​Аба эжын хэлэн гамтайл!

Сахюуртын һургуулиин һурагшад

Намарай наруули һайхан үдэрнүүдтэ заншалта ёһоор жэл бүри болодог буряад хэлэнэй габшагай һара Ага тойрогто боложо байна. Тойрогой эмхи зур­гаануудта, һургуулинуудта, сэсэрлигүүдтэ буряад хэлэнэй үдэрнүүд, урилдаанууд, уулзалганууд, хөөрэлдөөнүүд боложо байна.

Эдэ арга хэмжээнүүдтэ хабаадажа, гэрэл зурагуудые буулгажа, асуудал табижа, мэдээсэл суглуул­жа ябахадаа, олон һонин хүнүүдээр уулзааб, ямар шадамар бэрхэ хүнүүд бай­даг юм гээшэб гэжэ гайхааб, һонин-һонин барим­тануудые мэдэхэ болооб, жэгтэй ушаралнуудые, домогуудые шагнааб. Ямар­шье хүниие яаралгүйхэн шагнаад, хөөрүүлжэ шада­бал, ямар гайхалтай һонин хүнүүд ойро тойрон ябана гээшэб! Үхибүүдэй урилдаануудые хараад, ямар хатуу асуудалнуудта харюу үгэжэ шадана гээшэб гэжэ тэдэ­нэй ухаатайе гайхааб.

Хараһан, үзэһэнөө ун­шагшадтаа хөөрэжэ тур­шахам.

Угаа уһанда хаяагүй

Россиин арадай артист Абида Арсалановай нэрэм­жэтэ Согто-Хангилай ур­лагай һургуулиин багша, Бүгэдэ Буряадай “Алтар­гана” нааданай шагналда хүртэһэн “Түмэн хээ” гэжэ хубсаһанай суглуулбариие зохёон бүтээгшэ Дашини­маева Баярма Ринчиндор­жиевнагай һэеы даража бүтээһэн, үнгэ оруулһан гоё гоо хубсаһануудай үзэмжэ “Далите” театр соо хаража, нюдөө хужарлуулбабди. Ба­ярма Дашинимаевагай эмгээ эжынь Шагдарова Цырегма уран оёдолшо гартай байһан юм. Арһа элдээд, малгай, дэ­гэл, гутал оёжорхидог, Агын дасанай ламанарта орёохон оёдолтой ламын хубсаһа шадамар бэрхээр бүтээдэг байһан юм гээд нютагаархи­дынь намда хөөрэбэ.

Айлай олон хүүгэд соо үндыһэн Баярма бага бал­шар наһанһаа ажалша бэр­хэ, эжыгээ хайрлаха, эжы­дээ туһалхал гэжэ оролдожо ябадаг хүн юм.

- Үхибүүдни намайгаа ходол баярлуулдаг. Басага­наймни амжалта – минии амжалта. Хэһэн ажалыень хараад, хүнүүд магтажа бай­хадань, баярлангүй яахабиб. Баярмаамни минии нагаса эжын уран гар һажаагаа гээ­шэ ха. “Угаа уһанда хаяагүй” гэжэ арадай сэсэн үгэ эндэл мэдэрбэб. Басаганайнгаа амжалтада баяртай байнаб,- гээд Надежда абгай уриха­наар энеэбхилнэ. Үри бэе­ынгээ жаргалаар жаргалтай ябадаг эхын шарай баяраар гэрэлтэжэ байгаа һэн. Сог­то-Хангил нютагай үндэр наһатай Махама абгай нюта­гайнгаа басага амаршалаад, магтаалай үреэл үгэнүүдые хэлэбэ.

Согто-Хангилай эдир хүбүүд, басагад жэгдэхэнээр алхалалдан, хубсаһануудые үмдөөд, иишэ-тиишээ эрьел­дэжэ байгаад, хубсаһа би­дэндэ харуулба. Баярмаагай ажал хараад, иимэ гоё гоохон хубсаһа яажа һанаад, зохёо­гоод бүтээдэг юм гэжэ гай­хамаар байгаа һэн.

Хүнхэрэй һургуулиин һурагшад

Аригуун сэдьхэлэй бэлэг

Эрхүү хотодо болоһон Бүгэдэ Буряадай “Алтар­гана-2018” нааданай үедэ буряад арадай заншалта хубсаһа зохёон бүтээгшэдэй тэмсээндэ Ага тойрогой түлөөлэгшэ Дашима Гон­чиковагай хубсаһанай суглуулбари улад зоной анхарал татаа һэн. Юундэб гэхэдэ, тэрэ эхирэд, булагад, алайр, хонгоодор, сонгоол, сартуул, хори буряадуудай долоон янзын эрэ хүнэй, эхэнэрэй хубсаһа харуулаа ха юм.

Нютаг бүхэнэй хубсаһан ямар гуримаар оёотой байха ёһотойб гэһэн эрилтые Да­шима жэншэдгүй дүүргэжэ шадаа һэн. Залуу эхэнэр бүтээлээ үнгэ зүһыень таа­руулан, нарин нягтаар оёдог юм.

Буряад хубсаһанай суглу­улбарияа Дарима Гончикова Агын үндэһэн музейдэ бэ­лэглэбэ. Энэ дэмбэрэлтэ хэ­рэг баярай оршондо боложо үнгэрбэ. Агын музейдэ ню­таг нютагай хубсаһануудай үзэмжын табигдахада, олон улад зон хужарлан хараха, аригуун сэдьхэлэй бэлэг үйлэдэһэн Дарима Гончико­вагай нэрые магтан дурда­хань дамжаггүй!

Бабуу ламын дурасхаалда зорюулагдаба

“Аба эжын хэлэн гам­тайл!” гэһэн һургуулиин һурагшадай буряад хэлэ мэдэ­сээр заншалта урилдаан энэ удаа Буддын шажанай Агын академи 25 жэлэй саада тээ байгуулһан, түрүүшын рек­тор Бабуу лама – Владимир Чимитдоржиевай гэрэлтэ дурасхаалда зорюулагдаба. Бабуу ламада зорюулагдаһан “Согшид” субаргын дэргэдэ маани уншалга болобо. Академиин байгуулагдаһан эхин үдэрһөө ажал хэһэн Жамбал багшада, Жаргал Дашиевада Баярай бэшэг, шагнал барю­улагдаба. Академидэ эрхим һурадаг оюутадта грамота­нууд барюулагдаба.

“Аба эжын хэлэн гам­тайл!” гэһэн мүрысөө эмхид­хэгшэд иимэ гол зорилготой байгаа гэбэл, үхибүүд аба эжын түрэл хэлэ мэдэжэ, ёһо заншалаа арюун сэбэрээр сахижа, эльгэ зүрхэндөө, ой ухаандаа хадагалжа ябахын тула эмхидхэгдэнэ.

Ага тойрогой Зугаалайн, Хара-Шэбэрэй, Зүдхэлиин, Табтаанайн, Хүнхэрэй, Хой­то-Агын, Ага-Хангилай, Амидхаашын, Шулуутайн, Сагаан-Уулын, Сахюуртын, Агын нэгэдэхи дунда һургуулинуудай һурагшад энэ мүрысөөндэ хабаадаба. Эгэ­эн түрүүшын мүрысөөн “Доншуур маани уншалга”, 12 команда һубаряад маа ни уншаба, дүримөөрөө алишье бадаг дайралда­жа болохо, тиимэ һэн тула үхибүүд маани сээжэлдэһэн, һайн мэдэхэ байха ёһотой, һүүлдэ үхибүүд ламбагай­нартаяа, багшанартаяа, шүүгшэдтэеэ сугтаа нэгэн дуугаар аянгалан, “Доншуур маани” уншаба.

“Эм домто ургамалнууд” гэжэ мүрысөөндэ үхибүүд байгаалиин ямар ургамал­нууд ямар үбшэ аргалдаг байгааб, эдэ ургамалнууд али нютагта ургадаг бэ, яажа хэ­рэглэхэб гэһэн асуудалнуудта харюусаба. Сахюуртын һургуулиин түлөөлэгшэ Ок­сана Бальжинимаева үхэр та­билгана гэжэ ургамалай гер­бари харуулан, нютагтань ургадаг ургамалые хэдынэй сагта түүгээд, яажа хадагал­хаб, ямар үбшэндэ хэрэглэ­хэб гэхэ мэтэ ехэ һонин дэлгэрэнгы хөөрөө дэлгэбэ. Энэ мүрысөөндэ тэрэ түрүүлбэ.

“Нютагайм омогорхол!” гэжэ мүрысөөндэ үхибүүд нютагайнгаа алдар суута, ажалаараа шалгарһан хүнүүд тухай хөөрэбэ.

“Буряад арадай нангин һүлдэ – сэргэ” гэжэ мүрысөөндэ Хүнхэрэй һургуулиин түлөөлэгшэ Мүнхэсайханай Хүдэрмүнхэ сэргэ тухай хөөрөө. Ринчинэй Чойно­мой “Буряад” гэжэ поэмэһээ хэһэг Хүдэрмүнхын уран го­ёор уншахадань, бултанда һайшаагдаба.

Сахюуртын һургуули – нэ­гэдэхи, Агын нэгэдэхи – хоёр­дохи, Табтаанайн һургуули – гурбадахи һуури эзэлбэ.

Могойтын һургуулиин һурагшад

Номой санда урилдаан

Хизаарай Цыбен Жамца­раногой нэрэмжэтэ номой санда "Эхэ хэлэн - манай ба­ялиг" гэһэн буряад хэлэнэй мэдэсээр урилдаан болобо. Амидхаашын, Могойтын гур­бадахи, Агын гурбадахи дун­да һургуулинуудай һурагшад Ага тойрогой түүхэ, газар зүй мэдэлгээр, оньһон үгэ, таабаринуудые таалсалгаар мүрысэбэ. Үхибүүд булта­даа буряад хэлээрээ бэрхэ­эр харюусана, нютагайнгаа алдарта газарнуудые һайн мэдэнэ, домог, түүхэ олон­хинь мэдэхэ байна. Ород үгэ оруулангүй, буряад хэ­лэнэй баяниие хэрэглэн, тордиһогүй харюусахадань, урмашахаар байгаа һэн. Мо­гойтын һургуулиин Ульяна Людофа онсо бэрхэ харюу­нуудаараа шалгарба. Асуудалнууд нилээн хатууханууд байгаа, гэбэшье һурагшад өөһэд хоорондоо зүбшэн хэлсээд, харюусаад лэ байгаа, бултадаа һайн бэлэдхэлтэй байгаа гэжэ тэмдэглэмээр.

Могойтын дунда һургуу ли – нэгэдэхи, Агын гурба­дахи һургуули – хоёрдохи, Амидхаашын һургуули – гур­бадахи һуури эзэлбэ.

Намжилма БАЛЬЖИНИМАЕВАГАЙ гэрэл зурагууд