​Шэб шэнэхэн ордон дотор - Шэнын нэгэнэй һайндэр

Ярууна аймагай Иисэнгэ һууринда соёлой шэб шэнэхэн ордон бариг­дажа, толлолгын баяр бүхы аймагай олониитэ эб эм­хитэйгээр бүтээбэ. Хүхэ номин хадагууд тус хэмжээ ябуулгын эхин дээрэ энэ хэрэгтэ горитой хубитаяа оруулһан зондо барюулагдажа, хурдан хүлтэ хүлэгүүдээ унаһан урда­най баатарнууд, морин шарга хүллэжэ иишэ ерэһэн айлшад Сагаан һарын саһанда яла-то­ло гэрэлтэжэ байһан ордоной газаахи сэргэдэ бууба. Иигэжэ, эгээл тэдэнэй жэшээгээр гу­шан гурбан гулбай ехэ Яруунын буряадууд энэ сэргэдэ буужа, аймагай хэмжээн дээрэ сагаалжа оробо.

Бурханай заяаһан бэлигтэй хүүгэд, шадамар багшанар, соёлой һалбариин хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэд Иисэнгэдэмнай мүнөөшье бии гэжэ тэрэ дороо эли болоод орхибо. Гоё гэгшээр оёһон буряад хубсаһануудаа үмдэжэ, Тахяа жэлээ сог залитайгаар үдэшөөд, Ярууна ай­магай буряадууд газар шара Нохой жэлээ һүр жабхалантайгаар угтан абаба.

- Хайрата буряад арадайм ажал­шад, хамта суглараад найрлажа байхадатнай баяртай байнаб. Хадаг барижа, Сагаалганаа угтажа, хани нүхэдөөрөө сугларһандатнай урма­тай байнаб. Сагаалганайнгаа най­рта сагаалхаяа ерээбди. Шэнэ жэлэй гарахада, шэнэлхэеэ ерээбди. Нохой жэлэй нааданда нүхэсэжэ найрлая! Найдал дүүрэн баяртай найруулан хатарая! – гэжэ газар шарай Нохой жэлэй уряае Нарһата, Улхасаа, Эгэ­тын-Адаг, Үльдэргэ болон бусад ню­тагуудай буряадууд эрэ эхэнэргүй ехэ гэгшын дүхэриг зохёожо, ёохор хатаржа оробо.

Соёлой байшангай толлолго

Саг агаарай шэнжэ хэды һайхан байбашье, айлшадаа гэртээ оруулжа сагаалуулха ёһо бии ха юм даа. Ии­сэнгэ нютагай захиргаан, нютагай һургуулиин, бэеын тамирай «Барас» клубай хүтэлбэрилэгшэд шэнээр мүндэлһэн Соёлой байшан нээлгын баяр ёһололдо хабаадаба.

«Хүндэтэ нютагаархин! Би та­наа хүндэмүүшэ Иисэнгэ нютагтаа угтажа байһандаа үнэн зүрхэнһөө баяртай байнаб, - гэжэ нютагай һомон дарга Жигжит-Доржо Будаев мэдүүлбэ. – Энэ ерэһэн Нохой жэлдэ хуу булта элүүр энхэ, амгалан тэню­ун, эбтэй эетэй, үбшэ хабшангүйл ябажа, ажалдаа амжалтатай, хүн зондоо хүндэтэй, буянтай бурхантай ябаял даа».

Ярууна аймагай захиргаанай дар­гын нэгэдэхи орлогшо Согто Жамсу­ев:

«Мүнөө бидэ Иисэнгынгээ га­зар дайдада агуу хоёр һайндэр үнгэргэхэ гэжэ бэеэ зэһээд байна гээшэбди. Аймагаймнай Сагаалганай хажууда эгээл энэ үдэр Соёлой шэнэ ордон толлогдохо гэжэ байна. Иимэ оршон байдалда би Ярууна аймагай захир­гаанай дарга Цыденжаб Шагдаро­вай, манай аймагай һунгамалнуудай зүблэлэй болон өөрынгөө зүгһөө эдэ һайндэрнүүдээр та бүгэдэниие хани халуунаар амаршалнаб. Иисэнгэ ню­тагнай Ярууна аймагтаяа нэгэ жэг­дээр хүгжэжэ байна. Шэб шэнэхэн һургуули харагдажа байна. Гүрэнэй хүтэлбэриин дэмжэлгээр эхэнэрнүүдые хүнгэрүүлхэ, үбдэһэниие аргалха фельдшерэй гэр баряабди. Арадай Хуралай һунгамал, мэдээжэ олзын хэрэг эрхилэгшэ Аркадий Цыбиков­тэй аймагай болон нютагай захир­гаанууд хамжажа, хүбүүд басагадай дүрэ буляалдалгын барилдаагаар бэеэ һорихо «Барас» клуб баряад, һүүлэй хэдэн жэлэй туршада ураг­шатай хүдэлжэ байна. Харин мүнөө бидэ Соёлой шэнэ байшанай нээгдэ­хые хоёр нюдөөрөө хаража, амиды гэршэ боложо зогсонобди».

Соёлой байшан дүхэриглэгшэ ха­рагшад эдэ үгэнүүдыень дээрэ аба­жа, халуун альга ташалгаар угтан абаба. Удангүй Ярууна аймагай за­саг даргын нэгэдэхи орлогшо Сог­то Жамсуев, Иисэнгын һомон дарга Жигжит-Доржо Будаев, Буряад Ула­сай Арадай Хуралай Эдэй засагай бодолгын, байгаалиин нөөсэнүүдые ашаглалгын болон оршон тойрон­хиие хамгаалгын талаар хорооной түрүүлэгшын орлогшо Баян Гуро­базаров, Иисэнгэ нютагай омогорхол, СССР-эй арадай артистка Гали­на Шойдагбаева, Соёлой байшангые даагша Светлана Содномдоржиева гэгшэд улаан утаһа хайшалжа, айл­шадаа ордон руугаа уриба.

2015 он болотор иисэнгээрхин Соёлой хуушан ордон соогоо суглардаг һэн. 1955 ондо баригдаһан тэрэ байшан үмхирөөд, хүн зоной ами наһанда аюултай болоходонь, задалха хэрэг гараа. Тиигээд Ии­сэнгын эдэбхитэй олониитэ бай­радань шэнэ байшан бария гэжэ хөөрэлдөөд, һанаһанаа бэелүүлбэ. Хүдөө ажахын «Иисэнгэ» гэжэ коопе­ративай хүтэлбэрилэгшэ Александр Хайнзанов хүдэлмэришэдтэеэ суг тракторнуудаа дуугаргажа тайга га­ража, модо бэлдээд, пилорама дээрэ хюрөөдэжэ брус болгоод, КамАЗ-аар асаржа, шэнэ клуб барихамнай гэжэ буулгаһан байгаа. Тиихэтэйнь адли эсэшэ-сусашагүй ажал бусалшоо һэн. Унгигүй һүхэтэй бэлигтэй дархашуул һууриинь шудхажа, барилга эхилээ. Олзын хэрэг эрхилэгшэд Лубсан Нимаев, Бато Хайнзанов эд зөөреэр дэмжээ. 2016 оной январь соо тор­хонь хушагдажа, дотор байдалыень зохёохо шашаг ажал гараа. Тиихэ­дэнь хизаарлагдамал харюусалгатай «Бархан» гэжэ компани тэндэ орожо, оршон сагай эрилтэнүүдые хангама, нюдэндэ дулаан байдал зохёогоо.

«Шэнээр мүндэлһэн клуб хооһон хэзээшье байхагүй, - гэжэ иисэнгээрхин найдуулна. - Сагаалган, Сурхарбаануудһаа эхилээд, удха шанартай хамаг хэмжээ ябуулгануудаа эндээл эмхидхэжэ, нютагаархинаа гулидхажа байхабди», - гэлсэнэд.

Һанаад үзыт даа, Алас Дурна зүгһөө эхилээд, Ураалай ууланууд хүрэтэр гэгээн сагаан үдэр гал түлижэ байгаад бэдэрээд, СССР-эй арадай артист­кые олохогүйт. Бүгэдэ буряад арадай омогорхол Галина Бадмажаповна Шойдагбаева Иисэнгэ нютагта түрэһэн намтартай.

«Баярлаһан хирээ бархирдаг»

гэжэ буряад арад түмэмнай дэмы хэлсэдэггүйл юм байна. Галина Бадмажаповнагай эльгэ зүрхэн, сагаан сэдьхэл дэлхэйн агуу ордонуудта дуугаа гүйсэдхэхын урда тээ иигэжэ эмниг хүлэгтэл булгидаггүй. Харин мүнөө нютагаархидайнгаа үмэнэ га­раад зогсожо байхадаа, Соёлой шэнэ ордондо ороһондоо, нюдэнһөөнь ба­ярай нулимсанууд эжэлүүдгүй гоожоод, дуу дуулахаһаа байха, үгэ хэлэ­хэньшье хэсүү болгобо.

«Нэн түрүүн нютагтаа доро до­хиноб», - гэжэ Галина Шойдагбаева һонин гэгшын хөөрөөгөө эхилхэ­тэйнь адли, нютагаархидынь газар нэрьемэ альга ташалгаар габьяата бэлигтэниие угтаба.

«Ухаандамни нэн түрүүн юун ороноб гэхэдэ, би заа басаган ябааб. Абамни намайгаа абаад, энэдхэг ки­нодо оруулаа бэлэй. «Бродяга» гэжэ кино хаража һуутараа, би нэгэ мэдэ­хэдээ, нойрсошоһон байгааб. Абам­ни намайгаа үргэлөөд, гэрэйнгээ үүдэнэй шэбхэг нээжэ байхадань, би гэнтэ һэреэд, нютагайнгаа клубта ороһонойхии «Бродяга» гэжэ кино­гой баатарай дуу дуулажа оробоб. Эсэгэмни гайхалаа тиихэдэ бараагүй һэн. «Үгы, ши унташана һэн гүбши?» - гэжэ хэлээ бэлэй. Иигээд лэ үхибүүд уран һайхантай золгодог юм байна гэжэ хожом эли болоо. Харин мүнөө ашамни гансал трактораар наададаг. Тракторист болохо юм аабы?» - гэжэ Галина Бадмажаповнагай үгүүлхэдэ, хүхюутэй энеэдэн Соёлой ордоноор дүүрэн соностобо.

Ирагуу найрагша, «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшанай ветеран, олон мэдээжэ сэтгүүлшэдые һургаһан багша Цырендулма Дондогой залуу ябахадаа, Иисэнгэдэ багшанарые даагшаар хүдэлдэг байхадаа, иигэжэ ажаглаһан байдаг.

- «Алтаргана». Галя Шойдагбаева гүйсэдхэнэ», - гэхэдэнь, тайзан дээрэ гаран гэхэдээ, аабагархан заахан ба­сагахан гарашоо хүн хаб. Өөрөө, сэ­хыень хэлэхэдэ, һананашьегүйб тэрэ агшан зуур. Хөөрхы, энэ дуу диилэжэ дуулаха юм гү даа гээд Цырендулма Цыреновнагай зүрхэн үбдөөд абаа ха. «Теэд, дуулан гэхэдээ, гэмгүй дуулаа бэлэйш», - гэжэ хожомынь бэлигтэй ирагуу найрагша намда олон дахин хэлээ», - гэжэ Галина Бадмажаповна­гай хөөрэхэдэ, нютагаархидынь тон анхаралтайгаар шагнажа абаба.

Зүблэлтэ гүрэндэ хүүгэдые уран һайханда хара багаһаань дурлуулдаг байгаа. Иисэнгээрхинэй хажуугаар энэ һууринда дүтэ шадар оршодог гүүртэнүүдэй малшад Соёлойнгоо ордондо ерэхэ. Хурдан хүлэгүүд, мотоцикл, машина, тракторнууд то­глолтонуудай үедэ Иисэнгын айл бүхэнэй газаа гэхээр табяатай бай­даг һэн.

«Бишье нютагайнгаа клубта болоһон хамаг тоглолтонуудта хабаа­дадаг һэм, - гэжэ Галина Шойдагба­ева хөөрөөгөө үргэлжэлүүлбэ. – Дуу дуулаад лэ дүүрэшэдэггүй байгааб. Уян нугархайгаа харуулха саг бо­лохо. Акробадай этюдүүдые хару­улдаг һэмби. Мүнөө таанар намда этигэнэшьегүй ёһотойт даа», - гэ­хэдэнь, хуушанай зон эли һанажа байһанаа мэдүүлэн, альга ташабад.

Галина Бадмажаповна буусадаа ерэһэн тула «Буряад үнэн» сониной нюурнуудта толилшогүй өөрынгөөл зондо хөөрэмэ һонин, хүхюу зугаатайшье, Соёлой хуушан байшанда ха­баатай мартагдашагүй баримтануудые дурдаа. Тиигэжэ ерээд, шэнээр мүндэлһэн Соёлойнгоо байшанда сай ууха сервиз бэлэглэхэтэеэ хам­та, нютагаархидтаа гэжэ түлөөһэгүй концерт эндэтнай бүтээхэб гэжэ Ярууна аймагай арад зондо баяр ба­ясхалан асарба.

Буряад дуунуудай антологи

Бэлэгэй эрхим - ном гэжэ буряад зомнай хэр угһаа хэлсэдэг гээшэ. Ушар юуб гэхэдэ, Соёлой байшанай дэргэдэ номой шэнэ һан зохёон байгуулагдаба. Дуу дуулаха дуратай­шуулда эгээл таараһан бэлэгүүдые Улаан-Үдэһөө Буряад Уласай Арадай урлалда ажал ябуулагшадай холбооной түрүүлэгшэ Надежда Донсоро­нова «Буряад дуунуудай антологиин» хэдэн боти Иисэнгэ нютагай захиргаанда, Соёлой байшанда, но­мой һанда бэлэглэбэ.

«Ямар гоё гээшэб даа, Яруунын­гаа үргэн талаар ябажа ябахада. Үхэр малай бэлшэжэ ябахые харахада», - гэжэ хэлээд, Надежда Галсановна Сагаалганаар, Сагаан һараар Ярууна аймагай түрүү буряадуудые амар­шалба.

Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамал Баян Гуробазаров олон үгэдэ олзогүй, ганса үгэдэ гарзагүй гэжэ хара багаһаан мэдэжэ ябадаг хүн. Тэрэ Ярууна нютагтаа үнэн зүрхэнһөө дуратай юм байна гэжэ тайзан дээрэ хэлэһэн үгэнүүдһээнь эли болобо.

«Би соёлойнгоо ордондо хоёр микрофон бэлэг болгон дамжуул­наб. Энэ тэрэ техникын эбдэрээ һаань, намдаа дуулгаарайгты. Би заһуулхаб», - гэжэ хэлэхэдэнь, Ии­сэнгын соёлшод үнэн зүрхэнһөө ба­ярлаа ёһотой.

Мүнөөнэй сагта барилга хэхэ гээшэ ехэ үнэтэй хэрэг. Соёлой бай­шан барихын тула Ярууна аймагай бюджедһээ 4 сая 430 мянган түхэриг һомологдоо һэн. Ганса зал хүхэ, са­гаан бүдөөр шэмэглэхэдэ, 100 гаран мянган түхэриг ошоно. Иисэнгэдэ ажаһуудаг, эндэһээ гаража ошоһон хүн бүхэн өөрын нэмэри оруулжа, һүр жабхалантай энэ хэрэг бүтөө.

Ярууна аймагай захиргаан Со­ёлой байшануудые бариха, заһаха хэрэг Буряад Уласай бусад аймагууд­та орходоо, эршэтэйгээр ябуулна. Хүүгэдэй шэнэ сэсэрлигүүд толлог­доно. Һургуулинууд һэльбэн шэнэ­лэгдэнэ. Харин мүнөө нэгэ захатын­гаа бүтөө һэн хойно шэн габьяагаа оруулһан хүнүүдтэ Ярууна аймагай дээдэ шатын Хүндэлэлэй грамотанууд барюулагдаба.

Эдэ хэд бэ гэбэл: Иисэнгын һомоной дарга Жигжит-Доржо Бу­даев, нютагай соёлой байшанай хүдэлмэрилэгшэ Должид Доржиева, һомоной захиргаанай мэргэжэлтэн Сэсэгма Цыжипова, Маргарита Цы­бикова, номой сангые даагша Ба­ярма Нимбуева, «Иисэнгэ» ажахын юрэнхы захирал Дамби-Нима Цы­ренжапов, хизаарлагдамал харюу­салгатай «Заза» бүлгэмэй юрэнхы захирал Александр Хайнзанов гэг­шэд болоно.

Соёлой ордон бодхоохо хэрэг­тэ хубитаяа оруулһанай Баярай бэшэгүүд олзын хэрэг эрхилэгшэд Баир Бочиктоев, Лубсан Нимаев, Батоцырен Хайнзанов, Валентина Батюшева, Светлана Нагибина, Рин­чин Бадмаев, хизаарлагдамал харюусалгатай «Бархан» бүлгэмэй юрэн­хы захирал Солбон Гармаев болон нютаг дээрэ боложо байдаг хамаг хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэйгээр хабаададаг Бутидма Цыреновада гардуулагдаба.

Сагаалган – манай һайндэр

Гэгээн сагаан энэ үдэртэ ган­са Соёлой байшан толлолго болоод дүүрэшөөгүй гэжэ, хүндэтэ ун­шагшад, үшөө дахин яаран байжа һануулая. Сагаалган – бүгэдэ буряа­дай һайндэртэ юун болохо ёһотойб, хамаг зүйлнүүд Иисэнгэдэ болоо.

Буужа ерэһэн айлшад ганса өөрыгөө абаад ерээ бэшэ, хототой шуһаяа, үльдэргөөрхин шагдар буузануудаа мушхажа, эреэлжэ, орёомог болон сагаан эдеэнэй бусад зүйлнүүдээ асаржа, шэрээ дүүрэн дэлгэжэ, хэнэй эдеэн амтатайб гэжэ мүрысөө. Шагай, шатар нааданууд, һээр шаалган, дүрэ буляалдалгын барилдаан боложо үнгэрөө. Илаг­шадайнь нэрэнүүдые мэдэхэ гэбэл, https://vk.com/jaruuna пабликта шэлжэн ороод, уншахыетнай уряалнабди.

Баяр Жигмитовэй гэрэл зураг