​Агуу талын зүрхэнһөө гараһан хүгжэм

Апрелиин 2-3-да Улаан-Үдэ хотодо Ород драмын театрай тайзан дээрэ Сэсэгма Бабудоржин “Анда” хамталигтай тоглолто үгэхэ юм. Энэ хадаа бүрин бүтэн нэгэ бүлэг болоно. Юуб гэбэл, тэдэнэй суг хамта дэлхэй түбеэр дуу хүгжэмөө зэдэлүүлжэ ябаха­дань, Европын гүрэнүүдтэ болон Америкын Холбоото Штадуудта хүгжэмыень “Агуу талын зүрхэнһөө гараһан тэнгэриин хүгжэм” гэжэ нэрлэдэг.

Ород гүрэндэ энэ бүлэгэй хэрэгүүдые шиидхэдэг продюсер Норжима Цыби­ковагай мэдээсэһээр, эн­дэмнай хамталиг дуушан хоёрые сугтань шагнаха гээ­шэ хоморой хэрэг юм. Хитад гүрэнөөр болон бүхы дэл­хэйгээр хэдэн жэлээр урид баталагдаһан олон тоото гастрольнууд, Хүх Хотодо Уралигай академидэ ажа­лынь тэдэндэ түсэблэһэнһөө гадуур тоглолто үгэхэ арга үлээдэггүй шахуу. Гэбэшье Сэсэгма Бабудоржин Буряад орондо болон Үбэр Байгалай хизаарта ехэ эльгэтэй: элин­сэг хулинсагуудайнь нютаг, түрэл арадайнь ажаһуудаг, түрэлхи хэлэнэйнь соносто­жо байдаг газар ха юм даа.

Норжима Цыбикова: Сэсэгмагай Буряад орондо дурлал 2002 онһоо эхи абаа. Тэрэ “Сагаан һарын одод” гэһэн дуунай фестиваль­да Батырхан Шукеновтэй хүндэтэ айлшад боложо бу­угаа һэн. Тиихэдэ олонхим­най тоонто Шэнэхээн ту­хайнь балайшье мэдэдэггүй байгаа. Сэсэгмагай дуулахые шагнан гэхэдээ, манай бу­ряадууд үндэһэн соёлнай, түрэлхи хэлэмнай ямар бай­далдаб гэжэ ойлгоо. Сагай үнгэрһэн лэ хойно, энэ-тэрэ үйлэ хэрэгэй үнэн удха, бо­дото нүлөө тобойжо харагда­даг. Тиин үнэхөөр бэлигтэй нэгэл дуушан түүхын яба­са хубилгажархиха аргатай гэжэ элирээ. Һүүлдэ Сэсэг­магай тоглолтодо һаншаг сайнхай бүһэтэйшүүл дуу­нууд доронь нулимсануу­даа аргаахан аршажа һуугаа бэлэй. 2008 ондо Сэсэгма Чингис Раднаев хоёрой то­глолтонуудые Москва болон Санкт-Петербург хотонуудта үнгэргөөбди. Бүхы наһаараа гүрэнэйнгөө ниислэл хо­тодо ажаһууһан буряадуу­дай эшэн гайхангүй, уяржа һуухадань гайхаа һэм. Ми­нии һанахада, тэдэнэй ну­лимса – түрэл нютаг тухайнь танигдаагүй ба мартагдаһан мэдэрэл түрүүлһэнэйнь түлөө баяр баясхалангай ну­лимса. Хаанашье түрөө һаа, шуһа мяхаараа буряадууд ха юмбибди даа.

- Сэсэгма хадаа Хитад­таа суутай, гүрэнөө бүхы дэлхэйгээр түлөөлдэг бу­ряад яһанай дуушан гэжэ мэдээжэ. Яагаад багахан Шэнэхээн нютагһаа дэл­хэйн тайзанууд дээрэ гара­жа шадаа гээшэб?

- Эрхим асуудал. Үнэхөөрөөшье, 7 мянган шахуу буряадуудай ажаһуудаг Шэ­нэхээн багахан дэбисхэр­тэй. Тэндэхи зон бусадтай холисолдонгүй, соёлоо, ёһо заншалаа, хэлэеэ жэнхэ­ни зандань үлээжэ шадаа. Мүнөөшье тэндэ урданайн­гаа ёһо гуримаар ажаһуудаг: 100 жэлэй саанахидал ма­лаа адуулдаг, тон ёһо соонь хубсаһаяа оёжо үмдэдэг, тэ­рэл үе сагай эдеэ хоол бэлдэдэг. Тиигэбэшье бусадһаа доро байнагүй. Жэл бүхэндэ National geographic Шэнэхээ­ниие дэлхэйн аяншалгын га­зарнуудай эгээл эрхимүүдэй тоодо оруулжа, хүн зониие тиишээ аяншалхыень зуур­шалдаг юм. Би энэ дайдые “буряадуудай амиды музей” гэжэ нэрлэдэгби.

Иигээд бодоходо, Сэсэгма арадайнгаа хамаг һайниие, тэрэ тоодо сэсэнииень, оюун ухааень бэедээ шэн­гээнхэй. Үнэхөөр бэлигтэй хүнүүд заабол ухаатай бай­даг. Даша Намда­ковыешье абаад харыт. Зохёохы ажал гээшэтнай нэн түрүүн ада­глалга, шэнжэл­гэ, шүүбэрилгэ ха юм даа. Тиимэһээ шагнагшадтай уулзалганууд – сэдьхэлэй хүб- шэргэй дайрадаг хүгжэм, дуунууд ганса бэшэ, харин ухаатай сэсэн үгэнүүд. Сэсэгма ухаа­тай, бидэ ухаагаар охорбди гэнэ бэшэб, миин лэ ондо ондоо оршон байдалда ажа­мидарнабди. Бидэ олон то­ото арадуудай ажаһуудаг хизааргүй ехэ Ород гүрэндэ ажаһуунабди. Иимэ эрхэ байдалда онсо шэнжэнүүдээ алдаха аюул заатагүй байха. Тиимэһээ буряадби гэхын тула соёлоо, хэлэеэ, ёһо зан­шалаа сахиха, хамгаалха, ар­шалха, хүгжөөхэ ёһотойбди. Энэ талаар Сэсэгмагай болон “Анда” бүлэгэй тоглолто би­дэндэ ехэ жэшээ, һургаал бо­лоно гээшэ.

- Сэсэгма иимэ ехэ нүлөөтэйгөө, үүргэтэйгөө мэ­дэдэг гү?

- Буряад орондо ехэ ду­лааханаар хандадаг. Алек­сей Цыденовэй уласаймнай Толгойлогшо болоходонь, Сэсэгма хонходоод: “Буря­ад хүн болобо гү?” – гэжэ сэдьхэлээ хүдэлгэн асуугаа һэн. Танилсаха хүсэлтэй. Заабол һанаһандаа хүрэхэ байха. Юундэб гэхэдэ, ехэ зүрхэтэй, зориһоноо алдадаггүй, гайтай ажалша хүн. Тэрэ хүгжэмүүдээшье өөрөө бэшэжэрхидэг. Жэ­шээнь, “Буряад” гэжэ дуу­ниинь минии нюдэн дээрэ мүндэлөө юм. Дуунай үгэ зохёоһон На Сэмжэд намда утаһаар үгэнүүдыень хэлэ­жэ үгөө, харин Сэсэгма тэ­рэл үдэшэндөө хүгжэмыень бэшээ. Тиин энэ дуун зэдэ­лэмсээрээ тэрэ дороо суутай болошоһон. Буряадуудай гимн гэжэ нэрлэдэг болон­хой.

- «Анда» хамталиг Буряадта ехэ мэдээжэ бэшэ хэбэртэйл...

- Хитадта амжалта хал­та ондоогоор хэмжэгдэдэг. CCTV -1 гэһэн түб телевиде­неэр 13 секундын туршада харуулагдабал, бүхы наһанай сууда гарахаш гэжэ тоолог­додог. Суута хүнүүдэйшье хэлэһэн һанамжануудта энэнь хабаатай.

Мэдээжэ хитад уран зохё­олшо Юй Qiuyu «Анда» хам­талигай хүгжэм тухай иигэ­жэ хэлэһэн юм: «Хүгжэмынь шубуудай жэргээн, амита­дай ябадал, һалхинай эш­хэрээн, набша ногооной һаршаганаан мэтэ байгаа­лиин абяануудые дууряадаг. Энэ хадаа байгаалида ха­маг юумэнэй тааралдалтай байһанай дабташагүй зура­глал».

«Анда» хамталиг тус кана­лай шангуудта нэгэнтэ бэшэ хүртэһэн. Тиигэжэл дэлхэйн тайзан дээрэ гаража шадаа. Нэмэжэ хэлэхэдэ, энэ хамта­лиг 2009 ондо Ород-хитад албан ёһоной харилсаа хол­боонуудай тогтоогдоһоор 60 жэлэй ойдо зорюулагдаһан баяр ёһололдо, мүн Ху Цзиньтаогай манай гүрэн ерэлгэтэй холбоотой бүхы хэмжээ ябуулгануудта хабаа­даа. “Тоглолтодонь Ху Цзинь­тао болон юрэнхылэгшэ Дмитрий Медведев байгаа, хоёр ехэ гүрэн түрэнүүдэй хүтэлбэрилэгшэдэй үндэр сэгнэлтэдэ хүртөө”, - гэжэ «Жэньминь Жибао» гэжэ Хи­тадай түрүү сонин бэшэһэн.

Европын хэблэлнүүд баһал үндэр сэгнэлтэ үгэдэг. «Anda» хөөмэйн дуу ба мо­рин хуурай аялга, мүн ира­гуу һайхан дуу нэгэдүүлжэ, шэнэ хүгжэм дуунай шэ­глэл – монгол мюзикл мүндэлүүлнэ. Хамталигай тоглолто хүгжэмтэ зүжэг бо­ложо, бүхы дэлхэйн шагнаг­шадта шэнэ нээлгэнүүдэй эхин болоно.

Би тэдэнэй хүгжэм соо ганса тала дайда “хараа” бэ­шэб, еврей, испан, ородшье аянга шагнааб. Дээдын бэ­лигтэй, эрхим шадабари­тайнь лаб хэлсээнгүй. Хоёр­хон лэ хилгааһан дээрэ иимэ хүгжэм гаргахын аргагүй гэжэ һанахаар. Одоол гайху­улна даа.

Хабарай долоон үдэр – байгша оной мартын 30-һаа апрелиин 7 боло­тор – Ага тойрогто, Үбэр Байгалай хизаарта, Буря­ад Уластамнай болон Эрхүү можодо дуу хүгжэмөө бэлэ­глэхэ. Дэлхэйн хэмжээнэй хүгжэмшэдэй монгол тала дайдын бодото хүгжэм шагнаха хоморой арга­тайбди.

Владимир ЦЫРЕНОВ

Мэдээсэл:

2006 он – «Anda» хамталигай «Националь­ный дух культурного наследия Китая» гэһэн мэдээжэ түсэлдэ хабаадалга. Хитадай соёлшо­дой эблэл эб найрамдалай элшэн сайдуудай тоодо энэ хамталигые Тайвань эльгээлсэһэн юм. Дэлхэйн сонинууд тиихэдэ иигэжэ бэшээ юм: “Энэ соёлой түсэл ехэ гэгшын хэмжээнэй улас түрын үйлэ хэрэг мэтэ болоо, тиин ехэ газар болон Тайвань арал хоёрой хоорондохи харилсаа холбоонуудай шэнэлэгдэһэн сагһаа тон ехэ удха шанартай байгаа”.

2007 он - «Anda» хамталигай Венын филармониин Алтан танхим соо хүгжэмөө гүйсэдхэлгэ. Хүгжэмшэд тэрэниие Дэлхэйн эрхим танхим - Grosser Musikverein гэжэ нэрлэдэг.

2008-2009 онууд – Бүхэдэлхэйн уралигай «Midwest» фестивальда хабаадалга. Соёлой талаар андалдалгын хэмжээндэ Америкын Холбоото Штадуудта 125 хүгжэмэй шоу та­бигдаа. Тиигэжэ «Анда» хитад-американ хани барисаанай андалдалгын «эмиссар» бо­лоо. Бүхы тоглолтонууд аргагүй ехэ амжалта­тайгаар үнгэрөө.

2009 он – Ород-хитад албан ёһоной харил­саа холбоонуудай тогтоогдоһоор 60 жэлэй ойдо зорюулагдаһан баяр ёһололдо хабаа­далга. Ху Цзиньтаогай манай гүрэн ерэлгэтэй холбоотой бүхы хэмжээ ябуулгануудта ха­баадаа. Тоглолтодонь Ху Цзиньтао болон тэрэ үедэ юрэнхылэгшэ байһан Дмитрий Медведев байгаа, хоёр ехэ гүрэн түрэнүүдэй хүтэлбэрилэгшэдэй үндэр сэгнэлтэдэ хүртөө.

Жэлэй юһэн һарын хугасаада “Анда” хам­талиг дэлхэйн гастрольдо ябадаг юм. 

Владимир ЦЫРЕНОВ