5805
Сагаалган дүтэлбэ. Арад зомнай гоё буряад хубсаһаа ханза сооһоо гаргажа эхилбэ. Буряад үндэһэн хубсаһан ба ажал тухай хөөрэлдэхэ гэжэ Буряад Уласай Арадай уран бүтээлэй түбэй (РЦНТ) оёдолой таһагые даагша Бальжина Цыреновна ЦЫДЕНЖАПОВАТАЙ уулзабабди.
- Бальжина Цыреновна, та өөрөө хаанахибта, энэ мэргэжэлдэ хаана һураһан, юу дүүргэһэн гээшэбта?
- Би Ага тойрогой Хойто-Ага нютагһаа гарбалтайб. Һургуулияа дүүргэһэнэйнгээ удаа Улаан-Үдын Восточно тосхондо 11-дэхи колледж дүүргэжэ, эхэнэр хүнэй хубсаһа оёхо оёдолшон гэһэн мэргэжэлтэй болооб. Удаань нютагаа бусахадаа, Ага тосхон дээрэхи ажалаар хангалгын түбтэ буряад арадай хубсаһа оёжо һургаха түргэн сагай курсын нээгдэхэдэ, 2-3 һарын туршада һуража дүүргээб. Тэрэ гэһэнһээ хойшо Улаан-Үдэ ерэжэ, Арадай уран бүтээлэй түбэй оёдолой таһагые даагшаар 17 жэлэй хугасаа соо хүдэлжэ ябанаб.
- Буряад арадаймнай хубсаһанай түүхэ, нютаг нуга бүхэнэй хубсаһан өөр өөрын илгаатай байһан байха, тэрээн тухай хөөрэжэ үгыт.
-Буряад заншалта хубсаһан хадаа эрэшүүлэй, эхэнэрнүүдэй, үхибүүдэй ба тиихэдэ зунай, үбэлэй, хабар, намарай гэжэ хубаардаг. Эрэшүүлэйшье, эхэнэрнүүдэйшье хубсаһа хунар эсхэгдэхэ маягаараа, оёгдохо аргаараа бэе бэеһээ ондоо юм. Арадайнгаа хубсаһанай түүхэ хараад үзэбэл, иимэ: буряад арадаймнай хубсаһан һүүлшын зуун жэлнүүдтэ аалихан бии боложо эхилээд, арбан юһэдэхи зуун жэлэй эхиндэ дүүрэнтэһэн түхэлдэ ороһон: гуталтай, гоёолтотой, тиихэдэ бүхы уг гарбалнуудта - хори, эхирэд, булагад, хонгоодор, сонгоол ба сартуул гээд таарама зохидоор оёотойень харуулагдажа эхилээ. Хубсаһан хадаа ехэнхидээ Түб Азиин түхэл маягта хабаададаг, харин зүүн ба баруун буряадуудай малгай, гутал, дэгэлнүүд эсхэгдэдэгээрээ илгардаг. Тиигэжэ басагадай ба һамгадай, бүһэтэй хүнэй хубсаһан гээд өөрын онсо илгаатай. Жэшээнь, баруун буряадуудай бүһэтэй хүнэй хубсаһанай хормойнь дабхарлалгаараа, шаали захаараа ондоотой бшуу. Харин һамгадайнь дэгэлнүүдтэ аппликаци, шэмэг оёдол (вышивка) хэжэ оёдог байгаа. Хубсаһаарнай бүхы соёл, эстетикэ, ёһо заншал харагдадаг гээшэ. Илангаяа хубсаһан буряадуудай нүүдэл байдалда, байгаалиин уларилда, теэд хажуугаарнь мори унаад ябаһан хүнэй хүдэлсэдэ һаалта хэхэ бэшээр, таарамаар оёгдодог һэн. Бүһэтэй хүнэй дэгэл зунай ба үбэлэй гээд хубаардаг. Тиихэдээ дэгэлынь гадар ба дотор хормойтой, сээжэтэй, ара талатай, энгэртэй байха ёһотой. Бүһэтэй хүнэй дэгэлэй тон ехэ гоёолтонь - энгэр. Энгэрынь гурбан ондоо үнгэ бүдөөр: тон дээрэхинь - сэнхир гү, али сагаан үнгөөр оёгдодог. Энэ хадаа хүхэ номин тэнгэри харуулһан, сагаан сэдьхэл, сагаан һанаан тодорхойлһон удхатай. Дундахинь - хара хилэнгээр оёгдодог, удха шанарынь гэхэдэ, бүхы юумэнэй ябаһан дэлхэйн хүрьһэн газар, харин доронь улаан үнгэтэй хоргойгоор оёгдодог. Энэ улаан галай, зүрхэнэй үнгэ бшуу. Иихэдээ энгэр гээшэ һуга доогуураа бүхы муухайе хойшонь хаяна гэһэн удхатай. Дэгэлэй тон гол шэнжэ – бүһэ юм. Бүһэ элдэб хэмжүүртэй байжа болодог. Һамгадай хубсаһан үмдэ ба самсаһаа бүридэдэг, харин тэрээн дээгүүрээ дэгэлээ үмдэдэг байһан. Дэгэлнүүд һомон гү, али басаган ба һамган дэгэл гээд илгардаг. Басагад һомон дэгэл үмдөөд, дээгүүрнь бүһэ зүүдэг, саашаа басагадай 13-14 наһатай болоходо үһэниинь зургаан гэзэгээр гүрэгдэхэ, дэгэлынь сээжэ хормойтойгоор оёгдодог, тиин тэрэ оёдолынь дээрэһээ туузаар хаагдадаг, уужа үмдэдэггүй бэлэй. Хэрбэеэ һамгадай дэгэлдэ туузаар хэгдэһэн татааһаниинь ганса урдань оёгдодог һаа, харин басагадай дэгэлдэ досоо энгэртэ, нюрганда ба энгэр талада оёгдодог. Басагадай хадамда гарахада, үһэниинь хоёроор гүрэгдэжэ, дэгэлэйнь сээжэ, хормойнь дундаа хуняагдаатай, хамсынь ээм мүрынгөө газарта хуняагданхай, теэд заал һаа дэгэл дээгүүрээ уужа үмдэдэг юм. Богони ба ута (морин) уужа гээд илгардаг. Богони уужада 3-5 метр утатай тууза ородог, харин утада -15 метр тууза хэрэгтэй болодог. Мүнөө сагай моодоор тууза хоёр ряд болгожо оёдог болоо, тиихэдээ бүри гоёор харагдана хэбэртэй. Уужа үмдэхэдөө, гал гуламтаяа сахигша гэһэн удхатай. Хормой хяазатай ба хяазашьегүй байдаг.
Шагтанууд дээрэ тогтожо хэлэбэл, дээрэхи шагта буян хэшэгэй, дундахи шагта үри хүүгэдээр баян, доодо талын шагта адуу малай баяниие харуулдаг гэһэн удхатай. Тиимэһээ дасан дуган ябахадаа, буян хэшэг сээжэ руу орожо байхын тула дээдэ шагтаяа тайлаха ёһотойбди. Агын буряадуудай дэгэл ехэнхи ушарта хэбтэһэн захатай байдаг, харин эндэ Буряад Уласта ажаһуудагууд зогсоһон захатайгаар оюулдаг.
– Алайр-хонгоодорой буряадай хубсаһан тухай хөөрэжэ үгыт.
- Алайр-хонгоодорнуудай хубсаһа абаад харабалнай, хүзүү бүтүүтэй самсаһаа (армааси), үмдэнһөө бүридэхэ. Дээрэхи һамган дэгэлэй сээжэнь нэгэ бага доогуур хайшалаатай, хормойнь дабхарлалга ехэ бэшэ юм. Зогсоһон захатай, хамсынь ээм мүрһөөн доошоо ошоходоо уйтардаг, түрүүнь доошоо хараад байдаг. Хормойнь уужам, нэгэ бишыхан хуняаһатайнуудтай. Энгэрынь халюун арһаар, хара үнгэтэй сэмбээр гоёогдодог. Энгэрэй хормойн хажуу талаар ба доогуурнь уужам сэмбэ оёгдодог. Дэгэл дээгүүрээ хамсыгүй хупаатхи (жилет) үмдэхэ. Тэрэнэйнь энгэр баһа хара үнгэтэй сэмбээр шэмэглээтэй, энэ сэмбэдэнь мүнгэн хашарһан мүнгэнүүд хадагдадаг байгаа. Малгайнь - бортого, үбэлэйнхинь - татар малгай, хүлдөө буряад гутал үмдэдэг һэн. Энгэр талын гоёолтонуудынь 3-5 жэрэгэр алтан ба мүнгэн хашарһан мүнгэнүүдһээ ба шүрэһөө бүридэдэг, үһэнэйнь боолто мүнгэн хашарһануудаар гоёогдодог байһан. Бүһэтэйшүүлэйнь зундаа үмдэдэг дэгэлэй хормой дээрэ дээрэһээ дабхарлагдаһан, бүһөөр татагдадаг, харин шаали захаараа илгардаг, харин үбэлэйхинь зогсоһон захатай, энгэртэй байгаа. Дэгэлэйнь энгэрээр баян гү, али ядуу байдалтайень ойлгохоор байһан. Юуб гэбэл, гоёожо оёходоо, баяшуул энгэрһээ эхилээд, доошонь хормойгоо бултыень арһаар, харин үгытэйшүүл гэхэ гү, али муушаг байдалтайшуулынь бүд энгэртэй байгаа.
Харин булагад угайхидай хубсаһантай сасуулбал, нэгэ бага ондоотой. Дэгэлэйнь хормой нэгэ бага дабхарлагдажа гараһан, сээжэнь арһаар, хилэнээр гоёогдоһон, энэнь доошоо хормойнь баһа гоёогдодог байгаа. Захань хэбтэһэн, дэгэл дээгүүрээ хамсыгүй хубайси үмдэдэг. Малгайнуудынь гэхэдэ, үбэлэйнь - халюун, зунайнь - биизга малгай гээд нэрлэгдэдэг. Гуталынь адли аад, нэгэ бага ондоонь гэхэдэ, угалзаар шэмэглэгдэдэг. Бэшэ юумээрээ адлирхуу.
-Буряад дэгэл оёхын тула хэды саг һаладаг гээшэб, хэды метр бүд хэрэгтэй болодог юм?
-Жэшээнь, хори буряадай һамган дэгэл оёхо гэбэл, 75-90 үргэнтэй торгон һаа, 6-8 метр орохо, тэрэнь баһа бүдэй угалза тааруулха гэжэ байха. Энэмнай бүхы малгайтаяа, уужатаяа тоологдоно. Басаган дэгэлдэ 4-5 метр торгон хэрэгтэй болохо, энэнь үшөө наһанай хэмжүүрһээ дулдыдаха. Эндэ хяазатай ба хяаза үгыгөөршье оёдог гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Нэгэ дэгэл оёходо, 1-2 долоон хоногой саг һаладаг.
-Та захилаар хубсаһа оёдог, али хэндэ хубсаһа оёдог гээшэбта? Дэгэл оёходо, шэнэ хубилалтанууд болодог гээшэ гү?
- Бидэ “Уряал”, “Ангара”, “Наран-Гоохон”, “Магтаал”, шэмээшэгүүдэй “Исток” гэһэн аман зохёолой бүлгэмүүдтэ тайзанай хубсаһануудые оёдог гээшэбди. Тэрэнэй хажуугаар һүүлэй үедэ мүнөө үеын хубсаһа оёнобди. Юуб гэхэдэ, ехэнхи зон манай хубсаһануудые мүнгэ түлөөд, элдэб хэмжээ ябуулгануудта абажа үмдэдэг болонхой. Жэшээнь, түрэ найр, хадаг табилган болон бусад.
-Баярлаа, Бальжина Цыреновна. Гарахаяа байһан Гахай жэлдэ ажалдатнай амжалтые, һанаһан хэрэгтнай урагшатай бэелүүлэгдэжэ байхыень гүн сэдьхэлһээ хүсэнэб!
