​Залуу хууршан Зандан Шойдоков

Хүн түрэлтэн бүмбэрсэг дэлхэйн нэгэ хубинь болодог хадаа нэн түрүүн байгаалиин байдалтай нягта холбоотой. Сэдьхэлэйн­гээ байдал тэниилгэхын тула ямаршье арад хүгжэмэй зэбсэгүүд дээрэ аялга татажа, шагнажа, соносожо, сээжынгээ хүбшэргэй уяруулдаг, баясуулдаг гээшэ ааб даа. Зэбсэг бүхэн хайшан гээд, ямар ушарһаа, ямар шалтагаанһаа бии болоһон түүхэ домогтой бшуу. Манай морин хууршье баһал өөрын домогтой.

Морин хуур тухай домог

Эртэ урдын сагта, наранай элшын шанга, набша намаагай бүри ногоон байһан үедэ, залуухан сэрэгшэ хүбүүн зохидхон, сэбэрхэн залуу ба­саганда дурлаа хаш. Теэд тэрээнтэеэ ходо уулзажа байха аргагүй, сэрэ­гэйнгээ алба хааха уялгатай һэн. Да­литай хурдан моритой һэн тула, тэрэ сэрэгшэ һүниндөө ошожо, инаг ду­рантаяа уулзаад бусадаг байһан гэхэ. Тэрээн тухайнь нэгэ муу һанаатай хүн мэдэжэрхёод, һүни һэмээхэнээр агта хүлэгэйнь далинуудые таһа тайражархиба. Үдэр һүнигүй хаа-хаанагүй ходо сугтаа ябадаг ганса­хан нүхэрынь – хайрата мориниинь наһантаяа хахасаба...

Мэдээ орохоһоо хойшо үелһэн нүхэрөө – морин эрдэниеэ алдаба ха юм... Уйдхар гашуудалда абтаһан сэрэгшэ хүбүүн моринойнгоо ду­расхаалда хүгжэмтэ зэбсэг зохёо­жо туршаба: яһаарнь бэе хээд, тэ­рэнээ арһаарнь орёожо, һүүлэйнь хилгааһаар хүбшэргэ татаад, хуур­даад үзэбэ. Үргэн дайдаар зэдэлһэн хуурай шэдитэ хүгжэмдэ моринойнь гүйдэл, үүрһэхэ, талын һалхинай шэбэнээн дахяад шэхэндэнь дуул­даа. Тиигэжэ энэ хуурынь “морин хуур” гээд нэрлэгдэһэн. Морин хуур буряад-монголшуудай һүлдэ тэмдэг болоһон шуу. Тэрэнэй хүгжэм талын үргэн һайханиие, мориной түбэрөөн, буряад-монгол арадай сэсэн ухаае тодорхойлон, зан абарииень зураглан аянгатуулан зэдэлнэ.

Хүн болохо багаһаа, хүлэг болохо унаганһаа

Арадаймнай энэ сэсэн үгэ хэзээшье удха шанараа алдаагүй. Хүн бүхэн ерээдүй сагайнгаа мэргэжэл өөрөө шэлэхэ ёһотой. Дуратай мэр­гэжэлээрээ хүдэлһэн хүн үндэр ам­жалта туйладаг ха юм. Мүнөө би хэ­бэд номхон Хэжэнгэ нютагай Баяр, Эльвира Шойдоковтоной дунда хүбүүн Зандан тухай хөөрэхэм.

Энэ хүбүүн нялха нарай наһанһаа хойшо хүгжэмтэй нягта холбоотой, хүгжэмэй һайхан аялга доро үндыһэн гэхэдэ, алдуу болохогүй. Юуб гэхэ­дэ, эсэгэнь түрэл нютагтаа болон Буряадтаа мэдээжэ хүгжэмшэн, мүн тиихэдэ 40 гаран жэлэй турша­да “Үетэн” бүлгэмые амжалтатай хүтэлбэрилнэ. Тиимэһээ хүгжэм дуунай аялга доро хүмүүжэһэн Зандан хүгжэмшэн лэ болохо табисуураа алдаагүй.

- Үхибүүн ябахаһаа хойшо хүнэй фортепиано дээрэ наадахые шагна­ха дуратай байһан. Тиигээдшье ходо хүгжэмэй аялга доро һэридэг, нойр­содог һэн, - гэжэ Баяр болон Эльвира Шойдоковтон хөөрэнэ.

Занданай эгэшэ Адиса Жиг­жит Батуевай нэрэмжэтэ хүгжэмэй хүүгэдэй һургуули дүүргээ. Эгэшын­гээ фортепиано дээрэ уранаар наадахадань, Зандан хүбүүнэй баһал наадажа һураха дураниинь хүрэһэн байгаа. Нэгэтэ тэрэ нүүдэлшэнэй, үргэн тала дайдаар гүйгөөшэ мо­риной хурдан гүйдэлэй түбэрөө зураглаһан, сэдьхэл хүдэлгэмэ морин хуурай зэдэлхые шагна­жа, зүрхэндөө дүтөөр лэ хадуужа абаа. Тиимэһээ дунда һургуулияа дүүргэхэдээ, хэн болохобиб, хаана һурахабиб гэһэн асуудал Занданай урда огтошье табигдаагүй. Хүгжэмэй һургуулиин богоһо алхажа, мэдээжэ Елизавета Кимовна багшын хүтэлбэри доро бэлиг шадабарияа хүгжөөжэ эхилээ. Тиихэ сагта 2010 оной “Алтаргана” наадан Монголдо үнгэргэгдэхэ байба. Хэбэд номхон Хэжэнгэ нютагай түлөөлэгшэд энэ ехэ хэмжээ ябуулгада ошохо­ёо түхеэржэ эхилээ. Аймагай засаг даргын ниигэмэй бодолгын талаар орлогшо Интерна Эрдынеевагай бо­лон соёлой таһагай дарга Бальжит Батуевагай дэмжэлгээр хүбүүн Улаан-Баатар хото ошохо аргатай болоо һэн.

Оюутанай түрүүшын амжалта

Монголдо Буряадай хууршан Дмитрий Аюровай зууршалгаар, Чингис Раднаев Занданиие морин хуур заадаг эрхим һайн багша­тай танилсуулаа. Гандбол багша хүбүүнэй бэлиг шадабари сэгнэжэ, С.Гончигсумлын нэрэмжэтэ хүгжэм-хатарай колледждо 11 оюутадтай хамта бэлэдхэлэй курсда һураха эрхэ олгоо бэлэй. Удаань эдэ оюу­тадай дундаһаа хоёрхон лэ хүн нэгэдэхи курсда ороһон байна. Нэгэ­ниинь Зандан байгаа. Гүлмэрхэн бэлигтэйшүүлдэ Цэндийн Батчу­луун гэжэ эрхимэй эрхим хууршан багша хоёр жэлэй туршада морин хуураар наадаха арга оньһонуудта һургаа юм. Харин 2014 ондо багшань алтан дэлхэйтэеэ хахасаһан байна.

2015 ондо Улаан-Үдэ хотодо үнгэргэгдэһэн “Хуурайм наадан” гэжэ можо хоорондын урилдаанда Зандан лауреадай шанда хүртэхэдөө, морин хуураар гүйсэдхэһэн наадаяа эрхим бэлигтэй багшадаа зорюулаа юм.

Үнгэрэгшэ хабар тэрэ Улаан-Баатарта түрэл колледждоо хубиин тоосоото тоглолто үнгэргэһэн бай­на. Үдэшэдэнь түрэлхидынь ошо­жо, хүбүүнэйнгээ болон суг хамта һураһан нүхэдэйнь бэлиг шадаба­ряар омогорхон, бахархажа бусаа. Хэмжээ ябуулгын үедэ колледжын захирал Эрдэнэбат иигэжэ тэмдэглээ бэлэй: “Зандан Шойдоков ха­даа Монгол һайхан нютагта һуража гараһан Ородой Холбоото Уласай түрүүшын буряад хууршан болоно. Тэрэ эрхимээр һуража, дипломоо ам­жалтатайгаар хамгаалжа, ерээдүйдэ уласхоорондын хэмжээндэ манай колледжын нэрэ солые дээрэ үргэн ябаха”.

Удаань Зандан Улаан-Баатар хо­тодо Хүгжэмэй ехэ һургуулиин ма­гистратурада һуралсалаа үргэлжэлүүлээ. Бэлигтэй хүбүүн түрэл Буряад ороноо бусажа, П.И Чайков­скиин нэрэмжэтэ хүгжэмэй һургуулида морин хуурай багшаар ам­жалтатай хүдэлнэ.

Занданай һураха үедэ Буряадай соёлой сайд байһан Тимур Цыбиков, Соёлой яаманай уралигай таһагай даагша Татьяна Дугарова, П.И. Чайковскиин нэрэмжэтэ хүгжэмэй һургуулиин захирал Баяр Турбянов, Зүүн Сибириин соёлой академиин юрэнхылэгшэ Раиса Пшеничникова болон Арадай уран бүтээлэй уласай түбэй юрэнхылэгшэ Надежда Донсо­ронова гэгшэд анхаралаа хандуулан, нилээд ехэ дэмжэлгэ үзүүлһэн гэжэ тэмдэглэлтэй.

- Бидэ гэр бүлын зүгһөө һайн һанаатай, һайн заяатай уладта баяр баясхаланиие хүргэнэбди. Манай гэр бүлэдэ боложо байһан бүхы үйлэ хэрэгүүдтэ хабаадалсажа байдаг зон­до доро дохин, морилжо ерэһэн шо­рой шара Нохой жэлээр бүгэдэниие амаршалаад, элүүр энхые, жаргал болон алтан дэлхэйн жама ёһоор ажамидархыень хүсэнэб!- гэжэ Зан­дан Шойдоков үреэнэ.

Мэнэ һаяхана, шара Нохой жэ­лэй гарахын урда, Зандан бэлиг шадабарияа Хэжэнгэ нютагайнгаа зондо бэлэглэн, тоосоото тоглолто үнгэргөө. Буряадай мэдээжэ дуу­шад, “Үетэн” бүлгэм болон Ородой Холбоото Уласай хууршадай хамта­ралай юрэнхылэгшэ Дмитрий Аю­ров хабаадалсаа. Гүлмэрхэн залуу наһандаа энэ хүбүүнэй нэрэ солонь хүгжэмшэдэй дунда мэдээжэ болон­хой гэжэ тэмдэглэхэ шухала. Ургажа ябаа хууршанда ерээдүй сагта бүхы дэлхэйдэ мэдээжэ боложо, саашадаа хаа-хаанагүй нэрээ нэрлүүлжэ, ню­тагаа, булган талата Буряад ороноо суурхуулжа ябахыень хүсэе!