​Яруунаархинай уулзалга

Сагаан һарын 2-то Яруунаһаа гарбалтай улаан-үдөөрхин, Яруунаһаа бууһан 80-яад айлшад Хии мориёо хиидхүүлээд, аха захатанаа сага­алаад, айл зоноороо, бүгэдэ аймагаараа сага­алжа, бэе бэетэеэ золгожо, амар мэндэеэ хэлсэхэеэ, аха захатанаа, алдарта хүбүүд басагадаа хүндэлхэеэ Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын театр руу субабад.

Театрай урдахи талмай дээрэхи хүрдэ эрьюулхэ һайн заншал булта сахи­над. Театрта ороходонь, заншалта хубсаһатай ба­гашуул айлшадые угтажа, яруунаархинай ню­тагай эблэлэй хэблүүлжэ гаргаһан Шэнэ жэлэй литэнүүдээр угтан абанад.

Гушан гурбан гул­бай ехэ Ярууна жэнхэни һайхан байгааляараа, сэн­хир номин нуурнуудаараа, ажалша бэрхэ зоноороо, ухаатай бэрхэ эрдэмтэдэ­эрээ, бэлиг түгэлдэр со­ёлшодоороо, хурдан хурса хэлэтэй уран зохёолшодо­ороо урайни сагһаа суутай ааб даа. Тиихэдэ Эгэтын дасанда бүхы дэлхэйн будаадын шажантанай эгэ­эл ехээр шүтэдэг нангин һахюуһануудай нэгэн – Бурхан багшын амидыда бүтээгдэһэн Зандан-Жуу оршоно. Хүшэгын нээгдэхын урда тайзан дээрэ Эгэтын дасанай шэрээтэ гаража, нютагаархидаа, дасанайнгаа жиндагуу­дые Шэнэ шорой шара Но­хой жэлээр хүндэтэйгөөр амаршалаа. Амгалан лама үреэл юрөөлөө табяад, Зандан-Жуугай магтаал уншаа.

Бүгэдэ Буряадай соёл хүгжөөлгын эблэлэй түрүүлэгшэ Иннокентий Его­ров, яруунаархинай нютаг зоной эблэлые ударида­жа ябаа түрүүлэгшэ Баир Дониров үреэлэй һайхан үгэнүүдые хэлэбэ. Үргэн ехэ экранда энэ эблэлэй байгуулагдаһан түүхэ ха­руулагдаа, хүтэлбэрилжэ ябаһан урагшаа һанаатай, шударгы зон тухай хэ­лэгдээ. Тус эмхи 1992 ондо байгуулагдаһаар, бүхы яруунаархиниие эблүүлжэ, ниислэл хото угай нютаг Яруунатаяа холбоо барисаагаа улам-улам бэхижүүлнэ. Эдэ олон жэлнүүд соо эблэлые урагшатай хүтэлбэрилһэн зониие нэрлэбэл, Цырен-Даша Доржиев, Цырен- Доржи Жалсанов, Валерий Цыренжапов, Николай Найданов, Чимит-Доржо Санданов, Валерий Андре­ев, Чимит-Цырен Дымчи­ков, Жамсо Дашиев, Эдуард Галсандоржиев гэгшэд болоно.

Цырен-Даша Доржиев амаршална

Буряад Уласай Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ Цы­рен-Даша Доржиев, мүн Арадай Хуралай Эдэй заса­гай бодолгын, байгаалиин нөөсэнүүдые ашаглалгын болон оршон тойронхиие хамгаалалгын талаар хо­рооной түрүүлэгшын ор­логшо Баян Гуробазаров сугларһан зониие халуу­наар амаршалжа, Арадай Хуралай грамотануудые барюулаа. Ажал хэрэгээрээ шалгарһан нютагаархидаа аймагай һунгамалнуудай зүблэлэй түрүүлэгшэ Эрдыни Дугаров, аймагай засаг даргын нэгэдэхи ор­логшо Цокто Жамсуев, ню­тагуудай сомон дарганар амаршалжа, шагналнуу­дые барюулаа.

Найр наадан

Иимэ ехэ найрта хатар наадан дэлгэгдэжэ, ирагуу дуунууд зэдэлээл ааб даа. Мүн баһа хүн зоной эльгэ хатажа унамаар хүхюун согтой хөөрөөнүүд, зүжэгхэнүүд олоор хару­улагдаа. Наада эхилхэдээ, мүнөө сагай зарим залуушуулай зан, аяг аашые шүүмжэлжэ харуулаа. Уу­ган хүбүүн хото ошожо, хүлөө тээхэ унаатай боло­хомни, налайжа һууха бол­босон түхэлтэй гэртэ бай­хамни гэжэ гоё һайханаар аба дүү хүбүүн хоёртоо хөөрэжэ, хатуу эдыень аба­жа ошоно. Теэд хэды сагай үнгэрхэдэ, тэрэ баһал га­раа һарбайһан юм ерэнэ. Гурбадахияа ерэхэдэнь, абань ташуур барюулжар­хина... Иигэжэ зүжэгшэд бэлэн юумэн хаанашье байдаггүй, хара хүлһөөр лэ амгалан ажабайдал зохё­огдодог гэжэ батална.

Нохой жэлдэ зорюулагдаһан зүжэгхэн соо хоёр үбгэдэй нохой шэлэхэнь баһал ехэ һонирхолтой, энеэдэ наадатай байгаа. Хотын сэсэрлиг соо мопс, бультерьер, чи­хуахуа, боксёр гээд лэ элдэб эсын нохойнууд харуулагдана. Үшөө эзэ­дынь гэжэ баһал нохойгоо һажаашаһан гэхэ гү, али нохойнь эзэеэ һажааһан юм гү – бү мэдыш. Харин Хотошоһоомнайл һайн нохой үгы, Ивалгымнай дасанда үсхэбэрилдэг юм, тэндэһээл нохой абая гэжэ шиидэнэд.

Мүн баһа Түнхэнэй хөөрүү ангуушанай шогу­удые хаража, хүхюун дорюун хүгшэдэй хөөрэлдөө, ганса эмшэн эхэнэрэй һанал бодол шагнажа, харагшад ехэл хүхеэ.

Уран хэлэтэй артист­нар Дондок Улзытуевай буурал эхэ Буряадаа маг­тан түүрээһэн ирагуу шүлэгүүдые

Дуулаа һэн гүт

Эхэ Буряад тухай үльгэр туужа,

Дуулгата Мүнхэ-Сарьдаг,

Дуулим ехэ Хамар-Дабаан тухай?

- гэн, зэдэлүүлэн эхил­жэ, үргэн Буряад дайда­яа урдаһаа хойшонь, зүүн тээһээнь баруулжаа маг­тажа, бүхы зоной сэдьхэл доһолгон хүдэлгөө.

Үбгэршэгүй домтой

Үлгэн тунгалаг агаартай

Үүлэдһээ тээ доогуур

Үндэр Буряад хизаартаа

Үнэр баян ажаһууял даа!

Һээр шаалган

Булта зоной һонирхол һээр шаалган татаа. Бу­ряадай арадай, Ородой Холбоото Уласай габьяата артист Олег Бабуев энэ на­адые уран гоёор хүтэлбэ. Федерациин Зүблэлдэ бу­ряад арадайнгаа соёл, гар урлал, ёһо заншалтай та­нилсуулгын үедэ Цырен-Даша Эрдынеевич һээр шаахадаа, бэрхэ байһанаа харуулаа һэн. Мүнөөшье тайзан дээрэ хүндэтэйгөөр уригдажа, баһал шалга­раа. Иигэжэ Арадай Ху­ралай Түрүүлэгшэ түрэл арадайнгаа ёһо заншал сахижа ябаһанаа бодото­ор харуулаа. Театраймнай артистнаршье һээр сохи­дог юм байна. Болот Дин­ганорбоев баһал һээр хуха шаагаа. Мужыхын бэрхэ һээршэн уласай ветери­нарна станциин табиһан хонин шанда хүртөө.

Сэнгэ РИНЧИНОВ

Анна Огороднигой гэрэл зураг