​Бултанаймнай заншал һэргээгдэнэ

Бүгэдэ Буряадай уласхоорондын “Алтаргана” нааданда бэлдэлгэ эхилжэ, бүхы харалгануудай түрүүшын шатанууд үнгэрбэ. Заншалта ёһоороо “Буряадай нэгэ үдэр” гэһэн харалган апрелиин 19-эй үдэр болоо.

Мүнөө жэлэй харалганда уласай аймагуудһаа хамта дээрээ 24 бүлгэм хабаадаа. Бүхэли үдэрэй туршада хүгжэмэй һургуулиин тайзан дээрэ буряад арадаймнай жэнхэни байдалай заншалта үйлэнүүд харуулагдаа. Шүүгшэдтэ нилээд ехэ харюусалгатай ажал тудажа, эдэ олон бүлгэмүүд сооһоо эрхимүүдыень шэлэхэнь хүшэр лэ байгаа ёһотой. Тиимэл хадань аймаг соогоо онсо илгарагшадыень нэн түрүүн элирүүлээд, тэдэнээ уласай хэмжээндэ эльгээхэ байгаа гэжэ һанагдана.

Баргажан аймагай “Баян голой гургалдайнууд” гэһэн арадай аман зохёолой бүлгэм мүнөө жэлдэ 30 жэлэйнгээ ойн баяр тэмдэглэбэ. Бүлгэмэй эгээл эгэшэ гэшүүн Энгельсина Дашиевна Будажанаева эдэбхитэйгээр бүхы хэмжээнүүдтэ хабаадалсадаг.

- Баргажанай буряадуудай урданай ёһо заншал харуулхаяа оролдонобди. Би хадаа үльгэр түүрээдэгби. Элдэб һонин заншалта үйлэнүүдые харуулдагбди. Манда милаангууд гэһэн заншал бии юм. Энэтнай бүгэдэнэй мэдэхэ милаан бэшэ, тад ондоо. Аха дүүнэрээ, түрэл гаралаа суглуулжа, мяха шанажа хүндэлхэ гэһэн өөрын удха шанартай онсо заншал байгаа. Мүн “Хүниие зууршалха” гэһэн заншал баһал харуулаа бэлэйбди, - гэжэ Энгельсина Дашиевна хөөрэнэ.

Хүниие зууршалха заншал хадаа мүнөө гүрэнэймнай түб телеканалда гарадаг “Гэрлэе” (“Давай поженимся”) гэһэн дамжуулгада адлишуу байгаа ха. Урданай буряадууд гэртэхинэйнгээл шэлэһэн хүнтэй гэр бүлэ байгуулха баатай болодог һэн ааб даа. Тиимэһээ гэрлэхэеэ һанаһан зониие зууршалха гурим яһала зүб хаш. Зорюута ехэ наада эмхидхээд, гэрлүүлхэеэ һанаһан залуушуулаа хабаадуулдаг байгаа. Тэрэ хоёрынь харилсаһаар, бэе бэедээ таараха – үгыгөө ойлгодог һэн. Иигэжэ залуу бүлэ байгуулдаг заншал бии. Энэнь хадаа ород арадай “смотрины” шэнги хэбэртэй.

Мүнөө “Баян голой гургалдайнууд” үхибүү үргэжэ абаха заншал харуулаа. Энэ заншалта үйлэ оло дахин “Алтарганын” харалганда табигдаһаншье һаа, тэрэнь Баргажанай буряадуудай онсо заншалаар харуулагдаба.

Захааминай “Эхын буян” гэһэн бүлгэм холо ойро суурханхай, хари гүрэнөөршье ябажа, буряад дуугаа зэдэлүүлжэ, арадайнгаа абдарай заншалта гуримуудые харуулжа байдаг юм. Урда Солонгосшье, Хитадай Бээжэн хотошье ошожо, үндэр хэмжээндэ наадаяа табиһан. Мүнөө жэлэй “Алтарганын” нааданда “Хуса табилга” гэһэн заншалта наада харуулаа. Гэхэ зуура, нааданайнгаа ехэнхи хубидань хониной нооһон тухай хөөрэжэл байхадань, нэгэ бага унжагайшаг болоо гэлтэй. Ансамблиин эдэбхитэй гэшүүн 83 наһатай Цыцык Лубсанимаевна Дудареева энэ нааданай шэмэг боложо, һайхан хоолойгоор дуугаа дуулаа. Иимэ үндэр наһатай аха захатан мүнөө үеын зондо арадайнгаа заншал һануулжа, дамжуулжа байна ха юм даа.

Федосия Николаевна Анхеева “Наран Гоохон” ансамбльда 20 гаран жэлэй туршада ябана. Энэ бүлгэм Арадай уран бэлигэй улас түрын түбэй дэргэдэ эхирэд-булагад уг гарбалтанһаа бүридэн байгуулагдаһан юм. Тэдэ “Тоонто арюудхаха” гэжэ заншал харуулба.

Доодо Ивалгын “Гуламта” гэһэн арадай аман зохёолой бүлгэм 1999 ондо Ивалга аймагай 60 жэлэй ойдо зорюулагдаһан хэмжээ ябуулгада хабаадажа, түрүү һуурида гараһаар лэ, бүлгэм боложо тодорһон түүхэтэй. Тиигэжэ нютагай ажалшад, багшанар, эмшэд, тэдэнэй тоодо дунда наһатай, мүн наһанайнгаа амаралтада гараһан зон хамтаржа, бүлгэмэй эхи татаа гэлтэй. Энэ бүлгэм байгуулалсаһан хүн гэхэдэ, соёлой болон багшын ажалай ветеран Уржима Содномовна Цыдыпова болоно.

- Бидэ элдэб ёһо гуримуудые харуулдагбди. Мүнөө үеын ажаһуудалда хабаатай гуримууд тухай хүн зон бидэнһээ асуудаг, тиихэдэнь мэдэсээрээ хубаалдадагбди. Манай хүтэлбэрилэгшэ Мария Андреевна, тиихэдэ аймагаймнай захиргаанай соёлой таһагые даагша Мүнхэ Хэшигтуевич гэгшэд бидэнээ ходо дэмжэдэг, - гэжэ тэрэ хөөрэнэ.

Елизавета Гармаевна Цыреторова, Мария Егниновна Цыреторова, Галина Дашеевна Дугарова гэгшэд мүнөө сагта эгээл хүндэтэй эгэшэнэр - бусад гэшүүдээ дахуулан ябадаг эдэбхитэй хабаадагшад гээшэ.

“Гуламта” бүлгэм «Алтаргана» нааданда ходо хабаадалсажа, заатагүй амжалта туйладаг, мүн тиихэдэ Ёрдын наадануудташье эдэбхитэйгээр оролсодог. Тэдэ мүнөө жэлэй “Алтарганада” Халюутын аршаанай домог түүхэ найруулан табижа, эхэ байгаалимнай хүн түрэлтэндэ элүүр энхые үршөөн байдаг гэжэ ойлгуулна. Тэрээндэнь хүртэхын тула байгаалидаа һайханаар хандаха шухала гэжэ харуулжа шадаа.

“Буряадай нэгэ үдэр” гэһэн харалганай жюриин гэшүүн Тамара Васильевна Бахановагай хэлэһээр, нютаг газарайнгаа байдал, хада уула, уһа гол болон орон дэлхэйнгээ заншалта гуримуудые харуулхал хэрэгтэй.

- Мүнөө сагта милаан, түрэ найр мэтэ заншалнууд бүгэдэндэ мэдээжэ болоо ха юм. Харин һонин, мартагдажа байһан ёһо гуримуудые хабаадагшадай һэргээн харуулхыень хүсэнэб. Гэхэ зуура, ямар нэгэ заншалта үйлэ харуулхадаа, тэрэнээ һайнаар ойлгуулжа, найруулагшын хүсөөр уран һайханаар табиха хэрэгтэй, - гэжэ Тамара Баханова тэмдэглээ.

Шүүгшэдэй эрилтэдэ таарама наада Хэжэнгын “Баян Сүмбэр” бүлгэм харуулаа гэлтэй. Хэжэнгэ аймагай арадай театрай гол артист болохо Сэсэгма Нимаевна Шойдокова ямаршье дүрэ, үйлэ уран һайханаар харуулжа шададаг юм. Бэлигтэй артист энэшье удаа үнэншэмэ һайханаар урданай сагай үйлэ харуулжа, галай эзэн эхэнэртэй хэлээ ойлгосолдожо, угайнгаа бууса абарна.

“Баян Сүмбэр” бүлгэмэй уран һайханай талые даагшаар Дугарма Цыдыповна Жамсаранова амжалтатай хүдэлнэ.

- Энэ урданай буряад заншал мартагдажа байгаа. Наһатай зонһоо асуужа, эрдэмтэдэй ажалнуудые шэнжэлжэ, энэ ажалнай уран һайханай талаар шэмэглэгдэн бүтээл даа. Бүлгэмэймнай нааданда бүһэтэйшүүл үсөөн хабаадуулагдаа, сүлөөгүй байгаа. Гэбэшье “Алтаргана” наадандаа ошоходоо, заатагүй бүһэтэйшүүлые олоор хабаадуулхабди, - гэжэ Дугарма Цыдыповна мэдээсэбэ.

Буряадаймнай нютаг аймагуудһаа 24 бүлгэмэй эгээл эрхим, удха түгэлдэр наада харуулһан 8 бүлгэм үглөөдэрынь гала-нааданда хабаадуулагдаа. Тиигэжэ оройдоол 4-иинь Буряад Уласаа түлөөлжэ, Уласхоорондын Бүгэдэ Буряадуудай “Алтаргана” нааданда ошохо болоо. Мүн һайн дураараа хабаадахаяа һанаһан бүлгэмүүд гаргашануудаа өөһэдын хүсөөр хангажа, «Алтарганын» нааданда хабаадалсаха аргатай.

Авторай гэрэл зураг