэй болошобол даа.

«Бидэ өөрын мэдэхэ байшангүйбди!» - гэжэ олон жэлэй турша­да, тэрэ тоодо агуу гүрэн байна гэжэ бардаастайгаар һануулжа байдаг «Байгал» театр Соёлма Дагаеваһаа һанаһанаа абаагүйдөө һалаха һандахагүй.

- «Байгал» театрай ордон бари­ха газаршье заагдаагүй, барилгада хэрэгтэй дансануудшье байхагүй. Тиимэһээ хооһон ама дэлгэжэ, Мо­сква ошоходо, хэн мүнгэ үгэхэб даа? Энэ ушарһаа мүнөөхи бэшэгүүд со­огоо «Байгал» театр тухай хахадшье үгэ бэшээгүйбди, - гэжэ Буряад Ула­сай Соёлой яаманай сайд сэхэ руунь буудаба.

Захадань Буряадай гүрэнэй цирк үбэлэй сагта харагшадтаа зүжэгүүдээ харуулха талмайгүйбди баһа гэхэ.

- Буряадай гүрэнэй цирк хадаа «Байгал» театрһаа дутуугүй бүхы дэлхэйдэ мэдээжэ. Жэлэй дүрбэн сагта эндэмнай шэнэ номернууд зо­хёон байгуулагдажал байдаг. Теэд Улаан-Үдэдэ бии байгаа олон бай­шангуудай нэгэнииньшье 15 метр үндэр ханагүй юм. Ядахын сагта 9 гү, али 7 метр үндэртэ оршодог үһээтэй циркын ордоной баригдабал, һайн байха байгаа, - гэжэ Соёлма Баярту­евна циркын зохёохы бүлэгэй үдэрэй һанаан, һүниин зүүдэн болоһон бэр­хэшээлтэй хүсэд дүүрэнээр танил байһанаа харуулба.

Хүн болохо багаһаа, хүлэг боло­хо унаганһаа гэжэ буряад араднай дэмы хэлсэдэггүй. Талаан бэлиг­тэй хүүгэдээрээ буряад дайдамнай хэр угһаа, хэды заяанһаа баян гээ­шэ. Теэд тэдэ хүүгэднай хаана ошо­жо, бурханай заяаһан талаангаа бэелүүлнэб? Зүб даа. Бүмбэрсэг дэл­хэйн ямаршье гүрэндэ. Гунан дэл­хэйн агуу хотонуудта. Иигэжэ ерэһэн бэеэрээ тэдэмнай түрэл һайхан Улаан-Үдэ хотоёо бусалтагүйгөөр орхино. Харин Буряад ниислэлдэ урлаг бүтээдэг мэргэжэлтэд тиихэ­дэнь хүдэлмэрилэгшэдөө хаанаһаа олохо болоноб? Ерүүл зондоо най­даад лэ һууха болоно. Ушар иимэһээ талаантай хүүгэдые нютаг дээ­рээ хүмүүжүүлээд, нютаг дээрээ хүдэлгэхэ зорилго Буряад Уласай Соёлой яаманай урда хэзээнэйхиһээ хурсаар тобойн гарана. Бэлигтэй эдиршүүлэй байраар байжа һураха һуралсалай болон хүмүүжүүлгын гуламтануудые бүһэгүй сайд байгу­улжа шадаха гү? Хараад үзэхэ гүбди даа.

Буряад хүн хүдөөгөөрөө хүсэтэй

Буряад Уласай хүдөө нютагуудта түрүү хүнүүд ажаһуудаг гэжэ үнинэй мэдээжэ. Ажалша малша арад сүлөө сагтаа дуугаашье дуулаха, үльгэр домогуудаашье хэлсэхэ газарнуудаа өөрынгөө хүсөөр барина. Соёлой гуламтанууд нютаг һуурин бүхэндэ хэ­рэгтэй.

Хүдөөгэй соёл урлал руу ерэхэ жэлдэ 42 сая түхэриг дамжуулагда­на гээд, Соёлма Баяртуевна дуулгаа. Энэ мүнгэн соёлой байшангуудые зайн галаар, дулаагаар хангалгада, заһабарилгада шэглүүлэгдэнэ. Ти­ихэдэ 500 мянган түхэриг соёлой һалбарида ажал ябуулдаг зониие урмашуулгада ошоно. Гадна 1 сая 200 мянган түхэриг хүдөөгэй соёлой байшангуудые дэмжэлгэдэ грант бо­лоод тарана. Энэ мүнгэнэйнгөө хэм­жээ дээшэлүүлхэ түсэбтэйбди гэжэ соёлой сайд дуулгана. Хэды тиигэ­бэшье хүдөөгэй соёл урлал руу бага мүнгэн ябуулагдана гэхээр. Юун­дэб гэхэдэ, бүхы Буряадай соёлой һалбари руу жэлэй туршада 1 мил­лиард 200 сая түхэриг уласай һанһаа һомологдоно ха юм. Ехэнхинь Улаан-Үдэдэ үлэнэ гээшэ гү? Мүнөөдэрэй иимэ байдалые Соёлма Баяртуевна хубилгаха гээд найдая.

Сэтгүүлшэд тухай

Олондо мэдээсэл тараалгын һалбари соёлдо хабаатай аал? Мэргэжэлтэн бэшэ хүндэ соёлой һалбари даалгагдаба гэһэн һураг суу ябана гээд, нэгэ сурбалжалаг­ша асуудал табиһан байна. Тиигэхэ­дэнь сэтгүүлшэн хадаа соёлой ажал ябуулагша гэһэн тоотой гээд, пресс-хуралдаанай үедэ ойлгуулагдаба. Соёлма Баяртуевна хадаа Буряа­дай сэтгүүлшэдэй дундаһаа сайдай үндэр тушаалда һууһан түрүүшын хүн болоно гүб даа. Тиимэһээ сэтгүүлшэднай дэмжэжэ байха гээд найдагдана. Тиихэдэ соёлойм­най сайд бидэнээшье үргэлсэжэ, харалсажа байха бэзэ гээд баһал найдая. Анха түрүүшын энэ пресс-хуралдаанай үедэ буряад хэлэн дэ­эрэ мэдээсэлгэдэ хабаатай асуудал “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшанай харюусалгата секретарь Сарюуна Эрдынеева табяад, буряад хэлэ мэдэхэ соёлой сайдтай болоһондоо баярла­жа байнабди гэжэ мэдүүлээ. Буряад хэлээр арадтаа һониноо мэдүүлжэ байдаг сэтгүүлшэднай үсөөн боло­жо байна. Ууган хэлээрээ хөөрэлдэхэ уладнайшье жэлһээ жэлдэ үсөөрнэ. Тиимэһээ буряад сэтгүүлшэдые урмашуулгын талаар Буряад Ула­сай Соёлой яаманай тусхай хэмжээ эрхилхыень дурадхал оруулагдаа. Буряад хэлэнэй багшанарай дунда эмхидхэгдэдэг “Эрхим багша” шэнги “Эрхим сэтгүүлшэн” гэһэн урилдаа­шье зарлажа болоно бшуу.

Баяр ЖИГМИТОВ

Анна Огороднигой гэрэл зураг