​Бамба сэсэгэй* һалбарха үедэ бусахалди нютагаа

"Араш" зүжэгһөө хэһэг

Һаяхан Буряадаймнай соёлой ажабайдалда гайхамшаг үзэгдэл ушараа - Хальмаг Уласай Арадай театр гастрольдо ерэжэ, зүжэгтэ дуратайшуулые гурбан үдэрэй туршада баясуулба. “Би - Буддаб”, “Араш”, “Хальмаг түрэ” гэһэн зүжэгүүд Буряад театрай тайзан дээрэ табигдаа.

Хэлэмнайшье адли

Эгээл ехээр сэдьхэлыемнай хүдэлгэһэн зүжэг - “Араш”. Харуулагдахаһаань урид театрай гол зүжэгшэн Очир Такаевтай хөөрэлдөөбди. Тэрэ хальмаг хэлэн дээрээ, харин бидэ буряадаараа ярилсажа, хэлэеэ яһала ойлголсообди. Хэды гоёб даа! Ямар һайхан мэдэрэл гээ­шэб! Нэгэ үндэһэтэй, аха дүү араду­удай үри һадаһад байһандаа баясан, хүхилдэн байхада. Һүүлдэнь зүжэг хаража һуухадаа, гол үйлэдэгшэ нюур болохо Араш хүбүүхэниие на­адажа байһан Очирые дүү хүбүүн мэтээр һанажа, тэрэнэй наадаһан хүбүүхэнэй сэлмэг һанал, гэнэн бо­дол, арюухан тунгалаг сэдьхэлэй байдалые тон һайнаар ойлгожо, адли һанаагаа зобожо байгаа бэ­лэйбди.

Зүрхэ сэдьхэл хүдэлгэмэ гайхам­шаг хүсэтэй “Араш” зүжэгэй найрууагша, Ородой Холбоото Уласай бо­лон Хальмаг Уласай соёлой габьяата ажал ябуулагша, Баатр Басанговай нэрэмжэтэ театрай уран һайханай талые даагша Борис Манджиев зүжэгэй үндэһэн түүхэ тухай тобшо­хоноор хөөрэжэ үгэбэ.

Хохидолдо ороһон арадай түүхэ

1943 оной декабриин 28-да СССР-эй Верховно Соведэй Захиралтаар Хальмаг Улас үгы хэгдэһэн юм. Дэ­бисхэрыень фашистнуудай эзэмдэ­эд байхада, тэдээндэ хамһалсажа, Зүблэлтэ засагта эсэргүүсээ гэһэн зэмэ ашагдаа. “Улусы” гэһэн нюуса нэрэтэй энэ үйлэ хальмаг арадые то­онто нютагһаань нүүлгэһэн юм.

- Арад зон Эсэгэ ороноо хамгаа­лагшадта хамһалсажа, Шэнэ жэлээ угтажа байгаа. Хүдөө нютагуудта Совет армиин олон сэрэгшэд ерэ­жэ байрлаа. Хальмаг арад дайнда ошохонь гэжэ һанаад, байһан юу­мээрээ хүндэлжэ, тоглолто табижа, хүндэтэй айлшадаа гэр гэртээ хо­нуулаа бэлэй, - гэжэ найруулагша хөөрэнэ.

Харин декабриин 28-да тэдэл сэрэгшэдынь гэрэй эзэдые этэрэн түлхижэ, “Студебеккеры” гэһэн томо машинануудта һуулгаад, түмэр хар­гы руу асаржа, ашаанай вагонуудта һуулгажа, Ураалһаа Сахалин хүрэтэр тарааһан юм. Буряад орон, Ага, Шэтэ можо руушье хальмагууд ерээ бэлэй. Тэдэниие гэр бүлөөрнь бэшэ, хони­дые хубаарилһан мэтээр туугаад лэ, вагонһоо буулгаһан.

- Энэ хэнэй үхибүүн бэ - илгаагүй, хэн хэнэй түрэлэйб гэхэ юумэ үгы, гэр бүлэнүүдые хахасуулан, олон хүүгэдые үншэрүүлээ. Янгинама хүйтэн үбэлэй 13 үдэрэй туршада хальмаг арадай хахадынь хосорһон юм. Олонхинь мүнөө болотороо түрэл гаралаа бэдэрһээр. Олон зон сүлэлгэдэ наһа бараа. Декабриин 28 - сүлэлгэдэ хохидогшо хальмаг арадай дурасхаалай үдэр. Энэ уйдхар гашуу­дал хэзээдэшье мартагдахагүй. Халь­маг арад дайнай урдахи жэлнүүдтэ ажаһууһан зонойнгоо тоо бүридхэл мүнөөшье болотор хүсөөгүй, - гэжэ Борис Манджиев мэдээсээ.

РСФСР-эй 1991 оной апрелиин 26-ай хууляар хальмаг арад сагааруулагдажа, хамалган хашалганда нэрбүүлэгдээ гэжэ тоологдоһон юм.

Араш хүбүүнэй найдал

“Араш” зүжэг соо хальмаг арадай далай ехэ уйдхар гашуудал харуулагдана. Түрэл дайдаһаа хүсөөр хоб­хоруулан, эхэ нютагтаяа хахасаһан зоной хүйтэ нойтон, үлэн хооһон, уйдхар гунигаар дүүрэн байдал... Араш хүбүүн үлбэр эжытэеэ болон дайнһаа хүлгүй бусаһан нагасата­яа янгинама хүйтэн орондо ажами­дарна. Үдэр бүхэндэ станци дээгүүр тогтонгүй гарадаг поезднуудые уг­тана: хэзээ нэгэтэ тогтожо, тэндэһээ лётчик абань гаража ерэхэ гэжэ най­дана. Теэд абань баатарай үхэлөөр унаа гэжэ эжынь, нагасань багахан хүбүүнһээ нюуна. Араш үхибүүн лэ ха юм даа. Ямаршье байдалда бай­хадаа, наадана, хүхинэ, һайн юумэн­дэ этигэнэ, найдана, түрэлхидөө өөгшөөн дэмжэнэ.

Тохёолдоһон зоболонто байда­лаа саг зуурын гэжэ ойлгоно, бам­ба сэсэгүүдээр бадаран һалбаржа байһан Эхэ нютагынь сэдьхэлдэнь дулааханаар һанагдана. Түрэhэн дайдынгаа hүлдэ сэсэгэй шэнжэ, хангал хальмаг зон хэзээдэшье мартахагүй ёhотой. Энэ сэсэгээр бүрхөөгдэһэн дайдада тоонто газар­най гэжэ дурсан байхадаа, сэдьхэл­дэнь дулаан болонол ха юм. Найдал дүүрэн хүбүүхэн хэзээ нэгэтэ абамни дайнһаа ерэхэ, түрэһэн нютаг руугаа бусан ошохобди гэжэ хүлеэжэл бай­на. Теэд тэрэнэйнь бэелүүлшэгүйнь аймшагтай гэжэ харагшад ойлгожо, сэдьхэлээ хүдэлгэн һуугаа һэн.

Зүжэгтэ оройдоол гурбан гол ню­урнууд - Араш хүбүүхэн, эжынь, нагасань. Хирэ-хирэ болоод лэ, гүйлгэн гаража байһан поезд, үбэлэй шуургата һалхин... Вивальдиин “Үбэл” гэһэн хүгжэм үргэлжэ зэдэлнэ. Хаа-хаанагүй аюул, агаарта - үхэлэй амисхал.

Гэмгүй арадай гэнтын хосорол

Хахархай хүйтэн хубсаһатай Араш үбдэнэ, үлдэнэ. Гэбэшье өөрынгөө байдалдаа нагасынгаа хөөрэһэн хальмаг арадай “Джангар” домог түүхын нюурнуудые бодото дээрэнь үзэнэ. Сагаан һарын найр наадан, дайсанай самолёдуудые бута со­хин дайлалдажа байһан баатар сэ­рэгшэ - бүхы юумэн үнэн бодотоор хүбүүхэндэ һанагдана.

Хамалган хашалганай шэрүүн сагта зүдэржэ зобоһон арад нара­та һайхан таладаа шара-улаан бам­ба сэсэгүүдээ үзэн харахаяа хүсэдэг байгаа ёһотой. Тэдэнь тоонто нютаг­таа жаргалтай һайхан ажаһуудалай һүлдэ тэмдэг болоно бшуу.

Зүжэгэй түгэсхэл уйдхартай даа. Теэд байдал, түүхын үйлэ тиимэ байгаа. Хэды энээниие ойлгобошье, гэн­тэ поезд тогтоод, Араш хүбүүхэнэй аба - дайшалхы баатар сэрэгшэ хүйтэн холын дайдын станци дээрэ буужа, хайрата нүхэрөө, хадам аха­яа, түрэһэн ганса хүбүүхэнээ абараг лэ гэжэ зальбаржа һуугаабди. Теэд... Хүйтэн, үлэн хооһон байдалһаа Араш хүбүүхэнэй эжы, нагасань наһа бара­шана. Гансаараа үлэшэһэн хүбүүхэн поездые заатагүй өөрөө тогтоохоб гээд лэ, түмэр харгы дээрэ зогсошо­но. Иимэл ха юм даа, хальмаг арад­тай тохёолдоһон уйдхарта ушар.

Найруулагша Борис Манджиевай хэлэһээр, хальмаг арадай хохидолто үйлэ хадаа засаг түрын аймшагтай, түүхэдэ мартагдашагүй алдуу гээ­шэ. Хожом хэзээдэшье иимэ муухай хэрэгүүд бү үүсхэгдэһэй даа, бурхан үршөөг.

Хальмаг арадайм түүхэ хуби заяантайм холбоотой

Хальмаг Уласай арадай артист Сергей Гучинович Мучеряевай хэлэһээр, энэ хүлгөөтэ саг Хальмагай бүхы айл хотонуудые дайраhан юм.

Ешигма Цыбенова Сергей Мучеряевтай

- “Араш” зүжэгтэ харуулагдаhан үйлэ минии хуби заяантай холбо­отой. Долоотой байхадамни, 1943 ондо бидэниие сүлэлгэдэ эльгээгээ. Манай бүлын “аав, ээж” (хүгшэн аба эжы), “гаага” (эсэгын хоёр дүү баса­гад), минии дүү “хүүхэн” (басаган), “экэ” (эжы), би гээд лэ гэрhээ гараhан байнабди. 1957 ондо хоюулханаа эжытэеэ нютагаа бусаа бэлэйбди. 1944 ондо Алтай нютагта дүү баса­гамни наhа бараа, хүгшэн аба эжы, эсэгымни дүүнэр Сибирь руу ябаха зуураа гээгдэhэн. Үдэр бүхэндэ ва­гон соомнай хүнүүд наhа бараха, маанадые харууhалжа ябаhан зон үглөө бүхэндэ үхэhэн зониие вагонhоо гаргажа хаяха. Заримдаа бүришье хэрэггүй эд бараан шэнгеэр вагонhоо түлхижэ хаяха. Вагоной тэг дунда нэгэл “буржуйка” - ябаган түмэр пеэ­шэн байха. Тэрэнэй хажуугаар нарай хүүгэдээ, багашуулаа тойруулха, за­хаарнь ехэшүүл һууха. Январиин эгэ­эл янгинама хүйтэндэ холын хүйтэн орон руу эльгээгдэhэн байнабди. Хүдөө нютагуудаар дамжан ябаха­даа, булта шахуу ород хэлэ мэдэхэгүй байгаабди. Тиимэhээл би хоёр жэ­лэй туршада hургуулида hураагүйб. “Дальний” гээд нэрлэгдэhэн тосхон­до гурбадахи ангида ороhон хүм. “Араш” зүжэгэйхидэл адляар, ми­нии эсэгэ (“баава” - «баабай») 1943 оной октябрь hарада дайнда наhа бараhан. Хоёр hарын үнгэрхэдэ, бидэ сүлэлгэдэ ябаабди. Эжытэеэ эсэгэеэ хэзээшье hанаандаа хүлеэгээ бэзэш. Эжымни тиихэдэ оройдоол гуша­тай ябаа. Би мүнөө наhажаал зондо хандажа, хамтадаа хальмаг эхэнэртэ зорюулагдаhан хүшөө бодхоое гэhэн уряал хэнхэйб. Сэмүүн сагай хүйтэ нойтониие эдэмнайл зобожо гаталаа гээшэ.

Бууралхан толгойтой, урин ном­гон шарайтай Сергей Мучеряев 85-дахи хабараа угтажа байна. Арбан табан жэл сүлэлгэдэ ябаад, нютагаа бусажа, зүжэгшэн болоод, мүнөө ара­даа түлөөлжэ ябахадаа, түүхэеэ, ёһо заншалаа тон hайн мэдэхэ, олон га­зар дайдаар ябаhан ахатан болоно.

Сергей Гучинович 1986 ондо Бу­ряад орон ерэhэн байна. Мүнөө гастрольдо гараха дурадхалай орохо­до, басагадайнгаа харгы холо гэжэ хорёошье һаань, үгыень дуулаагүй: амиды мэндэ байгаа дээрээ газар үзэхэ хэрэгтэй.

- Саг ошохо тума танил, түрэл нүхэд үсөөрнэ даа. Цырен Балбаров, Ким Базарсадаев гээд лэ олон соёл­шодые мэдэхэ, таниха hэм. Нютагтамнишье минии үеын зон үсөөрөө. Арбаад жэлэй урда тээ газаашаа га­ража, хэдэн нүхэдөөрөө шатар наа­дагша hэмди. Мүнөө тэрэл газартам­най залуушуул наададаг болонхой, - гээд Сергей Мучеряев хэлэнэ.

Yндэр наhатай зүжэгшэн Ленин­градай театральна дээдэ һургуули дүүргэһэн. 55 жэлэй туршада түрэл театртаа хүдэлөө. Хальмаг хэлэ дэлгэрүүлхэ, үзэхэ хэрэгтэ анхара­лаа табижа, өөрөөшье ном бэшэhэн байна.

- 1991 ондо, 50-яа гараад, МГУ-да гурбан hарын туршада багшын hургуули гарааб. Хари хэлэ түргэн шудалха аргануудые заажа үгөө бэ­лэй. Тэдэнииень хэрэглэн, мүнөөшье хальмаг хэлэ заажа боломоор. Үнэн дээрээ гэртээ яряанай хэлээр хүүгэдтээ түрэл хэлэеэ зааха хэрэг­тэй. Заншалаа сахин, аха захатанаа хүндэлжэ, “Та” гэжэ хандаха шуха­ла. “Ши” гэбэл, дүүрээ, - гэжэ үндэр наһатай ахатан хэлэнэ.

Сергей Мучеряевай түрэhэн га­зарынь Оодрхн (Айдархан) мүнөө Астраханска можын дэбисхэртэ оронхой. “Мучеряев” гэhэн обог тайл­барилхада, “муу шарай” гэhэн удха­тай. Хаанашье улаан залаатай кара­куль хара малгайгаа үмдөөд, хальмаг яhатанаа түлөөлжэ ябаhанаа Сергей Гучинович харуулдаг юм. «Байhан, байhан газартаа элүүр мэндэ, толгой мэндэ байгты, үри хүүгэдээ хүнэй ээмдэ хүргэгты, адуу малаа үсхэжэ, магнай тэнгэридэ хүргэгты”, - гээд айлшамнай бидэндээ үреэгээ.

Цырегма САМПИЛОВА, Ешигма ЦЫБЕНОВА

* Хальмагайхяар, Бамб Цецг (Бам­ба Сэсэг) - тюльпан