​Хүүхэлдэйн хубиин театр бии болоо

Буряад Уласай арадай артист Эржена Будаева-Будажа­наева хүүхэлдэйн “Үльгэр” театрта 25 жэлэй туршада хүдэлнэ. Теэд театрта хүдэлдэг гэдэггүй, алба хаадаг гэжэ хэлсэ­дэг. Энэньшье зүб, уралигай дээ­дын һалбари болохо театрта алба хааха гээшэ бэлэн хэрэг бэшэ.

...Ганса Буряадаймнай бэшэ, бүхы Ородой Холбоото Уласай театрну­уд, соёлой эмхинүүд бэрхэшээл­тэ байдалда ороод байгаа. Салин хүлһэ түлэхэгүй, уран һайханай “шэнэ һэбшээншье хүсэд үлеэхэгүй” хүшэрхэн саг бэлэй. Эгээл энэ үедэ Эржена Будажанаева Ярославскын театральна дээдэ һургуули дүүргэжэ, хүүхэлдэйн театрай артистын мэр­гэжэлтэй болоо һэн. Новгород хото хүдэлхэеэ ошоод, хамтын байра­да орожо, үшөө хүдэлжэ эхилээдүй байтараа, Улаан-Үдэеэ сэхэ тэгүүлэн бусашаһан юм.

Эржена Будаева-Будажанаева

Үльгэрһөө эхилһэн үргэн харгы

1992 ондо залуу артист “Үльгэр” театр ерэһээр лэ, “Журавлиные пе­рья” гэжэ зүжэгтэ түрүүшынгээ роль наадажа, амжалта туйлаа. Урмашаһан Эржена мэргэжэлээ бу­руу шэлээгүйб гэжэ мэдэрээ.

Тэрэ үеын соёлшод ажамидар­хын тулада, хэдэн шэглэлээр ажал хэдэг байгаа. Энэньшье мэдээжэ: со­ёлой хүдэлмэрилэгшэдэй, артистын салин хүлһөөр ажамидарха гээшэ хэсүүл ха юм.

Эржена өөрыгөө баһал эндэ-тэн­дэ туршаа. Мүнгэ салингай түлөө ябанаб гэжэ оролдоһоор, гэнтэ мэдэхэдээ, дундаршагүй ехэ, үрэ дүнтэй дүршэл олоһон байгаа бшуу. Хоёр жэл соо хүүгэдэй сэсэрлиг­тэ театрай кружок ябуулаа, 7 жэл соо багшанарай колледждо най­руулагшаар хүдэлөө. Тэрэ олоһон баян дүршэлынь мүнөө хэжэ ябаһан ажалдань тон туһатай байгаа.

- Залуу ябаад, радиодо сурбал­жалагшаар, дикторээр орохо гэжэ урилдаанда хабаадаад, болзолдоһон сагтаа унтаад үлэшооб. Үнэн дээ­рээ би яһала харюусалгатай хүнби. Тиимэһээ энэ ябадални ехэл гайхал­тай һэн. Теэд тэрэ ушарни минии хуби заяанай тэмдэг байгаа бэшэ гү? Унтаад үлэшоогүй һаа, мүнөө зандаа сурбалжалагшаар ябаха байгааб. Те­атр тухай мартагдаха байгаа бэшэ гү? - гэжэ Эржена энеэнэ.

“Үльгэр” театр найруулагша Эр­дэни Жалцановай ерэһээр, нилээд хүгжэлтэ абажа, нэрэ түрэтэй болоо гэбэл, алдуугүй. Шэнэ хүдэлөөн, шэнэ һанал бодолой долгин доро хэды һонин, анхан үзэгдөөгүй зүжэгүүд бии болоо гээшэб! 2008 ондо Эрдэни Батоочирович “Под вечным светом Кумалана” гэһэн зүжэг табижа, дэл­хэйн хүүхэлдэйн театрай хубисхал, шэнэ амисхал үзүүлээ гэлтэй. Энэ зүжэг 2016 он болотор тайзанһаа нэ­гэшье “буугаагүй”, улам суурхажал, хүүхэлдэйн уласхоорондын, гүрэнэй хэмжээнэй фестивальнуудта уригда­жал байгаа. Жэлэй хоёр дахин лауреатшье болоо. Аяар 8 дахин лауреадай нэрэ зэргэдэ, те­атрнуудай эгээл ехэ шан – “Алтан багта” хүртөө бэлэй. Зүжэгтэ орой­доол гурбан артист наадаа: Дым­брыл Улзутуев, Даши Рабданов бо­лон Эржена Будажанаева.

- Мүнөөшье энэ зүжэг олон то­ото хотонуудта, можо нютагууд­та үнгэргэгдэһэн фестивальнууд­та уригдаһаар зандаа. Гэхэ зуура, “Үльгэрнай” саашаа хүгжэлтэ ехэтэй, үшөө олон һонирхолтой зүжэгүүдые табижал байдаг. Би эндэ 25 жэлэй туршада хүдэлжэ, тон ехэ хүгжэлтэ абаһандаа урматайб, - гэжэ Эржена Дамбаевна тэмдэглэнэ.

Бэлигынь уг гарбалһаа эхитэй

- Би түрүүндээ артистын бэлиг хаанаһаа эхитэйб гэжэ хүн зоной һурахада, талаан тудажа, баяртай ушараар Ярославскын театральна дээдэ һургуулида орооб гэжэ байгаад гоёор хэлэдэг һэм. Теэд мүнөөдэрэй байдалаар харахада, минии шадаба­ри түрэһэн абымни угаар дамжуу­лагдаа, - гэжэ Эржена хөөрэнэ.

Түрэһэн аба Дамба Санжаевич Бу­дажанаев бүхы наһаараа Үльдэргэ нютагтаа хүдөө ажахыда тракто­ристаар ажаллаашье һаа, байгаа­лиин бэлэглэһэн угаа ехэ бэлигтэй хүн байгаа. Ямар нэгэ ушар тухай хөөрэхэдөө, хоолойгоо ондоо болго­жо, “рольдоо орожо”, хүн зоной эне­эхээр болгожо найруулдаг һэн. Тэ­рэнэй хөөрэһэн юумэн үльгэр мэтэ һонирхолтой, хэншье шагнаад һууха дуратай бэлэй. Тэрэ сагта хэды бэлиг шадабаритайшье һаа, соёлшон боло­хо аза талаан бултанда тудадаггүй байгаа ха юм даа.

Эрженын түрэһэн эжы Цырен­дулма Сандаковна Доржиева экономистаар хүдэлһэншье һаа, толилол­гонуудые бэшэдэг, өөрынгөө ном хэблүүлһэн, мүнөөшье болотороо “Буряад үнэн” сониндоо бүтээлнүүдээ толилуулжа байдаг юм.

Тиигэжэ эжы аба хоёройнгоо бэ­лиг шадабариие бэедээ шэнгээжэ мүндэлһэн Эржена артистыншье, сурбалжалагшыншье, ирагуу найрагшыншье, уран һайханай найруу­лагшыншье ажал адлихан эрхилдэг.

Нэрэгүй шүлэгүүдые бэшэдэг

Дунда ангинуудта һуража бай­хадаа, Эржена ород хэлэн дээрэ шүлэгүүдые бэшэдэг бэлэй. Бэеэ хүсэжэ эхилһээрнь, сэдьхэлынь бу­ряад хэлэн дээрэ дуулажа захалаа бшуу.

- Мүнөө ородоор бэшэһэн шүлэгүүдээ уншахадамни, удхань ямар бэ даа, нэгэл тиимэ шэнги. Ха­рин буряад хэлэн ямар баян гээшэб, һайхан, гүнзэгы удхатай шүлэгүүдые бэшэхээр ульгам хэлэн! – гэжэ Эрже­на һанамжална.

Ринчин Бурхиев нэгэ шүлэгтэнь хүгжэм зохёожо, гоё һайхан дуун болонхой. Теэд Эрженэһээ юун гэжэ шүлэг бэ гэжэ асуухадамни, ехэ бодолгото болоод: “Үгы, нээрээ, нэрэгүй лэ, - гэбэ даа. - Гэхэ зуура, шүлэгүүдтэ нэрэ һанахада, удхань үргэн бэшэ болошоно, нэрэгүй шүлэг хүн бүхэн уншаад, өөрынгөө ухаанда элдэб ондоогоор ойлгохо бшуу. Ямар һанал бодолоор уншанабши, тиигэ­эд лэ ойлгохоор”.

Иимэ бодолнуудые Эрженын хэ­лэхэдэ, үнэншье болошоно.

“Аянша” театр бүгэдэндэ һайшаагдаа

Буряад Уласай арадай ар­тист Эржена Будажанаева 2017 оной май һарада “Аянша” гэһэн хүүхэлдэйн хубиин театр байгуулаа. Тиигэжэ гурбан жэлэй тур­шада хүсэлжэ, эрмэлзэжэ ябаһан хэрэгынь бүтэшоо. Самуил Маршагай “Кошкин дом” гэһэн бүтээл дээрэ үндэһэлэн, Эржена богони­хон, зохидхон зүжэг болгоо юм. Зүжэгэй хүүхэлдэйнүүдыень Бел­город хотын уран һайханай дээдэ һургуулиин багша, уран зурагай ка­федрын доцент Андрей Лукомский бүтээжэ үгөө. Суг хамта “Үльгэр” театртаа хүдэлдэг Буряад Уласай габьяата артист Дымбрыл Улзуту­ев, Алдар Хэшигтуев болон Надеж­да Голикова гэжэ нүхэдөө урижа, энэ зүжэгтэ наадабад. Улаан-Үдэ хотын, уласайнгаа аймагуудай болон Ага тойрогой сэсэрлигүүд, һургуулинуудаар гастрольдо гара­жа, зүжэгөө дэлгэбэд. Эдир харагшад тэрэнииень хүлеэһэнһээ ехэ амжал­татайгаар тодожо абаа.

“Найдалай” грантда хүртөө

Буряад Улас дотор буряад хэлэ хүгжөөлгын ниитэ үүсхэлнүүдые дэмжэлгын “Найдал” гэһэн жасын соносхоһон мүнөө жэлэй харалган­да “Аянша” театрайнгаа үшөө нэгэ “Нохой наадан. Дог-шоу” гэһэн түсэл дурадхаһан байна.

- “Найдал” ехэ һонин аргаар, та­аруу зохидоор харалга үнгэргэнэ. Мэдүүлгэеэ эльгээгээд, һүүлдэнь өөрөө тэрэ түсэлөө хамгаалнаш. Но­хой жэлые угтуулан, шэнэ зүжэг та­биха гэжэ бэлдэнэб, - гэжэ Эржена хөөрэнэ.

Энэ зүжэг бүхыдөө дүрбэн гар­шагтай, үхибүүдые буряад хэлэндэ һургаха аргаар зохёогдоһон. Эрже­на Дамбаевна хоёр жэлэй турша­да “Мир–Бурятия” гэһэн каналда “Энхэ тайбан Буряадни” гэжэ дам­жуулга бэлдэжэ, хүтэлдэг байгаа. Эндэл хүдэлһөөр, хайшан гэжэ үхибүүдые буряад хэлэндэ эрью­улхэ гээшэб гэжэ бодомжолжо эхилээ. Үнэхөөрөөшье, ямар нэгэ талмайн олдобол, буряад хэлэн ямар хэсүү байдалда ороод байнаб гэһэн мэдээсэл ходол хэлсэгдэжэ, гоё һайханшье һаа, ямаршье үйлэ бүтээхэгүй үгэнүүд зэдэлэгдээд лэ, зүрхэ сэдьхэлээ хүдэлгөөд лэ дүүрэшэдэг. Харин бодото дээрэ иимэ хэрэг эрхилжэ, иимэ аргаар үхибүүдые үрэ дүнтэйгөөр түрэлхи хэлэндэнь дурлуулха гэһэн һанамжа дурадхалнууд хэлэгдэдэгүй. Эржена баһа энэ үйлэтэй ушаржа, хайшан гэжэ өөрөө юумэ хэжэ, нангин түрэл хэлэндээ үхибүүдые һургаха хэрэгтэ хубитаяа оруулха гээшэб гэжэ бодомжолоо. Сагаал­ганай һайндэрнүүдэй үедэ шэнэ зүжэгтэйнь танилсажа, үрэ дүнтэй ажалыень сэгнэхэ бэзэбди.

Саашанхи түсэбүүд

Һаяшаг Эржена хүбүүнтэеэ суг хамта Европын гүрэнүүдээр һарын туршада аяншалаад ерээ. Ярославь хотодо суг һураһан нүхэдэйнгөө хүдэлдэг газарнуудые үзөө. Париж ошожо, хүүхэлдэйн театрнуу­дай ажалаар һонирхоо.

- Би юрэ аяншалаашье һаа, өөрынгөө хэжэ байһан ажал үргэдхэхэ хүсэлтэй ябаалби даа. Тэндэ минии оюутан хаһын нүхэр хүбүүн театрта хүдэлнэ. Тэндэхи театрнуудтай харилсаа холбоо бай­гуулха, өөһэдынгөө зүжэг абааша­жа харуулха арга бэдэрээб. Аргашье олдоо, мүнөө даб гээд ябаха мүнгэн зөөри хэрэгтэй. Мүнөө иимэ ажал ябуулжал эхилхэм хаш, - гэжэ Эрже­на мэдээсэбэ.

Европын харагшадта дурадхаһан зүжэгөө өөрөө бэшээ. Найруулан табиха найруулагшые бэдэрхэ, хүүхэлдэйнүүдые бүтээхэ, харгын мүнгэ олохо гэхэ мэтэ ажал ехэ. Най­руулан табигдаха зүжэг арадай аман зохёол дээрэ үндэһэлхэ. “Үнэгэн – ороолон” гэһэн урданай үгүүлэл байгаа ха, тэрээниие баримталан, өөрын зохёол – шэнэ зүжэгэй сцена­ри бэшээд байна.

Цырегма САМПИЛОВА