​Буряадай бүргэд хүбүүн

Бидэ Санкт-Петербургын Мариинскэ театрай Приморско тайзанай оперын дуушан Мэргэн Cандановтай уулзажа, ажал тухайнь хөөрэлдэһэн байнабди. Энэ хөөрэлдөөгөө «Буряад үнэн» сони­ной уншагшадай һонорто дурадханабди.

Ярууна хатан эжы Буряадтаа оперын суута дууша­дые, алтан гургалдайнуудые - эгэшэ дүү Галина ба Та­тьяна Шойдагбаевануудые, ургажа ябаһан одон Мэргэн Сандановые бэлэглээ.

Оперо дуулаха гээшэм­най аргагүй орёо, хүндэ, хүндэтэйшье. Гол түлэб ита­льян ба бусад хари хэлэнүүд дээрэ аринуудые дуулаха, үшөө оркестрэй хүгжэм доро ааб даа, гадна геройнгоо дүрэ үнэншэмэ гоёор на­адажа харуулха хэрэгтэй. Эдэ эрилтэнүүд нэгэмүһэн эрхи­мээр дүүргэгдэхэ ёһотой.

Залуу дуушанай ажабайдалһаа

Мүнөө Мариинскэ теа­трай Приморско тайзанай оперно дуушан болонхой Мэргэн Санданов Влади­восток хотодо дэлхэйн мэ­дээжэ дуушадай нэгэн бо­лохо Мария Гулегинатай түрүүшынгээ зүжэгтэ - «То­ска» оперодо гол аринуудые дуулаа. Мария Гулегина ха­даа Ла Скалын 16 зүжэгтэ гол партинуудые гүйсэдхэһэн ори ганса дуушан юм. Тэрэ Метрополитен-оперодо, Ве­нын гүрэнэй оперодо, Ма­риинскэ театрта ба дэлхэйн эгээл эрхим тайзанууд дээрэ гараһан габьяатай. Мүн дэл­хэйн суута дуушад Лучано Паваротти, Пласидо Домин­го, Джеймс Ливайн, Валерий Гергиев гэгшэдтэй хүдэлһэн.

«Эндэхи театрай концертмейстернүүд итальян хэлэн дээрэ дуулахадамни, заажал, заһажал байна. Энэнь минии бэлигэй хүгжэлтэдэ аргагүй ехэ түлхисэ боложо үгэнэ», - гэжэ залуу дуушан хэлээ.

Манай мэдэһээр, Мэргэн Санданов оройдоо нэгэ га­зартаа байдаггүй хүн юм: тэрэ оперын дуушадай олон мүрысөөнүүдтэ өөрыгөө ходо туршадаг. Тиигэжэ бүхы дэлхэйдэ суурхаһан Росси­ин арадай артист Дмитрий Бертманэй «Геликон-оперо» гэжэ хүгжэмтэ театрта Мо­сква уригдажа, һаядаа оперо­до хабаадаха болонхой юм.

Байгша оной мартын 6-да Улаан-Үдэдэ Буряадай оперо болон баледэй теа­трай оперно бүлгэмэй уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Дарима Линховоиной «Grand Classic» гэһэн түсэлэй хэм­жээндэ Мэргэн Сандановай түрүүшын хубиин тоглолто болоо һэн.

Артист шэнэ-шэнэ ари­нуудые шагнагшадтаа бэ­лэглэжэ, нэрьемэ альга та­шалганда хүртөө. Дарима Линховоиной тэмдэглэһээр, «концертын программа орё­ошог байгаа, зүгөөр Мэргэн Ринчин-Доржиевич ялас гэ­мээр дуулаа».

Залуу дуушан энэ хүнгэн бэшэ ажалдаа Буряадай опе­ро болон баледэй театрта суг хүдэлһэн нүхэдэйнгөө дэмжэлгээр һайн ябанаб гэжэ һанадаг. Тэрэ Данзан Бальжинимаевые онсолон нэрлэхэдээ, аха нүхэрэйнгөө заабаринуудые сэнтэйдэ то­олодогоо мэдүүлээ. Тиихэдэ уласхоорондын, бүхэроссиин мүрысөөнүүдэй лауреат Михаил Пироговтой ходо дүй дүршэлөөрөө андалда­жа ябадаг заншалтай. Гадна Мэргэн Санданов бүхы баг­шанартаа һайниие хүргэжэ ябадагаа дурдаа һэн.  

Дуушан олон тоото шаг­налнуудтай юм: В.Я. Бу­руевай нэрэмжэтэ уласай мүрысөөнэй I шатын лауре­ат (2006); «Дельфийскэ наа­дануудай» мүнгэн медальда хүртэгшэ (Красноярск, 2006; Новосибирск, 2008); К.И. Базарсадаевай нэрэмжэтэ Уласхоорондын мүрысөөнэй II шатын лауреат (2010); «Молодые голоса» гэһэн уласхоорондын мүрысөөнэй лауреат (Абакан, 2010); «Сибириин Романсиадын» II шатын лауреат (Томск, 2011); Бүхэросиин хүгжэмэй мүрысөөнэй II шатын лау­реат (Москва, 2014); Д. Дашиевай нэрэмжэтэ можону­уд хоорондын мүрысөөнэй Гран-при (Улаан-Үдэ, 2014); Собиновай нэрэмжэтэ Улас­хоорондын мүрысөөнэй лауреат (Саратов, 2015); Обуховой нэрэмжэтэ Улас­хоорондын мүрысөөнэй дипломант (Липецк, 2016). Эдэ шагналнууд залуу дуушанай ажалдаа нарин хандасатайе, ажалша бэрхые, урагшаа һанаатайе, зүрхэтэй зорим­гойе яаха аргагүй гэршэлнэ.

Мэргэн Санданов ерээдүйн түсэбүүд тухайгаа хөөрэхэдөө, олон аринуудые сээжэлдэхэ, англи ба ита­льян хэлэнүүдые эрхимээр шудалха хүсэлтэй байһанаа мэдүүлээ. Намартаа Влади­восток руу Екатерина нүхэрөө, гурбан һайхан хүүгэдээ абаашахаар хараална. Мүн тиихэдэ мүнөө зун нютагаа ошожо, амарха дуратай.

Аба эжын дамжуулһан, багшанарай хүгжөөһэн бэлиг

Буряадаймнай бэлиг­тэй залуу дуушан Мэр­гэн Санданов сэлгеэхэн хүхэ номин Ярууна айма­гай үрэжэлтэйхэн Үлзытэ һайхан тоонтотой юм. Ню­тагай зоной хэлсэһээр, Үлзытэ хатан эжы хүбүүдтээ аргагүй дуратай. Анха урда сагһаа туд нютагта айлнууд олон хүбүүдээрээ суурха­даг байгаа. Жэшээнь, арбан үхибүүтэй һаань, заатагүй 6 хүбүүн байха, 7 үхибүүтэй һаань, заал һаа 5-6 хүбүүд байха.

Мэргэн хүбүүн Ринчин-Доржо Мункоевич ба Тама­ра Николаевна Сандановта­най ажалша малша, эбтэй эетэй гэр бүлэдэ түрөө юм. Мүнөө Ринчин-Доржо Мун­коевич Мужыхынгаа со­ёлой байшанда «Ленхобо» гэһэн арадай ансамбльда эдэбхитэйгээр ябадаг. Тэрэ буряад арадайнгаа олохон дуунуудые эрхимээр дуула­жа, элдэб мүрысөөнүүдтэ хабаададаг. Тиигэжэ буря­ад дуунуудайнгаа сэнгүй баялигые үхибүүдтээ дам­жуулжа шадаа: Мэргэншье, Роксана басаганииньшье ду­ушанай зам шэлэнхэй.

Мэргэн Ринчин-Доржи­евич баабайнгаа зөөлэхэн абари зантайе, эжынгээ эрилтэ ехэтэйе, һургаал за­абаринуудые мартадаггүй юм. «Хүдөөгэй буряад хүбүүдтэл бага наһанһаа гэр­тэхиндээ бүхы ажалдань хамһалсадаг байһамби. Үхэр малаа, хонёо адуулалсаха, түлеэгээ бэлдэлсэхэ, гар хажуурааршье, тракторааршье үбһэеэ сабшалсаха... Ажалһаа хойнотохо гээшэдэ огто дурагүйб. Юунэйшье болоо һаа, ажалдаа эртэ ерээд байдагби. Гадна хара ажал хэһэн хадаа залхуурха гээшые мэдэдэггүйб. Тиин мүнөө болоходо, аба эжы­дээл һайниие хүргэдэгби», - гэжэ дуушан хэлэнэ.

Сандановтанай угай зон булта ажалша, шударгы, бүхэриг байһан юм. Жэ­шээнь, Мунко Цыренович Санданов хүгшэн баабайнь колхозой түрүүлэгшэ ябаа. Абгань – БГСХА-да олон жэлдэ хүдэлһэн ветеринар­на эрдэмэй доктор, про­фессор, Россиин, Буряадай габьяата ветеринарна врач Чимит Мункоевич Санда­нов. Тиихэдэ географиин эрдэмэй доктор, профессор, Россиин эрдэмэй ака­демиин Сибириин таһагай Байгаали ашаглалгын Бай­галай институдай захирал Ендон Жамьянович Гармаев, Улаан-Үдэ хотын Железно­дорожно районой захиргаа­най хүтэлбэрилэгшэ Жамса Жамьянович Гармаев баһал абганарынь болоно.

Мэргэнэй Мужыхын дунда һургуулида һуража ябахадань, Эгэтын-Адагай Дамби Цыбиковичэй хани нүхэр, буряад хэлэнэй эр­хим багша Цырен-Дулма Очирнимаевна бэлигтэй хүбүүе «Гэсэр ба Дангина» гэһэн мүрысөөнүүдтэ бэл­дэжэ хабаадуулдаг байгаа. «Намайе гэртээ асараад лэ, үльгэр сээжэлдүүлхэ, юумэ бэшүүлхэ, харин минии нүхэд хүбүүд булта газаагу­ур наадажа ябаха…», - гэжэ дуушан хөөрэнэ. Тиигэжэ тэрэ бага наһанһаа дуу дуу­лаха, үльгэр түүрээхэ дура­тай болоо һэн. Бэрхэ багша бэлигыень саг соонь ан­харжа, задалжа, хүгжөөжэ ябаһан байна гэжэ тэмдэглэлтэй.

П.И. Чайковскиин нэрэм­жэтэ Улаан-Үдын хүгжэмэй училищида ороходоо, Оро­дой Холбоото Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Вячеслав Баяндаевич Елба­евай класста һураа. «Минии дуушан болоходомни, Вя­чеслав Баяндаевич амаргүй ехэ юумэ үгөө. Хүгжэм дуу заахаһаа гадна намда аба шэнгеэр хандадаг байһан”, - гэжэ Мэргэн багшаяа ду­лааханаар дурсаа. - Бүхы багшанарнай маанадтаа, оюутадта, һанаагаа зободог байгаа. «Һайнаар һура, энээнээ тушаа, тэрээнээ дуула» гэжэ байгаад хойноһоомнай дахажа, урдаһаамнай угтажа ябадаг һэн”.

Мэргэн үшөө 2-дохи кур­сда һуража байхадаа, Бу­ряадайнгаа оперо болон баледэй театрта хоорто дуу­ладаг байгаа. Тиихэдээ мэр­гэжэлэйнгээ онсо оньһые һайнаар ойлгожо эхилээ. 3-дахи курсдаа «Жемчу­жина Байкала» гэһэн ехэ фестивальда Москваһаа, Новосибирскһээ ба бэшэ­шье хотонуудһаа ерэһэн за­луу буряад дуушадтай суг хамта хабаадахадаа, аргагүй һайнаар һурахаб, өөр дээ­рээ айхабтар ехээр хүдэлхэб гэжэ өөрөө өөртөө үгэеэ үгэһэн юм.

Училищиингаа һүүлээр М.И. Глинкын нэрэмжэтэ Новосибирскын гүрэнэй консерваторидо Мухар-Шэ­бэрэй Шагдар Зондуевай класста һураа. Залуу дуу­шан багшынгаа үзүүлһэн нүлөө, аша габьяаень тэмдэ­глэнэ һэн. Консерваториёо амжалтатайгаар дүүргээд, лирическэ баритон хоолой­той дуушан түрэл театртаа хүдэлжэ эхилээ. 2012 онһоо Мэргэн Санданов драматическа тенор хоолойгоор дууладаг болонхой. Иимэ хоолойтой дуушад дэлхэй­дэ ехэ хомор гэдэг. Д.А. Бер­тманэй хэлэһээр, һайн тенор хоолойе алтантай жэшэмээр. “Буряадтамнай аяар 3 дра­матическа тенор хоолойтой дуушад бии”, - гэжэ артист омогорхон хэлэнэ.

Эндээ хүдэлжэ байха­даа, Мэргэн Ринчин-До­ржиевич иимэ партинуудые дуулаһан: Каварадосси — «Тоска» (Джакомо Пуччи­ни); Дон Хосе — «Кармен» (Жорж Бизе); Альфред — «Травиата» (Джузеппе Вер­ди); Вакула — «Ночь перед Рождеством» (Николай Рим­ский-Корсаков); Владимир Игоревич — «Князь Игорь» (Александр Бородин); Дар­хан — «Энхэ-Булат баатар» (Маркиан Фролов); Калаф — «Турандот» (Джакомо Пуч­чини).

Иимэл бүргэд зүрхэтэйгөөр дэлхэйн эрхим су­ута композиторнуудай зохёоһон хүгжэм дууе арад зондоо оперно драмати­ческа тенор хоолойгоороо итальян хэлэн дээрэ бэлэ­глэжэ ябаһан залуу дуушан Мэргэн Ринчин-Доржиевич Сандановта буряад зонойн­гоо зүгһөө аза талаан, хурса бэлиг, хүсэ шадал, урма зо­риг, улам урагшаа эрмэлзэл хүсэнэб. Нүүдэлшэ буряад элинсэг хулинсагуудтаал адляар гансашье гүрэн со­огоо бэшэ, харин дэлхэйн тайзанууд дээрэ ерээдүйдэ дуулажа, буряад арадаа, үрэжэлтэйхэн Үлзытэ нютагаа, аба эжыгээ суурхуул­хань болтогой!

Ринчин-Ханда ЦЫДЕНОВА