​Уран үгэдэ дуратайшуулай сэдьхэлээ ханаха сайт бии болоо

Баира Бальбурова "Уран хүн" сайттай танилсуулна

Интернет сүлжээнэй юртэмсэдэ “Уран хүн” гэһэн сайт байгуулагдаа. Тиигэжэ буряад арадай уран зохёолой бүтээлнүүдтэй, элитэ, залуу уран зохёолшодтой танилсаха, һонин мэдээсэлнүүдые абаха аргатай болобо гээшэбди.

Энэ сайтые сэтгүүлшэн Баира Бальбурова байгуулба. Баира Цыденешиевна хадаа манай “Буряад үнэн” сониной хэблэлдэ нэгэ үедэ хүдэлөө һэн. Тэрэнэй бэшэһэн хөөрөөнүүд, найруулганууд “Байгал” сэтгүүлдэ толилогдодог. Нова-принт хэблэлдэ гараһан “Новая проза” гэһэн согсол­бори соо зохёоһон хөөрөөниинь хэ­блэгдээ бэлэй. Фейсбук сүлжээ холбоондо “Уран зохёол” гэһэн хуудаһа нээжэ, Баира буряад уран зохёолнуудые олониитын үзэмжэдэ таби­даг юм. Мэдээсэлэй сүлжээ холбооноор түргэн тарадаг сагта саарһан түхэлэй ном гартаа барижа уншаха зоной үсөөн болоһон хадань, энэ хүнэймнай хэжэ байһан ажал тон сагай эрилтэдэ таарама гэжэ тэмдэ­глэе.

Гурбан жэлэй ажал бүтэбэ

Исай Калашниковай нэрэмжэ­тэ номой санда ехэ һонин уулзал­га үнгэрбэл даа. “Уран хүн” гэһэн сайттай хайшан гэжэ хүдэлхэб, ямар мэдээсэлнүүдые олохоор бэ, ямар аргаар эндэ орожо, өөрынгөө зохёолнуудые, туршалгануудые табихаб гэжэ хөөрэбэ.

Хүдөө аймаг, нютаг бүхэндэ гай­хамшаг зон ажаһуудаг. Тэдэ нютаг газар, түүхэ домог, юрын ажалша хүнүүдэй хуби заяан, намтар тухай шэнжэлгын ажал ябуулдаг. Теэд энэ ехэ ажалаа дансалаад лэ, хадагалаад, хаанашье хэблүүлдэггүй. Илангаяа хүдөө һургуулинуудай багшанар хи­заар ороноо шэнжэлгын ажалнуудые үхибүүдтэеэ ябуулаад лэ, дүүрэшэнэ ха юм даа. Харин мүнөө хэншье һаа эдэ бүгэдые элирүүлжэ, энэ сайт руу табижа байха аргатай болобо.

Иимэ сайт байгуулха тухай Баира Бальбурова гурбан жэлэй туршада бодомжолоо. Шадаха мэргэжэлтэдтэ хандахадань, ехэ мүнгэ эреэ ааб даа. Теэд гүрэнэй талаһаа иимэ ажал­да мүнгэн һомологдохо бэшэ. Ушар тиимэһээ хубиингаа мүнгэн дээрэ ажалаа ябуулжа захалаа юм.

- Нэн түрүүн интернет соо сахим түхэлэй буряад бэшэмэл зохёолнуудые бэдэрээб. «Вконтакте» гэһэн сүлжээ холбоондо бага-сага юумэ олооб. Уран зохёол хадаа нэгэ газар­та булта суглуулагдажа, үргэнөөр дэлгэрүүлэгдэжэ байха ёһотой гэһэн бодол намда амар заяа үзүүлээгүй. Буряад уран зохёол бусад арадуудай зохёолһоо юугээрээшье дутуу бэшэл даа. Ямар һонин бүтээлнүүд бии гэ­эшэб! Арадаймнай ёһотойл һүлдэ хадагалаатайл! Тэдэниие хүн зон мэдэжэ, уншажа байха ёһотой. Энэ ажал хэжэ байхадаа, би өөрөөшье ехэ олон юумэ мэдэхэ болооб, - гэжэ Баира Цыденешиевна тэмдэглэнэ.

“Баяртайбди даа, Баирадаа”

“Уран хүн” гэһэн сайтын бии боломсоор, Буряадтаа мэдээжэ бо­ложо байһан уран зохёолшон Ба­саа Валера, сурбалжалагша, ирагуу найрагша Солбон Аюшиев гэгшэд зохёолнуудаа табижа эхилээ. Нэгэ гуурһата нүхэрөө дэмжэжэ, тус уул­залгада ерэһэн Басаа Валера баярай үгэнүүдые хэлэбэ:

- Баира ехэл ажал хээ байна. Урда­най ёһо заншал тухай, хизаар ороноо шэнжэлгын мэдээсэлнүүдые унша­хаар. Намдашье мартагдаһан юумэеэ һэргээжэ, дахин уншахада, ехэ һонин байна. Илангаяа мүнөө буряад хэлэ­нэй мартагдажа байһан сагта иимэ хэрэг үүсхэһэниинь яаха аргагүй зүб, тон һайшаалтай. Хүдөөдэл буряада­араа хөөрэлдэдэг гээшэ. Хүдөө ню­тагай байгаа сагта буряад хэлэмнай бүхэхэгүй.

“Уран хүн” гэһэн сайтда уран зохёолой бүхы жанрнуудай хуудаһанууд, ёһо заншалһаа эхи­лээд, олон тоото гаршагууд хара­алагданхай. Тэндэ таарама мэдээсэлнүүд үргэлжэ табигдажа байха ёһотой. Баира Цыденешиевна энэ ажал мүнөөдөө гансаараа хэжэ байна. Һаяшаг Аполлон Тороевой үльгэрнүүд табигдаа.

- Манай буряад үльгэршэд ямар ехэ һүлдэ баялиг үлээгээб даа. Гүнзэгы удха шанартай хэды олон зохёолнууд Монголдо, Буряадай Эр­дэмэй түбтэ хадагалаатай гээшэб. Тэдэ бүгэдые эрдэмтэд лэ шэнжэлэ­эд, ажалнуудаа бэшэнэ, харин юрын зон тэдэниие харажашье үзөөгүй. Ехэнхи зон үльгэр гэхэдэ, “Абай Гэ­сэр” гэжэл мэдэдэг. Харин хэды олон үльгэршэд байгаа гээшэб, - гэжэ Баи­ра Бальбурова хэлэбэ.

Буряад үльгэрнүүд элбэг даа

Аполлон Тороев ехэ олон онтохо­нуудые хөөрэжэ үгэһэн байна. Мүнөө үхибүүдые хэлэндэ һургахадаа, ород болон ондоо арадуудай онтохонуу­дые буряад хэлэн дээрэ оршуулан, зүжэгхэнүүдые табидаг. Буряад хэ­лэн дээрэ үльгэр онтохонууд үгы гэлсэдэг. Энэ тон буруу һанамжа. Аполлон Тороевой багашуулда зорюулагдаһан хүмүүжүүлгын шэ­глэлтэй, һонирхолтой онтохонуудые үхибүүдтэ уншахада тааруу, хөөрэжэ үгэхэдэ, аятай бшуу. Хүүгэдтэ буряад хэлэ заадаг багшанар, хүмүүжүүлэгшэд энэ сайтда орожо, тэндэ табигдаһан онтохонуудые аба­жа, хэрэглэхэ аргатай.

Буряад драмын театрай дэргэ­дэ буряад хэлэ шудалалгын ажал ябуулагдана. Буряадай габьяа­та артист Дабасу Юндунова тэдэ хэшээлнүүдые заалсадаг.

- Арбан табан үхибүүд ябадаг. Сэ­хыень хэлэхэдэ, арбаадтай хүүгэдтэй хүдэлхэдэ хүшэр: уншахадаа, юумэ ойлгохогүй. Тиимэһээ дуунуудые сээжэлдүүлнэбди, зүжэгхэнүүдтэ на­адуулнабди. Ород оршуулгануудые сээжэлдүүлхэдэ бэлэн. “Ёлко модон ойдо ургаа” гээд лэ сээжэлдүүлжэл байнабди. Иимэ багахан онтохону­уд буряад хэлэн дээрэ бии юм гэжэ мэдээшьегүй байгаабди, - гэжэ Даба­цу Юндунова мэдээсэбэ.

Мүнөө Дабацу оршуулагшын ажал ябуулна. Залуу артистнарай хайшан гэжэ иимэ һайнаар буряада­ар дуугарнабта, ямар баян хэлэтэй гээшэбта гэхэдэнь, “Буряад үнэн” сониноо шангаар уншахадаал, хэлэн ехэ хүгжэнэ гэжэ тэрэ харюусадаг юм.

- Зарим үгэнүүдыень ойлгоногүйбди гэдэг. Хоёр-гурба дахин ун­шажал байгты, заатагүй ойлгожо, хэлэеэ баяжуулхат гэдэгби. “Бу­ряад үнэниие” нэгэшье хуудаһа алгадангүй уншахал дуратайб. Үнэхөөрөө, ехэ олон шэнэ үгэнүүдые ойлгодог, мэдэдэг болооб. Тэдэмни оршуулгын ажалдам туһатай. Мүнөө энэ “Уран хүн” сайтые хэрэглэхэ ар­гатай болоһондоо баяртайб, - гэжэ Дабацу тэмдэглээ.

Хэлэ хүгжөөхэ аргатай

“Уран хүн” гэһэн сайтда ганса мэдээжэ уран зохёолшодой зохёол­нууд табигдаха бэшэ, хэншье һаа өөрынгөө туршалгануудые табиха аргатай. Сэхыень хэлэхэдэ, үни саг­та хэблэгдэһэн номууд хомор, номой сан руу ошожо, ном бэдэржэ уншаха зон үсөөн. Хүн зон буряадаар ном уншахаһаа байха дуугаржашье ша­дахаяа болёо гэжэ хэлсэдэг. Гэхэ зуу­ра, дан тиимэшье бэшэ, хэлэеэ мэдэ­хэшье һаа, хэрэглэдэггүй, буряадаар дуугардаггүй зон байха. Номгүй хэ­лэн хүгжэхэгүй гэһэн һанамжа тон үнэн.

Буряадай телерадиокомпани­ин мэдээжэ сурбалжалагша Баирма Раднаева сайт тухай ехэ һонирхон шагнаа. Энэ ажал хадаа сагай эрил­тээр тон шухала гэжэ тэмдэглэбэ.

- Хэрэгтэйл юумэн бии болобо. Буряад хэлэндэ һонирхол татаха. Ородшье, буряадшье бэшэ боложо байһан зон эндээ эрьеэд, түрэл хэлэ­еэ, уран зохёол, эрдэмтэд, уран зохё­олшод, бэлигтэйшүүл тухай мэдэдэг болохо. Энэ сайт сэтгүүлшэдтэ баһа туһатай байха. Юуб гэхэдэ, мүнөө сагта залуу сэтгүүлшэдэймнай хэлэн үгытэй. 3-4 мэдүүлэл бэшээд лэ, тэ­рэнээ иишэ тиишэн харуулжа байга­ад лэ, томо толилолго бэшэжэрхёод байдаг. Энэ бодолоор ехэ туһатай, буянтай хэрэг. Залуушуулые түрэл хэлэндэнь худагтань, булагтань мэ­тээр бусаахал ёһотой, - гэжэ Баирма Дондоковна тэмдэглээ.

Залуушуул уран шүлэгэй талмай нээгээ

Мүнөө сагта Буряадаймнай уран зохёолшод нэгэдэжэ, бэеэ хүсэһэн, нэрэ түрэтэйнүүдынь һая эхилжэ байһан зохёолшодтоёо уулзажа, дүй дүршэлөөрөө хубаалдаха, бэшэһэн туршалгануудыень шэнжэлэн, шүүмжэлэл хэхэ ёһотой. Иимэ харил­саан хэзээдэшье уран зохёолшодой урган хүгжэлгэдэ нүлөөтэй ха юм.

“Вконтакте” гэһэн сүлжээ хол­боондо Пурбо Дамбиев гэжэ залуу хүбүүн “Буряад шүлэгэй” хуудаһа нэ­эгээ. Мүнөө тэрээндэ 7800-гаад хүн тоологдоно.

- Эндэмнай буряад, ород, англи хэлэнүүд дээрэ залуушуул шүлэгүүдээ табидаг. Тэрээн соогоо “Улаан-Үдын уншагшад” гэжэ бүлэг нээгээб­ди. Элдэб уулзалгануудые, хүгжэмэй, уран шүлэгэй үдэшэнүүдые эмхид­хэдэгбди. Энэ бүхы гүрэнэймнай хэмжээнэй һалбари болоно, - гэжэ Пурбо хөөрэбэ.

Байгша онһоо ажалаа үргэдхэжэ, уран зураашадые нэмэжэ хабаа­дуулба. Энэ талмай дээрээ Буряа­дай уран зурагай һалбаритай хүн зоноо танилсуулна. Залуу уран бэлигтэйшүүл эндэ уулзажа харил­сана, дүй дүршэлөөрөө хубаалда­на. Юмжана Сюй, Туяра Содномова болон бусад залуу уран зураашад бүтээлнүүдтэеэ танилсуулна. Зари­маниинь Ород гүрэндэ, Лондондо­шье үзэсхэлэнөө дэлгэдэг. Тэдэниие Буряад Улас дотор хүсэд мэдэхэгүй, зүгөөр хари гүрэнүүдээр нэрэнь суу­да гаранхай.

- Һаяхана “Живопись и поэзия” гэһэн үдэшэ үнгэргөөбди. Юмжана Сюй, Саяна Хомонова гэжэ уран зу­рааша басагад, Елизавета Истоми­на, Алексей Шаманский гээд уран шүлэгшэд зохёохы ажалтаяа танил­суулжа, олоной анхарал татаа, - гэжэ Пурбо хөөрэнэ.

“Уран хүн” гэһэн сайтын бии болоһондо залуушуул ехэ урматай. Уран зохёолой өөрын талмайтай бололго хадаа Буряадай уран үгын, соёлой хүгжэлгэдэ тон һайнаар нүлөөлхэ.

Интернет холбоондо “Уран хүн” гэжэ үгэ бэшээд бэдэрхэдэ, энэ шэнэ сайт гаража ерэхэ. Тиишээ орожо, ульгам һайхан түрэлхи хэлэн дээрээ бэшэгдэһэн уран зохёолой “таряалан” руу шурган орохыетнай уряалнаб.

Цырегма САМПИЛОВА