​Буряад киногой байдал ямар бэ?

Үндэһэтэнэй номой санда Буряад Уласай Кинематографистнуудай холбооной съезд боложо үнгэрбэ. Энэ байгуулгын 2017 ондо ябуулһан хүдэлмэриин дүн, мүн байгша ондо бүтээгдэхээр ажалай түсэб табигдаба.

Съезддэ засаг баригшадай зүгһөө Буряад Уласай соёлой сайд Соёлма Дагаева, Арадай Хуралай Можонууд хоорондын холбоонуудай, үндэһэ яһатанай асуудалнуудай, залуушуулай бодолгын, олониитын болон шажан мүргэлэй нэгэдэлнүүдэй талаар хорооной түрүүлэгшэ Цыденжаб Батуев, Буряад Уласай Аяншалгын яаманай сайдай орлогшо Евгений Малыгин болон бусад хабаадаба.

Хүнүүд буряад киногоор һонирхоно

Буряад Уласай Кинематографист­нуудай холбоон 2016 оной эсэстэ байгуулагдаһан юм гэжэ һануулая. Тиихэдэ тэрэнэй түрүүлэгшээр үргэн олониитэдэ мэдээжэ болоһон кино-найруулагша Солбон Лыг­денов һунгагдаһан байгаа. Теэд энэ хүмнай «321-дэхи Сибириин» гэжэ одоол арадай болоһон фильм бүтээхын тула буха ехэ ажал хэжэ, сүлөө забдагүй болошоод ябана ха юм даа. Иимэ оршон байдалда 2017 оной хабар шэнэ түрүүлэгшэнь Ар­тём Бурлов болоо.

Буряад Кинематографистнуу­дай холбоондо мүнөө дээрээ бэеэ дааһан 12 кинокомпани ороно. Ки­ногоор һонирходог, тэрэниие буул­гаха дуратай зоной һонирхол мүхөөд орхиногүй.

«Буряадууд анхандаашье өөрын кино буулгадаг байһан аабза. Тиимэһээ кино буулгаха хаһые хоёр хубяар амяарлаха хэрэг гарана. Совет кино, зүблэлтэ засагай унаһан хой­но буулгагдаһан кино, - гэжэ Артём Бурлов «Буряад үнэн» сониндо ин­тервью үгэхэ зуураа һануулаадхиба. - Буряад дайдада тэнжэһэн, кино­до горитой хубитаяа оруулһан, ехэ нүлөөшье үзүүлһэн олохон нютага­архидтай, баян түүхэтэй зон аабзаб­ди: Арья Дашиев, Александр Итыги­лов, Барас Халзанов».

“Теэд һүүлэй үедэ юундэ Буряад Уластамнай кино илангаяа олоор буулгагдадаг болооб?” – гэжэ асуу­хадамни, эндэ гайхалтай юумэн үгы гэжэ Артём ехэ түбшэнөөр харюусаа. «Кино буулгахада хэрэгтэй техникэ урданайхида орходоо, гартаа оруул­хань бэлэн болоо. Ехэнхи хүдэлмэри -согсолхо, хадаглаха, хайшалха, хабсаруулха талаар ажал компьюте­рай хүсөөр хэгдэнэ гээшэ. Урдандаа плёнко дээрэ кино буулгадаг ёһо байгаа ха юм. Тиимэһээ кино буул­гагшадай ажал нилээд орёо, аймшаг­тай үнэтэй байдаг һэн. Харин мүнөө хамаг зүйл түргэндөө ороо ха юм даа. Бэлигтэй зүжэгшэдэйшье та­лаар Буряад Уласнай гүрэн дотороо түрүүшүүлэй зэргэдэ», - гэжэ тэрэ ойлгуулаа.

Хүн ба үе саг ото хубилжа байдаг гээшэ. Леонид Гайдайн буулгаһан комединүүдые мүнөө болотороо ма­най наһанай зон алдангүйгөөр хара­жа байбашье, дороһоо ургажа ябаа улаан бургааһадаймнай дунда тэрэ фильмүүд һонирхол татахагүй. Иимэ оршон байдалда шэнэ комединүүд, драманууд хэрэгтэй болоно. Шэнэ үеын буряад кинематографистну­уднайшье нэн түрүүн хүнүүдые энеэлгэхэ фильмүүдые буулгажа захалһан. «Чайник» гэжэ кино тэдээн сооһоо онсоор илгаржа гараа. Уран һайханай фильмүүдые буулга­ха мэргэжэлээ улам һайжаруулхые буряад кино буулгагшаднай мүнөө бүхыгөөрөө оролдоно. Баяр Дыше­нов ба Солбон Лыгденов кино-найруулагшын мэргэжэл олоһон, оршон сагай киногой түүхэдэ нэрэнүүдээ сохом оруулһан хоёр гээшэ. Тэдэнэй буулгаһан фильмүүд бүхэроссиин, уласхоорондыншье кинофестиваль­нуудта үе-үе болоод лэ, хабаадажа байдаг гээшэ.

Жэлэй туршада бэелүүлһэн ажал

Эхилхэдээ, кино гээшые хүн бүхэн буулгаха аргатай гэжэ һанахаар байдаг һэн. Харин мүнөө болохо­до, өөрын кино буулгаха гэжэ үнэн зүрхэнһөө оролдоһон лэ улад үлөө. Хара амяа хараад, дүрбэн зүг, найман хизаар тээшээ тарашахагүйн тула тэдэ Буряад Уласай Кинематографистнуудай холбоондо орожо, нэ­гэдэбэ ха юм. Тиигэжэ гүрэнэйнгөө хэмжээндэ хэһэн ажалаа, мүн өөр ту­хайгаа бардаастайгаар дуулгаха арга боломжотой хүсэд болобо.

«Кинематографистнуудай холбоо энээнһээ урид хэн байгуулжа үзэбэ? Шэнэ энэ хүдэлмэридэ шуумайн орообди. Тодорхой хүтэлбэригүйшье һаа, гэмгүй ажал үнгэрэгшэ жэ­лэй туршада хээбди гэжэ һананаб», - гээд, Артём Бурлов хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ.

Мүнөө буряад кинематографууд олониитын ажабайдал зураглаһан кино буулгажа һуража байна. «Һэшхэлээрээ» гэжэ фильм абажа хара­балнай, тэрэ “АУЕ” гэжэ хашхархаһаа ондоо саанаа юушьегүй, хооһон, хүгжөөгүй хүнүүдтэ яагаад эсэргүүсэлтэйб гэжэ асуудалда харюу бэдэр­нэ. 2015 онһоо хойшо Буряадтамнай кино буулгажа һургадаг Байгалай һургуули хүдэлжэ захалаа. «Байгал далайн эрьедэ һурагшадай зунай амаралта» гэжэ фильмдэ хүүгэд анха түрүүшынхиеэ хабаадаа бэлэй. Эгэ­эл тиихэдэ энэ һургуули байгуулха хэрэг гараа. Тэндэ һураһан үхибүүд хожом хойшодоо Москвадахи ВГИК-тэ орожо һураха арга олоно. Бэлиг­тэй залуушуулые можо нютагууд­та элирүүлээд, гүрэнэй мүнгөөр һургаха гурим ВГИК-тэ үнинэй нэбтэрүүлэгдэһэн аабза. Тиимэ бай­башье, Буряад Уласһаа мүнөө болотор оройдоол хоёр хүн тэрэ арга болом­жо хэрэглэжэ шадаа. ВГИК-тэ мүнгэ түлөөд һураха болоо һаа, зарим мэр­гэжэлдэ жэлэй сая түхэриг гарадаг байна. Тус дээдэ һургуули дүүргэһэн мэргэжэлтэн бүхэдэлхэйдэ хэрэгтэй гэжэ һанаандаа оруулхатай зэргэ, кино буулгажа һургадаг Байгалай һургуулида үхибүүдээ ябуулбал, үлүү бэшэ гэжэ ойлгосотой болоод орхино.

Кино буулгаха гээшэмнай нэгэ ехэ хэрэг. Харин тэрэнээ буулгаад, үргэн олониитэдэ харуулха үшөө нэгэ агуу хэрэг тобойжо гарана. Энэ хүдэлмэри мүн лэ Буряад Уласай Ки­нематографистнуудай холбоон ши­идхэхэ зэргэтэй.

«500 мянга хүрэтэр ажаһуугшадтай нютагуудта оршон сагай эрилтэнүүдтэ харюусама кинотеат­рнууд хэрэгтэй», - гэжэ Артём Бур­лов мэдээсэнэ. - Киногой жаса энэ хэрэг бүхы гүрэн дотор бүтээхын тула 1 миллиард түхэриг нёдондо һомолоо һэн. Тиигэһэнэйнь аша­ар шэнээр зохёон байгуулагдаг­ша кинозал бүхэндэ 5 сая түхэриг бусаалтагүйгөөр үгтэбэ».

Мэдүүлгэнүүдээ тушааһан лэ хүдөөгэй соёлой байшангууд иимэ мүнгэндэ хүртэхэ аргатай. Тэрэ мүнгыень ашаглажа, кинотеат­ртай болоһон хүдөөгэй клубууд хожом хойшодоо тэндээ кино ха­руулхадаа, һарын туршада арбан кино харуулбал, табаниинь Рос­сида үйлэдбэрилэгдэһэн байха ёһотой. Теэд хүдөөгэймнай айма­гууд мүнгэгүйдэһэнһөө уламжа­лан, иимэшье эрилтыень хангахаяа шамданагүй.

«Буряад Уласһаамнай ганса Заха­амин лэ захилаа орууланхай, - гэжэ Артём Бурлов хөөрэнэ. – Гэхэ зуура хүршэ Эрхүү можодо 12 һуурин, Үбэр Байгалай хизаарта 6 нютаг иимэ аргаар өөрын кинозалтай боложо байна. Захааминда 10 сая түхэриг һомологдожо, хоёр залтай киноте­атр нээгдээ. Иимэ оршон байдалда бидэ хүдөө нютагуудаараа ябажа, дарганартайнь, соёлой хүтэлбэри даагшадтай золгожо, уран һайханай фильмүүдые түлөөһэгүйгөөр хару­улнабди. Сагай байдал тиигэһээр он­доо боложо, хүдөө нютагууднай өөр өөрын кинотеатрнуудтай болоно ааб даа».

Буряад Уласай Кинематографист­нуудай холбоон Ородой Холбоото Уласай Засагай газарай холын ха­раатай үүсхэлнүүдэй талаар агент­ствэтэй 2019 ондо хэлсээ баталхань гэжэ Артём Бурлов «Буряад үнэнэй» уншагшадай һонирхол хурсадхахые һэдэбэ. Россиин Юрэнхылэгшэ Вла­димир Путин «Үхибүүн наһанай ар­бан жэл» соносхоо. Тэрэнэй ашаар 2020 ондо тусхай киномарафон эм­хидхэгдэхэ.

“Рибейт” гэжэ нэрэтэй хүтэлбэри бэлэн боложо, тэрэнэй бүхы гүрэн дотор бэелүүлэгдэхын ашаар олзын хэрэг эрхилэлгэ хүгжэхэ, тэрээн хо­орондо кинематографи хадаа эдэй засагай нэгэ һалаа байһан тулань энэ программа тэрээндэ һайн нүлөө үзүүлхээр хүлеэгдэнэ.

Һонин зүйл гэхэдэ, алибаа можо нютагта һонин-һонин кинонуудай буулгагдажа байхадань, аяншалаг­шад һонирхожо, тиишэ зоридог байна. Буряад орондо амархаяа ерэһэн хүн зоной олон болохо бүри тэдэниие хооллуулха, хонуулха, иишэ тиишэнь зөөхэ, бусад хангал­та үзүүлхэ хэрэг гарана. Иимэ ажал бүтээдэг олзын хэрэг эрхилэгшэд Буряадтамнай кинематографиин бии байһанай ашаар мүнгэн дээрээ мүнгэтэй, алтан дээрээ алтатай бо­лохо ёһотой. “Рибейт” хүтэлбэриин дагуу һомологдоһон мүнгэнэй 20 хубииень уласай бюджет бусааха уялгатайшье һаа, ниитэ дээрэ Бу­ряад орон шүүхэ гэжэ Артём Бур­лов үнэн зүрхэнһөө этигэнхэй.

Буряад орон гайхамшаг байгаа­литай. Россиин бусад можо нютагу­удта ажаһуудаг кинооператорнууд, кино-найруулагшад заабол наашаа ерэжэ, манай нютагуудта кино бу­улгадаг һаа гэжэ эрмэлзэдэг. Нарата Буряад дайда гэжэ холо ойгуур ал­даршанхай ха юмбибди. Кино буул­гадаг мэргэжэлтэдтэ наран - ёстой нүхэрынь. Тала хэрэгтэй һаань, тала дайдамнай уужам, хада хабсагай хэ­рэгтэй болоболнь, Саяанай үндэр мундаргануудта хүрэхэдөө, ямаршье кино буулгадаг хүнэй сэдьхэл соо уни бутархал.

Киномарафоной зорилгонууд ямар бэ гэхэдэ, нэн түрүүн гэр бүлэдэ, хүмүүжэжэ байһан хүүгэдтэ анха­рал хандуулагдаха.

«Үхибүүдтэ зорюулагдаһан фильмүүдые, мүн өөһэд тухайнь кино үсөөн хүнүүдэй буулгадагынь ха­рамтай», - гэжэ Артём Бурлов һанаа алдана. Гэһээр байтар, «Россиин за­луушуул» гэжэ гүрэнэй агентство тоонто нютаг тухай табан минутын ролик буулгажа, тусхай конкурсдо хабаадахые урина. Эрхимлэһэн ки­но-найруулагша гол шан - 30 мянган евро абаха юм».

Буряад Уласай засагай дэмжэлгэ

Буряад Уласай Засагай газар, Арадай Хурал кинематографида ами наһаяа зорюулһан бэлигтэнэй Улаан-Үдэдэ олон байһандань үнэн зүрхэнһөө баясахынгаа хажуугаар, кино буулгадаг зониие мүнгэ алтаар дэмжэдэг байна.

«Буряад Уласта кинематографи хүгжөөхын тула зохихо хуулинуу­дые бидэ, һунгамалнууд, абанхайб­ди. Мүнгэ алтанай хомор байбашье, аргыень оложо, зохёохы хүдэлмэри ябуулжа байһан залуу кинематогра­фистнуудые дэмжэхые оролдоноб­ди», - гэжэ Буряад Уласай Арадай Хуралай депутат Цыденжаб Батуев һануулба.

Буряад Уласай соёлой сайд Со­ёлма Дагаева үгэ хэлэхэдээ, гүрэн жэл бүхэндэ кинолетопись Буряад Уласта буулгахын тула 1 сая түхэриг һомолно. Үндэһэтэнэй фильмүүдые бүтээжэ, харуулха хэрэгые мүн лэ гүрэн дэмжэлсэнэ гэжэ мэдээсэбэ.

«2007 ондо «Буряад Уласай кине­матографиие гүрэнэй талаһаа дэм­жэхэ тухай» Буряад Уласай хуули аб­таа һэн. 2014 ондо Буряадай Засагай газар «Буряад Уласта үндэһэтэнэй фильмүүдые бүтээхэ хэрэгтэ субси­ди хүртөөхэ ёһо гурим» тухай тогто­ол гаргаа. Эхилхэдээ, 1,5 сая түхэриг хубаадаг байгаа. Харин нёдондонһоо хойшо тэрэмнай 10 сая түхэриг бо­лонхой. «Булаг», «Аноним03», «Ре­шала 2», «Сэржэм», «Үхэл үгы» гэжэ фильмүүдые буулгаһан зохёохы бүлэг бүхэн 750 мянган түхэриг абаһан байна.

2016 ондо Буряад Улас өөрын ки­нолетопись буулгадаг болоо. Энэ хэрэгтэ 1 сая түхэриг һомологдоно. Бу­ряадай гүрэнэй телерадиокомпани, “Ариг Ус” телекомпани бүхэли жэлэй туршада болоһон һонин-һонин үйлэ хэрэгүүдые шүүжэ абаад, түүхэдэ сохом орохыень баримтата фильм болгожо, Буряад Уласай архивта ту­шаана.

«Нёдондо бидэ баримтата 18 фильм хадаглаабди. Энэ жэлдэ мүн лэ 18 фильм хадаглахаар түсэблэнэбди, - гэжэ Соёлма Дагаева олоной һонорто хүргэбэ. - Буряад Уласта уран һайханай фильмүүдые буулгадаг зохёохы бүлэгүүдэй хэды олон байбашье, һая болотор 10 сая түхэригтэ оройдо­ол нэгэ зохёохы бүлэгынь хүртэдэг байгаа. Харин энэ жэлһээ хубилалта­нуудые оруулжа, эрхим хоёр зохёо­хы бүлэг тодоруулаад, тус тустань таба-табан сая түхэриг хүртөөдэг болохомнай», - гэжэ соёлой сайдай үгүүлхэдэ, залаар дүүрэн һуугаа ки­нематографистнууд зүбшөөһэнөө тэрэ дороо мэдүүлбэ.

Хожом хойшодоо нэгэтэ гэшхэһэн тармууртаа дахин духа­яа сохюулхагүйн тула нэмэлтэ һуралсалнууд, Соёлой яаманай харю­усалгата тушаалтантай амяараа уул­залганууд болохоор түсэблэгдэнэ.