​Бүхы наһаяа соёлдо зорюулаа

XXI зуун жэлдэ саг түргэдөө гэлсэнэбди. Үнэхөөрөө, сагайшье, бүхы юумэнэй гүйдэл айхабтара­ар түргэдөөл даа. Эгээл иимэһээ бурханһаа үгтэһэн энээхэн наһан соогоо хүн бүхэн юу-хээ хэжэ үрдихэ, саһан дээрэ мүр, саарһан дээрэ нэрэеэ үлээхэ гэжэ оролдо­нол даа. Илангаяа дээрэһээ үгтэһэн бэлигтэй бэрхэ хүнүүд тэрэ тала­ангаа миин үрхиржэрхингүй, хүсэд дүүрэн хэрэглэжэ, олоной хэрэгтэ зорюулха, бүгэдэнэй түлөө оролдохо ёһотой. Теэд оршолонто юр­тэмсын жама ёһоор, хэды соо ябахаяа хэн мэдэхэ бэлэй? Тиимэһээ ажабайдалайнгаа үргэн харгыда хэнтэй ушарнаш, ямар юумэндэ һураабши, юу хэжэ бүтээгээбши, уг гарбалайнгаа нэрэ һүлдые яажа үргөөбши, түрэл арадтаа ямар туһа хүргөөбши, үри хүүгэдтээ юу үлээхэбши гэжэ энээхэн наһан со­огоо бодожол ябахал даа. Ямар нэ­гэн ойн баярай ерэхэдэ, хүн үшөө нэгэ наһанайнгаа шатые дабабаб гэжэ, наһанайнгаа үндэрһөө эрью­улэн бодожо үзэдэг, шүүмжэлэн шэнжэлдэг.

- Заха холын манай Захаамин хангайн харалтаар бэлигтэй бэрхэ хүбүүд, басагад олон юм. Тэдэнэй нэгэн гэхэдэ, сэлгеэ ехэ Санага ню­тагай талаан бэлигээрээ үнэхөөр билтарһан Борис ТАРБАЕВ мүн, - гэжэ үни холоһоо тэрээнтэй эб хамта хүдэлдэг Буряадай, Ородой Холбоото Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Любовь Будаева хөөрэнэ.

Борис Владимирович малшадай хүбүүн хадаа, Санагынгаа совхоздо ажалайнгаа намтар эхилһэн юм. Ти­ихэдээ багаһаа хатар нааданда дура­тай хүбүүн һургуулиингаа ансамбль­да хабаадахаһаа гадуур Санагынгаа агитбригадын бүридэлдэ ото-һэтэ ябалсаа. 1979 онһоо 1984 он боло­тор Буряадай гүрэнэй дуун болон ха­тарай “Байгал” ансамбльда хатарха­даа, барууншье, зүүншье олон гүрэн түрэнүүдээр ябажа, Буряадайнгаа соёлые харуулаа. 1984 оной хабарһаа түрэл Санагадаа бусажа, арадайн­гаа ёһо заншалда түшэжэ, ургажа ябаһан залуу үетэниие үндэһэн со­ёлдоо һурган дэбжүүлнэ.

- Борис Владимирович Тарбаев ехэл жаргалтай хүн гэжэ һанадагби. Хэдышье ехэ бэлиг талаантай хүн тэрэнээ мүлижэ, хүгжөөжэ шадаагүй болбол, өөдөө ургахагүй гэжэ мэдэ­эжэ. Борисай одо заяаниинь хаража, “Санага” ансамбльда ябажа байха­дань, суута хатаршан, Буряадай ара­дай, Россиин габьяата артист Татья­на Гергесоватай уулзуулаа.

Тиихэдэл Татьяна Ефремовна за­луухан хүбүүнэй ялас гэмэ бэлиг­тэйень ойлгожо, хатаршанай хүнгэн бэшэ замые нээжэ үгэһэн ашата багшань болоно. Мүн баһа энэл бүлгэмдэ хатардаг Борисай үетэн Коля Тарбаевые анхаржа, эдэ хоёр солбон согтойгоороо, аяг аашаараа, үндэр набтараараашье тон дүтэ гэжэ ажаглаад, хоюуланайнь хабаадахаар олон хатар табиһан юм. Борис Вла­димирович, Николай Памажапович Тарбаевууд мүнөөшье хоюулаа “Тар­багануудайнгаа хатар” ялас гэмээр гүйсэдхэһөөр. Шабинартаяа олон тоото ёохорнуудые, “Булагай хажууда”, “Һойрой наадан” хатарнуудаа табижа, харагшадые баясуулдаг.

Борис Владимировичай өөрынь хатарһан, мүн шабинартаяа табиһан хатарнуудые тооложо барахагүйбди. Эндэ артистын үшөө нэгэ бэлигэйнь дээжые богонёоршье һаань, дурдая. Тэрэ тон бэрхэ найруулагша юм. Бүхы найр нааданай сценаринуу­дые өөрөө зохёожо, найруулан таби­даг. Энэ хэрэгтэнь наһанайнь нүхэр, аймагай уран зохёолшодой “Уран Дүшэ” нэгэдэлэй хүтэлбэрилэгшэ, ирагуу найрагша Санжай-Ханда Дол­горжаповна ехэ туһа хүргэдэг.

Юһэн тугай һүлдэтэй,

Юһэн сагаан һэеы гэртэй

Хонгоодорой домог-түүхэ.

2004 оной июниин 19-21–эй үдэрнүүдтэ Уласхоорондын VI “Уу­лын уладай уулзалга” гэһэн хон­гоодор угсаатанай эб нэгэдэл­гын ехэ найр Захаамин аймагай Санага нютагта үргэн дэлисэтэйгээр үнгэргэгдөө һэн. Эндэл Борис Влади­мировичай абьяастай бэлиг шадаба­ри хүсэд дүүрэнээр шалгараа. Тэрэ­нэй олон жэлдэ һанаашалһан һанал бодол одоошье бэелүүлэгдээ. Урда тээнь хонгоодорнуудай уулзалгану­удай Түнхэнэй Хэрэндэ, Захааминай Мойһотодо, Эрхүү можын Алайр­та, Ахын Өөрлигтэ, дахин Түнхэндэ үнгэргэгдэхэдэ, уулзалга бүхэндэ Борис Владимирович шэнэ-шэнэ бодолнуудые һанаашалжа ябаа. Эдэ найрнуудта санагаархинаашье, бүхы захааминаархинаашье бэлдэхэдээ, өөрын онсо бодолнуудые бэелүүлдэг һэн.

Буряад Уласай, Эрхүү можын, Монголой хонгоодор угсаатан, тэрэ тоодо элитэ эрдэмтэд, мэдээжэ уран зохёолшод, артистнар болон холо ойрын айлшад Борис Тарбае­вай онсо бэлигые, зохёохы ажалые, эмхидхэхы шадабариие тиихэдэ үндэрөөр сэгнээ һэн. Аймагай хилэ дээрэхи Уялган голдо ехэ гоё уг­тамжа, Үндэр ехэ Баабайдаа мүргэл болон Санагынгаа урда үүдэн бо­лохо Ташаашынгаа дабаанда, хойто үүдэн болохо Хужарайнгаа таабайн Улаан-Болдогто һарьдагые морёор дабажа бууһан хүндэтэ айлшадаа угтамжануудһаа эхилээд лэ, хүн зон гайхалаа баража ядан, баярай ор­шон байдалда сэхэ ороо. Найрай нээлгын баярта түрүүшынхиеэ аяар 460 хүн хабаадаа, гадна хүбүүд агта хүлэгүүдые унаа. Эндэл хонгоодор­нуудай һүлдэ тэмдэг – “Хүхэ мүнхэ Тэнгэриин оршондо гурбан уула­нуудай наанаһаа далияа дэлиһэн хун шубуун” харуулагдажа, олониие баярлуулаа. Эндэһээ эхилжэ, иимэ үбсүүнэй тэмдэгүүд байгуулагдаа юм

Санагын Соёлой ордондо Бо­рис Владимировичай бэлдэһэн ехэ удха түгэлдэр зүжэглэмэл тоглолто бүгэдые баясуулаа. Эндэ уран на­рин дархашуулаараа суурхаһан за­хааминаархинай уран бүтээлнүүдэй үзэмжэ дэлгэгдэжэ, бултаниие һонирхуулаа. Мүн лэ “Уран Дүшэ” нэ­гэдэлэй гэшүүдэй уран зохёолой бу­лан нээгдээ. Борис Владимировичай наһанайнь нүхэр, ирагуу найрагша Санжай-Ханда Дармаевагай “Сэдь­хэлэй уянга” номтой танилсалга үнгэргэгдөө. Буряадайнгаа Уран зо­хёолшодой холбооной 70 жэлэй ойе угтажа байһан элитэ уран зохёол­шод, ирагуу найрагшад Ардан Ангар­хаев, Цырендулма Дондогой, Лобсон Тапхаев, Баир Дугаров, Элбэг Манза­ров, Сергей Тумуров, Саян Балданов, Василий Бильтагуров, Лазарь Чими­тов болон “Уран Дүшын” гэшүүд бая­сажа, бахаа ханаа бэлэй.

Найрай гол ехэ үйлэ хэрэгүүд Санагын Даша-Пүнсэглинг хии­дэй оршодог Мүнгэн-Добуунда үнгэргэгдөө. Эхиндээ дасанай хой­то Гэнин-Шэмбэ уулын хормойдо үнгэтэ шулуунуудаар бэшэгдэһэн “VI УУЛЗАЛГА” гэһэн талмайда хонго­одорнуудай тугуудые хиисхүүлһэн моритойшуул һүр жабхалантайгаар хүндэлэн ёһолжо, зуугаад жэлнүүдэй саанаһаа буужа ерэһэн мэтэ улаан хатараар доошоо найрай талмай тэ­эшэ буубад. Найрай талмайе нара зүб гороолжо, тайзанай дэргэдэ тог­тоходонь, ямар гоё, ямар ехэ удха­тай байгааб – хэлэхын аргагүй! Эндэ баһал зүжэглэмэл тоглолто улам һүртэйгөөр үнгэрөө. Орон тэнгэри­шье баярлаһандаа, сугларагшадые аалихан һажалуур бороогоор үдэр дүүрэн сүршэн адислажа байгаа.

“Эрын юһэн эрдэм” урилдаанда уран нарин, солбон шударгышуул уран бэлигээ харуулаа. «Найман гүрлөө ташуур томохо», «Түмэршэ дархан», «Модон урлал», «Мори­ной соло», “Морин эрдэниин тоног”, “Эрын эрхим жаргал – агнуури”, “Эрын гурбан наадан” болон «Хон­гоодорой дангина» урилдаану­уд олоной хабаадалгатайгаар, ехэ һонирхолтойгоор үнгэрөө.

Иимэ ехэ найр наада һая нааша­даашье хараа үзөөгүй айлшадшье, захааминаархиншье Борис Влади­мировичай бэлиг талааниие эндэл үндэрөөр сэгнээ гэхэдэ болохо.

“Табан эрдэни”

2008 ондо “Сэдьхэлэй уянга” ан­самбльтай Баруун Европоор айл­шалжа, Франци гүрэнэй урда зүгтэхи Агно хотодо хүрөө. Тэндэ Уласхо­орондын фестивальда хабаадажа, “Буряад-монголнуудай «Табан эрдэ­ни» гэһэн түсэлөө үргэн олониитэдэ харуулжа гайхуулаа, грамота, дипло­муудта хүртөө. Зүжэглэмэл наадаяа харуулжа, Атлантын далайн эрьеэр оршодог олон хотонуудаар ябажа, харагшадай һайшаал магтаалда дүүрэн хүртөө. Эгээл эдэбхитэйгээр эдиршүүлэй жэшээтэ “Сагаан дали” бүлгэмэй артистнар хабаадаа гэжэ тэмдэглэлтэй. Эдир залууһаа холо ойгуур, хариин гүрэнүүдээр ябажа башарһан хүбүүд, басагад хэзээ­дэшье, хаанашье бэеэ няд байтар абаад ябажа шадаха. Уран зугаага­араа, ирагуу дуунуудаараа, солгёон хатар наадаараа, ёһо заншалаа мэдэ­дэгээрээ ажабайдалай орёо харгые үргэдхэжэ ябаха бүхы арга боломжо­ёо олоно.

«Хүхюу буряад»

Борис Владимировичай үшөө нэгэ туйлалта гэхэдэ, «Дархан Соло» гэһэн эдиршүүлэй театр-студи байгуулжа, амжалтатайгаар ажалаа ябуулна. “Хүхюу буряадта” хабаадаһан шабинарынь хододоо түрүү һууринуудые эзэлжэ, багшаяа баярлуулжа байдаг. Тэдээн сооһоо онсолон тэмдэглэхэдэ, Арсен Цы­ренов Гран-при шан абажа шадаһан байна. Харин “Дархан соло” бүлгэм «Буряад Петросян» гэһэн болон «Эр­хим зүжэглэмэл наадан» шагналну­удта хүртөө һэн.

Һээр шаалган

2015 ондо Санагада эмхидхэгдэһэн «Һэер шаалган» мүрысөөнэй нээлтэ-хаалтые Борис Владимиро­вич эрхимээр үнгэргэһэн габьяатай. Юумэн бүхэн эхитэй-захатай гэжэ, Борис Владимировичай урагшатай урматайгаар үнгэргэһэн мүрысөөн Уласхоорондын хэмжээндэ гараһан түүхэтэй.

Жабхаланта ойнуудай жэлэй туйлалтанууд

Байгша ондо Борис Владимиро­вич илангаяа ехэ ажал ябуулаа гэжэ тэмдэглэе. Юундэб гэхэдэ, түрэл За­хаамин аймагай 90 болон өөрынь 60 жэлэй ехэ ойнууд тудаа. Тиимэһээ Борис Владимирович Сурхарбаанда бүхы бэлиг талаангаа дүүрэн дэли­тэр гаргаа гэхэдэ болохо. Хэдэн зуун хүнүүдэй хатар наадан, зуугаад мо­ритой залуушуул элин дэлин байха­даа, ямар ехэ жабхалангые арад зон­доо хурылнаб!

Найрай эхиие соносхоһон, һүр һүлдые үргэһэн моритойшуул бүреэ бэшхүүрээр, дун сагаан дунгарнуу­даар урамдан, угтамжын найр эхил­хэдэнь, хүн бүхэнэй зүрхэ сэдьхэл хүдэлэнгүй яахаб даа!

Мүнөө сагта хэдэн зуугаад мо­ритойшуулай нэгэ доро жагсаал­да ябаһые ондоо хаана, хэн харааб, үгыл байха. Заншалта буряадаараа хубсалһан хүдэр хүбүүдые, тэдэнэй хударга, хүмэлдэргэ, хэжэмүүдээр шэмэглэгдэһэн моридые хараха­да, хэды ехэ омогорхол хүн бүхэнэй сэдьхэлдэ түрөө гээшэб, яажа хэлэ­хэб. Хэдэн зуугаад залуушуулай ха­тар наадан ямар гоё байгаа гээшэб. Үшөө тиихэдэ хэдэн сар тэргээр заншалта ажабайдалаа харуулһынь юунтэй жэшэхэб. Иигээд лэ тоглол­то наадануудые тооложо байбал, олон даа. Хоёр нюдөөрөө хаража, хоёр шэхээрээ дуулаһан лэ хүн хүсэд һайнаар ойлгоо ёһотой.

Хара далайн эрьедэхи Туапсе хо­тодо үнгэргэгдэһэн Уласхоорондын эдиршүүлэй «Бүмбэрсэг дэлхэйм­най ерээдүй» фестивальда жэшээтэ «Сагаан дали» ансамбльтаяа эрхи­мээр хабаадажа, һайшаал магтаал­да хүртөө. Арадай хатар эрхимээр гүйсэдхэжэ, 1-дэхи шатын лауреа­дууд болоо. “Заншалта хубсаһан”, «Эрхим пионернүүдэй отряд» гэһэн урилдаануудта баһал эрхимлээ. «Драматическа театр» болон «Эстра­дын дуун» урилдаануудта 2-дохи шатын дипломуудые абаа.

Уласай хэмжээнэй “Эрхим таа­бай” урилдаанда Захаамин аймагаа түлөөлһэн Борис Владимирович эр­химлэжэ гараа.

Захааминай соёлые үргэжэ ябаһан Б.В. Тарбаевай габьяа үндэрөөр сэгнэгдэдэг. 2009 ондо Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын ор­логшо Б.Г. Бальжиров Буряадайнгаа соёлые дэлгэрүүлжэ, дээрэ үргэжэ ябаһандань, Баярай бэшэг барюулаа һэн. 2007 ондо “Буряад Уласай соё­лой габьяата хүдэлмэрилэгшэ” гэжэ үндэр нэрэ зэргэ олгогдоо бэлэй.

Бата бэхи ажабайдал

Мүнөө Борис Владимирович аймагайнгаа Нэмэлтэ һуралсалай түбтэ хүдэлнэ. Өөрынгөө байгуулһан «Дархан соло» театраа үргэдхөө. Мүнөө табяад үхибүүд эндэ ябажа, талаан бэлигээ мүлинэ. Тэдэ айма­гайнгаашье, уласайнгаашье урилда­ануудта эрхимээр хабаадана. Нютаг нютагуудаар ябажа, харагшадые баясуулна. Борис Владимирович түрэл Санагынгаа Соёлой ордондо уран һайханай хүтэлбэрилэгшөөр хүдэлжэ, нютагтаа үнгэргэгдэдэг бүхы хэмжээ ябуулгануудые удари­дадаг юм.

Санжай-Ханда Долгоржаповната­яа хоёр үхибүүдээ гарынь ганзага­да, хүлынь дүрөөдэ хүргэжэ, ажа­байдалай үргэн харгыда гарганхай. Бухгалтер мэргэжэлтэй Долгор­ма басаганиинь Закаменск хото­до ажаллана. Зүүн Сибириин Со­ёлой ехэ һургуули дүүргэһэн Баир эсэгынгээ хэрэг үргэлжэлүүлжэ, Буряадай киностудида хоёрдохи кинорежиссероор хүдэлнэ. Мүнөө «321-ая стрелковая» гэжэ кино буулгаха ажалда сүлөөгүй ябажа байна. Борис Владимирович, Сан­жай-Ханда Долгоржаповна Тарбаев­танай зээ Арюна Москвагай Борис Щукинай нэрэмжэтэ театральна дээдэ һургуулида эрхимээр һурана. Үшөө хоёр зээнэр багануудшье һаа, һургуулидаа эрхимээр һуража, таа­бай төөбиигөө баясуулна.

Жаран наһанайнгаа жаргалай дабаан дээрэ гараһан Борис Влади­мировичые халуунаар амаршалаад, зохёохы ажалдань үшөөл үндэр ехэ амжалтануудые хүсэе.

Сэнгэ РИНЧИНОВ