​​Үе саг холбуулан

Буряад маягаар оёотой мүнөө үеын хубсаһанай үзэсхэлэн Улаан-Үдэдэ дэлгэгдээ.

Мүнөө үеын моодын шэглэлэй хубсаһан имагтал за­луушуулда зорюулагдаһан байдаг, харин эндэ алишье наһанай зондо таарама хубсаһанууд харуулагдаа.

Яһатан бүхэн өөрын он­солигтой. Холоһоо хараад, энэ ямар яһатан бэ гэхэ гү, али дуугархатайнь сасуу энэ ямар үндэһэн хэлэтэй хүн гээшэб гэжэ эли байдаг. Ха­рин манай буряад арад ямар онсолиг, ондоо шэнжэтэй гээшэбибди? Буряадай радио болон телевидениин сурбал­жалагшадай ородоор дуугар­хадань, буряадшье, ородшье хүнэй дуугарһаниинь эли бэшэ гэжэ Һасаранай Булад манай сониндо бэшээ бэ­лэй. Үнэхөөрөөшье, хүнэй нюур шарай хараагүй бай­гаад, дуу гарахатайнь сасуу энэ грузин гү, али армян, хитад хүн ородоор дуугар­жа байна гэжэ тухайлхаар. Харин манай буряадуудай хэлэмнайшье ород маягаар, хубсаһамнайшье баһал тии­мэл даа.

Буряад хубсаһанай үйлэдбэри хэрэгтэй

Ага нютагта хүдөө нюта­гуудаар алишье үе сагта бу­ряад хубсаһаяа үмдэдэг бай­гаа. Харин хото тээшээ, түб газараар ганса хатар, зүжэг наадандал буряад хубсаһаяа хүн зон үмдэжэл, тайзан дээрэ гарадаг һэн. Шэнэ­хээн буряадуудай Буряад орон руу нүүжэ эхилхэдэ, буряад хубсаһанда хүн зон анхаралаа табижа эхилээ. Эдэнэрнай түүхэтэ ороноо бусаа хадаа буряад үндэһэн хубсаһаяа дэлгэрүүлжэ, а ж а һ у у д а л д а м н а й нэбтэрүүлхэнь лэ гээшэ гэжэ найдаа бэлэйбди. Теэд тэрэмнай балайшье тиимэ байгаагүй. Үмсын хэрэг эр­хилэлгэ, олзо олохын орол­долгоор мүнөө сагта буряад үндэһэн хубсаһа оёлгоной сэн хэмһээ ехэ үнэтэй боло­шоо. Буряад арад хадаа бу­ряад хубсаһаяа үмдэе гэжэ хэлсэнэбди. Теэд алим бэ, тэрэ хубсаһамнай?! Үндэһэн хубсаһаяа оюулха гэхэдэ, са­лин багатай манай юрын зондо бэелүүлэгдэхээр бэшэ. Юрын ажабайдалда үндэһэн хубсаһаяа хэрэглэхэ гэбэл, үйлэдбэри хүгжөөжэ, бага үнэ сэнтэй хубсаһа дэлгэрүүлхэ шухала. Мүнөө сагта “Ажур” гэжэ хамжаан хүнэй гэртээ үмдэхэ хубсаһа оёно, гүрэнэй дэмжэлтэдэ­шье хүртэнэ. Зүгөөр, буря­ад маягтай хубсаһа бүтээжэ байбалнь, буряад арадайн­гаа үндэһөөрөө хүгжэн, өөдөө бодолгодо хэды ехэ туһа байха һэм даа!

Алишье наһандаа гоёор хубсалха

Манай Буряад орон­до үндэһэн хубсаһа оршон үеын түхэл маягаар оёдог зон олдохол байха. Тэдэнэй дунда модельер Шидэ Най­данова өөрынгөө онсо һуури эзэлэнхэй. Эндэ һаяшаг “50 наһанһаа дээшэ танай хуби­лалта” гэһэн хэмжээ ябуулга эмхидхээ.

- Иимэ хэмжээ үнгэргэхэ һанамжа намда Юлия Зо­лотоева дурадхаһан байна. Би олон эхэнэрнүүдтэ бу­ряад маягаар мүнөө үеын хубсаһа оёдогби. Гэхэ зуура, ганса залуушуулда бэшэ, дунда наһанай, ахамад­шье зон дуратайгаар иимэ хубсаһа оюулдаг. Энэ этно- үдэшэ эмхидхэхэдээ, түрүүн намда хубсаһа оюулһан эхэнэрнүүдые уряабди. Тэ­дэмнай ехэ дуратайгаар ерэжэ, тайзан дээгүүр гоё налгайгаар гэшхэлжэ, хубсаһаяа харуулаа. Моо­до гээшэдэ наһанай илгаа гэжэ байдаггүй, оршон үеын түхэл маяг ганса залуу- шуулда зорюулагдана гэжэ һаналтагүй, - гэжэ Шидэ Найданова хөөрэнэ.

Хубсаһа оёод худалдадаг зон юрэ хубсаһанай гэрэл зу­раг дурадхадаг бэшэ, харин хүн дээрэ үмдэхүүлээд хару­улжа, ажалаа ябуулдаг ха юм даа. Дурна зүгэй арадуудай урлагай галерейдэ ерэжэ, энэ үзэсхэлэн харагшад бу­ряад түхэлэй хубсаһа юрын ажабайдалда үмдэхөөр, бо­ломоор лэ юумэн байна гэжэ һайхашааба.

Эндэ юрын лэ зон- багшанар, эрдэмтэд, эмшэд, ниитэ ажал ябуулагшад гээд хабаадаа. Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин баг­ша Ринчин Дылыкова аяар 5 хубсаһа үмдөөд харуулаа.

- Шидэ хадаа ехэ бэрхэ, буряад үндэһэн маягыень хаража, өөрынгөө удхатай болгожо, хубсаһа оёно. Эхэ­нэр бүхэндэ адли хубсаһа оёногүй, хүнэй бэе, нюур хараад, ямар торгон, ямар угалза, ямар тобшо, үнгэ зүһэ тааруулжа оёдог. Онсо­лиг юун бэ гэхэдэ, Шидэйн оёһон хубсаһан элдэб шэглэ­лэй: үдэр бүриин болон гоё­лойшье, уран һайханайшье байна, - гэжэ Ринчин Санда­новна хөөрэнэ.

Өөрөө Ринчин Дылы­кова оюутан хаһадаа Ага тойрогой Зүдхэли нютагай нүхэр басагандаа айлша­лаад, үглөөгүүр эртэ авто­бусто ошожо ябахадаа, бу­ряад дэгэлнүүдые үмдөөд, үнеэгээ һаажа байһан эхэнэрнүүдые хаража, һайхашааһан байгаа. Оройн намар хара үглөөгүүр дулаа- хан тэрлигүүдые үмдөөд, гэрэй ажал хэжэ байхадань аятай, дулаан ха юм.

Шидэ Найдановагай хубсаһа үмдөөд харуулһан үшөө нэгэ эхэнэр хадаа ба­летмейстер, “Байгал” теа­трай ветеран Дарима Най­данова болоно. Дарима Доржиевна бүхы наһан соо- гоо тайзан дээрэл буряад хубсаһа үмдэжэл ябаа.

- Ажабайдалдаа нэгэшье үмдэжэ үзөөгүй байһанаа, мүнөөл Шидэйн оёһон хубсаһа үмдэдэг болонхойб. Мүнөө уужа үмдөөд ябадаг­би. Уужа угаа зохид, дулааншье, гоёоршье харагдана. Зүблэлтэ сагай үедэ булта­даа адли хубсаһа үмдөөд, өөрынгөө үндэһэн хубсаһа мартаа бшуубди. 20 гаран жэлэй туршада гастрольнуудта ябахадаа, тон үндэһэн хубсаһаяа юрын байдалдаа үмдэһэн арадуу­дые хараагүйб. СССР гүрэнэй уласуудай арадай үндэһэн шарайгаа гансал тайзан дээрэ харуулжал үмдэдэг һааб даа, - гэжэ тэрэ һанамжална.

Юрын зоной худалдажа абамаар хубсаһа оёхо

Сэхыень хэлэхэдэ, Агын буряадууд зүблэлтэ са­гай үеһөө буряад үндэһэн хубсаһаяа алдаагүй, хо­дол үмдэжэ ябаа. Хадам­да басагаяа хүргэхэдөө, заатагүй буряад зунай тэр­лиг үмдэхүүлдэг. Зунай ба үбэлэй гээд үмдэхэ һамган дэгэлнүүдые оёжо үгэдэг зандаа. Бишье өөрөө хадам­да гарахадаа, буряад тэрлиг үмдөөд хүргүүлжэ ерээд, хүн зониие һонирхуулаа һэм. Иимэл байдал мүнөө хаа– хаанагүй дэлгэрһэниинь гоё даа!

Зүгөөр юрын ажабай­далдаа буряад маягай хубсаһа үмдэжэ ябахын тула үйлэдбэри, наймаанда эл­дэб шанарай, элдэб үнэ сэн­тэй буряад хубсаһан байхал ёһотой. Буряад хубсаһаяа үмдэхэшье һаа, үнэ сэндэнь ядалдаһаншье зон олон бай­на бшуу.

Шидэйн бүтээһэн хубсаһануудые ямаршье наһанай хүн үмдэхэ ар­гатай. Наһаяа тооложо байхагүй, нарата байгаа- лиин бэлэглэһэн эрхэтэ наһаяа хүн бүхэн өөрынгөө бодолоор, сэдьхэлээр, ша­райгаар, хубсаһаар шиидхэ­дэг гээшэ. Энэ бодолой үнэн байһые Шидэ Найдановагай үзэсхэлэн гэршэлнэ.

Оршон үеын түхэл маягаар

Буряад угалза, һүлдэ тэмдэгүүд, заншалта мон­гол бэшэг болон буря­ад байдал харуулһан эл­дэб зурагуудаар буряад маягтай хубсаһанууд шэ­мэглэгдэнхэй. Эдэ бүгэдые бүтээжэ эхилхэдээ, ямар нэгэ түлхисэ боложо үгэдэг. Эгээл иимэ ушар баһал тохё­олдоо бшуу.

- Ажабайдалаа, түрэл ара­даа адаглаһаар, мүнөө үеын хубсаһа буряад маягаар оёдог болохо гэжэ һанал ерээ, - гэжэ Шидэ хөөрэнэ.

Европын түхэлэй хубсаһа оёходоо, элдэб моодын үзэсхэлэнгүүдые, баруун зүгэй шэглэлнүүдые шэнжэлһээр, зураг принт хэһэн хубсаһа хаража, иимэл түхэлөөр ажаллаха ёһотойб гэжэ тэрэ бодомжолоо. Зүгөөр ямар уран зурааша­най ажалнуудые хэрэглэхэ гээшэб гэжэ элдэб зурагуу­дые үзэһөөр байтарнь, нэгэ­тэ Шидэе Буряад театр руу нүхэдынь уриһан юм.

- Орон сасуугаа үзэсхэлэн һайхан зураг харажархёоб. Тэрэмни Юрий Мандага­новай бүтээл байшоо. Эл­дэб һанал бодолдо абтаад ябахадашни, заатагүй юун бэ даа шэбшэн бии боло­дог. Сүлөөшьегүй һаа, театр ерэһэнэй ашаар Юрий Ендо­новичой ажалнуудые хэрэг- лэхэ гэжэ шиидээб, - гэжэ Шидэ хөөрэбэ.

Буянтай хэрэг ябуулжа байна

Эмшэн, ажалай вете­ран Дора Бакшеева өөрөө буряад хубсаһа оройдоо үмдэжэ ябаагүй. 7-8 жэлэй саана Шидэтэй танилса­жа, басагадтаа буряад мая- гаар хубсаһануудые оюулдаг байгаа. Тиигэһээр өөрөөшье буряад хубсаһаяа үмдэхэ хүсэлтэй болоһон байна.

- Буряад арадаймнай заншалнууд гүнзэгы удха­тай байдаг. Тэрэ заншалаа һэргээхэ хүдэлөөн олон жэлдэ ябажал байна. Шидэ Найданова хадаа буряад хубсаһа дэлгэрүүлхэ буян­тай хэрэг ябуулна. Би гурбан бүридэлэй хубсаһа үмдөөд харуулааб. Миин лэ гоёор оёотой бэшэ - удхатайгаар оёотой. Үндэһэн хубсаһанай хэлбэри дахажа, мүнөө сагай шэнжэ түхэл оруулна. Иимэл хубсаһа үмдэжэ, үндэһэн хубсаһаяа дэлгэрүүлжэл ша­дахабди, - гэжэ Дора Дабаев­на тэмдэглээ.

Буряад хубсаһан эди шэдитэй гэжэ хэлсэдэг. Энээн тухай арадаймнай домог үльгэрнүүдтэшье хэ­лэгдэдэг. Үзэсхэлэндэ бэл­дэжэ байхадаа, эхэнэрнүүд буряад хубсаһа үмдэхэдөө, энеэбхилдэжэ эхилнэ, шэг шарайньшье толор­жо, илдам һайханууд бо­лоно. Бүһэтэйшүүлэй бу­ряад үндэһэн хубсаһаяа үмдэхэдэнь, гүнзэгы удхатай һүр оруулагдана. Эдэ бүгэдые ойлгожо, хайшан гэжэ Буряад дайдадаа буряад хубсаһаа үдэр бүриин байдалдаа хэрэ­глэжэ үмдэдэг болохомнайб гэжэ шэбшэн бодомжол- хоор саг ерээ. Буряад Уласта хубсаһанай үйлэдбэри үгы ха юм даа, тиимэл хадань буряад маягаар мүнөө үеын хубсаһа үйлэдбэрилдэг эмхи байгуулха хэрэгтэй. Энэ хэ­рэгтэ гүрэнэй талаһаа дэм­жэлтэ байха ёһотой. Үгы гэбэл, хэлэеэ мартажа, зан­шалта хубсаһаяа угаа уһанда хаядагтал адли үгы хээд, хэды болотор ябахабибди? Юун гэжэ һананат таанар?

Цырегма САМПИЛОВА