​​Вячеслав Дурненков: «Буряад театр бусадһаа илгаатайгаа ашаглан хүгжэхэ ёһотой»

Лаборатори ударидагша Вячеслав Дурненков

Манай гүрэндэ жэл бүхэн алибаа уряа доро үнгэрдэг гээд мэдээжэ. Орожо ерэг­шэ 2019 он Юрэнхылэг­шын Тогтоолоор Театрай жэл гэжэ соносхогдоһон ушарһаань һаяын 365 үдэрэй туршада теа­трай уралигта тусгаар анхарал хандуулагдахань гээшэ. Буряад Уласта ажалаа ябуулжа байһан бүхы театрнууд энэ уряагаар эл­дэб хэмжээ ябуулгануудые эмхидхэхэ түсэбтэй юм аабза. Тиигэжэ 2019 оной түрүүшын премьерэ январиин 16-да Буря­ад театрта болобо. Александр Пушкинай “Смотритель” гэжэ зо­хёолоор залуу найруулагша Сой­жин Жамбалова шэнэ зүжэг та­бяа. Теэд мүнөө тэрээн тухайнь бэшэ, Ород гүрэнэй үндэһэн теат­рнуудай юрэнхы байдал, саашан­хи хүгжэлтэ тухай мэдээжэ драматург Вячеслав Дурненковтой хөөрэлдэхэмнай.

- Гансашье Ород гүрэндэ бэшэ, бүхы дэлхэй даяар үсөөн тоото үндэһэ яһатанай түрэлхи хэлэ со­ёлой бэрхэшээлтэ байдалда оро­од байхада, үндэһэн театрнуудай хүгжэлтые ямараар түһөөлэн ха­ранабта?

- Хэсүү асуудал табибат. Нэн түрүүн үндэһэн театрнууд өөһэдөө ерээдүйгөө ямараар харанаб - тэрээнһээнь лэ хүгжэхэ, болихонь дулдыдаха. Тэдэ нютаг дээрээл ган­сал өөһэдынгөө зоной һонирхохо зүжэг наадануудые табиха бэшэ, бүри үргэн дэлисэтэйгээр хүдэлжэ, түрэлхи соёлоо ондоо үндэһэ яһатанда хүргэхэ ёһотой. Мүнөө дэл­хэйн алишье буланда эжэлээр хуб­салдаг, нэгэл адли эдеэ хоол эдидэг болоод, юрэ буса юумэнэй олдохоёо болёод байһан сагта бусадһаа илга­атайгаа ашаглан хүгжэхэ хэрэгтэй. Харин театр тухай юрэнхыдэнь хэ­лэхэ гээ һаа, тэрэ бүхые дабажа гара­ха, байхаараал байха. Зүгөөр театрай дарганар, мүн зохёохы ажалшад­шье шэхэ һонортой, һэргэг байха ёһотой. Үе сагай эрилтэнүүдые шу­далжа, тэдэниие хангамаар ажалаа ябуулха, гадна арад зонойшье дура һонирхол шэнжэлжэ байха хэрэгтэй. Теэд харагшадайнгаа зоргоор байха бэшэ - тэдэнээ аалин соохоноо хүмүүжүүлхэ. Үндэр соёлтой, теат­рта үнэхөөр дуратай харагшын бай­гаа һаа, найруулагшад, зүжэгшэдшье урматайгаар, оролдосотойгоор хүдэлхэ болоно ха юм. Саашаа хүгжэхэ хүсэлтэйл һаа, нэн түрүүн харагшадтаяа ашаг үрэтэй холбоо харилсаа байгуулха шухала.

- Манай гүрэнэй үндэһэн теат­рнууд сооһоо алиниие илгажа нэр­лэхэ байнабта?

- Үндэһэн театрнуудай урда олон бэрхэшээл тобойнхой, театр бүхэн арга боломжоороол тэдэниие ши­идхэнэ. Олон сооһоо илгажа нэрлэхэ гэхэдэ, Г.Камалай нэрэмжэтэ Казани­ин театр тон түрүүн толгойдомни ороно. Тэрэ өөрын онсо нюур ша­райтай театр юм. Уламжалалта та­таар уран зохёолдо драма гэжэ үгы – суфиин эди шэдитэ шүлэглэмэл бүтээлнүүд лэ XIX зуун жэлэй татаар уран зохёол, гол түлэб, бүридүүлжэ байһан юм. Прозо (үргэлжэлһэн зо­хёол) гэжэ огто байгаагүй, харин мүнөө иимэ маягаар бэшэдэг зон бии боложо байнхай. Энэ театрта уран зохёолой таһагые даагшаар Нияз Игламов гэжэ бэлигтэй мэргэ­жэлтэн хүдэлдэг. Тэрэнэй үүсхэлээр залуу бэшээшэдтэ зорюулагдаһан лабораторинууд үнгэргэгдэнэ. Тэ­дэнэй зохёоһон пьесэнүүд театрай бага тайзан дээрэ табигдажа эхи­лэнхэй, һаядаа гол тайзандашье гараха байха. Юрэдөө, татаар залу­ушуул өөһэдынгөө заншалда гам­тайгаар хандахын хажуугаар, шэнэ юумэнүүдые нэбтэрүүлхэ хэрэгтэй гэжэ мэдэрнэ.

Буряад театрай ажалшад хэшээлэй үедэ

- Казаниин театрта табиха шэнэ үеын зүжэгэй зохёолнууд үгы ша­хуу гэжэ ойлгобобди. Теэд бусад можо нютагууд энэ талаар ямар байдалтай гээшэб?- Һүүлэй жэлнүүдтэл энэ талаар байдал бага зэргээр хубилжа эхилээ. Залуу бэшээшэдэй зохёолнуудаар табигдаһан зүжэгүүд репертуарта оруулагдадаг боложо байна. Үндэһэн можо нютагууд тухай хэлэхэ болоо һаа, хаа-хаанагүйл түрэлхи хэлээ мартаха бэрхэшээл мэдэрэгдэнэ. Бу­сад томо үндэһэтэнэй хэлэ соёлой нүлөөдэнь орохо аюул бүхы дэлхэйн үсөөн үндэһэ яһатанай хубида туда­ад байна ха юм даа.

- Энээндэ яажа эсэргүүсэхэ гээ­шэбибди?

- Эгээл түрүүн арадайнгаа ёһо заншалда ондоогоор хандажа эхил­хэ хэрэгтэй. Үндэһэн соёл гээшые тооһоор хушагдаһан зүйлнүүдые суглуулһан музей мэтээр һананабди. Теэд тэрэ музейдэмнай хэн ороноб? Һургуулиин үхибүүд баалалтаар ерэжэ харана, мүн эрдэмтэд, шэнжэ­лэгшэд лэ һонирхоно. Ёһо заншал­даа иигэжэ хандахамнай тад буруу. Үндэһэн, уламжалалта соёл гээшэ ула болоогүй - амиды, мүнөө үедэ манда тон хэрэгтэй мэдээсэл гэжэ ойлгохо ёһотойбди. Элдэб гуриму­удай, заншал ёһынгоол ашаар бидэ хэд байһанаа хүсэд мэдэрхэ аргатай ха юмбибди. Тиигэжэ үнөөхи мэдэ­эсэлээ уралигай хэлэндэ оруулжа, мүнөө үеын залуушуулда ойлгомжо­той болгон дамжуулха хэрэгтэй. Эһэ тооһонһоонь сэбэрлэхэ гэжэ хэлэел даа. Энэ хадаа аргагүй шухала, уран һайханай зорилго болоно.

- Тус зорилго бэелүүлгэдэ гүрэн түрэ яажа хабаадалсаха ёһотой гэжэ һананабта?

- Һаалта хэнгүй байгаал һаань болоо. Энэ хэрэг шиидхэлгые ээм дээрээ тээжэ абаһан театрнуудые, уран бүтээлшэдые дэмжэхэ, тэдэ­эндэ этигэжэ урмашуулха хэрэгтэй юм ааб даа. Энэ асуудалые шухала гэжэ мэдэрдэг ушарһаа ямаршье туһаламжагүйгөөр, өөһэдынгөөл арга шадал соо хүдэлжэ байһан зон­до гүрэнһөө анхаралай хандуулагдаа һаань, һайн байгаа.

- Гол түлэб, үсөөн тоото үндэһэ яһатанай талаар һанамжа бодолнуудаартнай һонирхобобди. Харин манай гүрэнэй олонхиие бүридүүлдэг ород арадай соёл ямар байдалтайб?

- Үнгэрэгшэ зуун жэлһээ эхилэ­эд, жэнхэни ород соёл бэрхэшээл­тэй байдалда ороод байна. 1970- аад онһоо хүдөөгэй зон хото руу олоороо түбхинэжэ захалаа. Үндэр наһатай үбгэд хүгшэдөө хото руу нүүлгэдэг болоо. Тиигэжэ һаяын 5 жэл соо тархидаа пулаад бооһон хүдөөгэй ород хүгшэд (зоной ой ухаанда хадуугдаһан дүрэ) үгы болохонь. Ёһо заншалаа сахидаг, аман зохёол, үльгэр онтохонуудые хөөрэжэ, хүүгэдые хүмүүжүүлдэг, сэдьхэл соогоо соёлоо абажа яба­даг үнөөхи хүгшэдэймнай ябаша­хада, хэн үлэхэб? Багадаа “Король Лев” гэжэ хүүхэлдэйн кино хаража үндыһэн хотын хүгшэд аша зээнэрээ тад ондоогоор һургаха болоно ха юм. Мүнөөнэй ородууд ехэдээл һаа, та­ба-зургаан арадай дуу мэдэхэл даа. Энэнь ехэл уйдхартай.

- Буряад театрай урилгаар за­луу бэшээшэдтэ хэшээл үнгэргөө һэнта. Тэндэ хабаадагшад ямар сэдэбүүдые бодхооноб? Тэдэ­эгээрнь тобшолхо болоо һаа, мүнөөнэй буряадууд юун тухай тон ехээр һанаата болоно гээшэб?

- Хэдэн сэдэбүүдые илгажа гар­гахаар байна. Нэгэдэхеэр, арадайн­гаа ёһо заншалнуудые сахиха гү, болихо гү гэһэн асуудал бодхоожо, урданай уламжалалта гуримуудай мүнөө үедэ дүүргэхэ үүргыень то­дорхойлхо хүсэлтэй хүнүүд байна. Мүнөө үеын буряад эхэнэрэй дүрэ зураглаха һэдэлгэ хэгдэнэ - гэр бүлэдөө, хани нүхэртөө, арадайнгаа ёһо гуримуудта хандасыень хару­улна. Лабораторидо хабаадагшад март соо пьесэнүүдээ дүүргэхэдэнь, зүбшэн хэлсэхэбди, харагшадайшье һанамжа шагнахабди.

- Буряад театрые бусад үндэһэн театрнуудтай сасуулаад үзэхэ гүт?

- Танай театртай хүдэлхэ аргатай болоһондоо баяртай байнаб. Нёдондо хабар үхибүүдээр лаборатори эмхид­хээ һэмди, намарынь томошуулаар хүдэлөөбди. Энээгээр бодоходо, Бу­ряад театр өөрынгөө уран һайханай үүргэ нүлөө үргэдхэхэ хүсэлтэй байна гэжэ тобшолол хэхээр. Тэрээндэ шэнэ зохёолшод, шэнэ сэдэбүүд хэрэгтэй гэжэ ойлгонобди. Тиигэжэ талаар бэдэржэ байнхаар, ажалшадайнгаа дундаһаа бэшэхэ абьяастай хүнүүдые элирүүлжэ гаргаха гэжэ бодоо ха юм. Лабораторидо хабаадагшадай ехэн­хинь Буряад театрай мэргэжэлтэд – зүжэгшэд, найруулагшад болоно. Энэнь зүб бодолго гэжэ һанаха бай­наб. Хамтымнай ажалай дүнгөөр 15 шэнэ үеын буряад пьесэ бии боло­хо ёһотой. Тэдэмнай арад зониие һонирхуулха, шэнэ харагшадыешье татаха гэжэ найданабди.

- Асуудалнуудтамнай хангал­татай харюу үгэжэ, һанамжа бо­долоо элирхэйлһэндэтнай баяр хүргэнэбди. Танай ударидаһан ла­бораториин дүнгүүд Буряад Ула­сай уралигай хүгжэлтэдэ нүлөөлхэ болтогой гэжэ хүсэел даа.

Буряад театрай архивhаа абтаһан гэрэл зурагууд