1321
Үндэһэн буряад хүгжэмэй зэмсэгүүдые бүтээдэг дархашуул тухай ном соёлой ажалшан Дагзама Дондукова хэблэлдэ бэлдэбэ.
Хүгжэмэй һургуулиин оюутан ябахаһаа Дагзама Дондоковна хүгжэмэй зэмсэгүүдээр һонирходог байһан. Гэбэшье Буряад Уласай арадай уран бэлигэй түбтэ (РЦНТ) аман зохёолой таһагые даагшаар ажаллаха үедөө буряад хүгжэмтэ зэмсэгүүдые хүгжөөлгын талаар ехэ ажал ябуулһан юм.
Һүүлэй үедэ буряад арадай хүгжэмтэ зэмсэгүүдтэ анхарал табигдажа эхилэнхэй. Хүн зон ехэтэ һонирходог, үхибүүдээ наадажа һургахые оролдоно, хүгжэмшэдэй наадаха зэмсэгүүд дуталдана.
Нэгэ үедэ Буряадтамнай гансал Очиржап Жамбалов зэмсэгүүдые дархалдаг болоод байгаа. Монгол оронһоо зорюута зэмсэг худалдажа асардаг һэн. Мүнөөшье тиигэдэг. Тиимэл хадань Дагзама Дондукова шэнжэлэлгын ехэ ажал ябуулаа.
Түүхын сагаан хуудаһан нээгдэбэ
Буряад арадта хүгжэмэй зэмсэг бүтээдэг дархашуул байгаа юм гэжэ үсөөхэн лэ зон мэдэхэ хаш. Түүхын сагаан хуудаһа нээжэ, түмэн арадтаа суутай бэрхэ урлаашадтаяа танилсуулгын ажалда энэ номой түрүүшын хэһэг зорюулагдаа. Эндэ 20-дохи зуун жэлдэ буряад хүгжэмтэ зэмсэгүүдэй хүгжэлтэдэ тон ехэ хубитаяа оруулһан 9 урлаашад тухай хэлэгдэнэ. Жэшээнь, Николай Халбаев Буряад орон дотор эгээл түрүүшынхиеэ буряад хүгжэмтэ зэмсэгүүдые олоной хэрэгсээнэй болгоһон. Урданай хуур абаад, хоёр утаһата болгожо шэнэлһэн, мүн модон суур байгуулһан юм.
Ага нютагһаа гарбалтай Бальжинима Дугаров уран дарханай угтай байһан, мүнгөөр зүүдхэлнүүдые ба хүгжэмэй зэмсэгүүдые дархалдаг байгаа. Түрүүшын хуур Яруунада ажаһуухадаа бүтээһэн. Саашадаа бүтээлнүүдые улам шэнэлжэ, 4 утаһатай хуур дархалдаг болоо. Хуур сопрана бүтээхэдээ, өөрын авторай үнэмшэлгэтэй болоһон. Энэ дархаша бэлигээ өөрын үхибүүдгүй байхадаа, зээ хүбүүд Лубсанцырен ба Очиржап Жамбаловуудта дамжуулһан байха юм. Бальжинима Дугаров наһан соогоо мянга гаран хүгжэмтэ хэрэгсэлнүүдые бүтээһэн габьяатай.
Монгол Шагдурович Дымпилов, Ардан Федорович Зонхоев, Сергей Лазаревич Балдаев, Аюша Арсаланович Арсаланов, Батомүнхэ Сенгижапович Дашиев, Балдан Чимитович Гомбоев, Лубсанцырен Доржиевич Жамбалов гээд гайхамшаг хүгжэмшэд, соёлой габьяата ажаябуулагшад тус тустаа буряадай үндэһэн хүгжэмэй зэмсэгүүдые бүтээдэг ёһотойл урлаашад байгаа. Эдэ зоной ажалайнь түүхэтэ намтар, Буряад арадай хүгжэмтэ зэбсэгэй хүгжэлтын хэрэгтэ оруулһан хубита хэзээдэшье мартагдашагүй мүр сараа үлөөнхэй. Шэнэ номой хоёрдохи хэһэгтэ мүнөө үеын уран дархашуул тухай хэлэгдэнэ. Эндэ мүнөө үеын эгээл ахалагша дархан болохо Очиржап Жамбалов түрүүтэй Баяр Батомункуев, Владимир Марченко, Леонид Бабалаев, Сергей Шаров, Баяр Цыденов, Баяр Дамшаев, Баяр Бодиев, Андрей Хамаганов гэжэ дархашад тухай зураглагдана.
- Хоёр жэлэй нэгэ удаа “Хуурайм наадан” гэһэн харалга үнгэргэдэг заншалтайбди. Тэрэнэй ашаар 2017 ондо буряад хүгжэмтэ зэмсэгүүдэй харалга эмхидхээ һэмди. Мүнөө жэл хоёрдохиёо мүрысөө үнгэргөөбди. Энэ ажал эрхилжэ байхадаа, ном бүтээхэ һанамжа бии болоһон. Иимэ харалганууд үндэһэн буряад хүгжэмтэ зэмсэгүүдые хүгжөөлгэдэ тон һайнаар нүлөөлнэ, дэлгэрүүлнэ гээшэ. Тиимэл хадаа эдэ уран дархашуулда соло татахал ёһотойбди, – гэжэ Дагзама Дондоковна мэдээсэбэ.
“Угаймни татаса”
Оронго нютагай Баяр Цыденов оройдоол хоёрхон жэлэй саана буряад хуур дархалжа эхилһэн. Буряадай гүрэнэй багшын дээдэ һургуули дүүргэһээр, Оронгынгоо дунда һургуулида багшаар, хүмүүжүүлэгшээр ажаллаа. Уран һайханай талаар бэлиг ехэтэй тула нютагайнгаа Соёлой байшаниие даагшашье ябаа. Уран һайханай хэрэгтэ ехэхэн амжалта туйлаһан Баяр Александрович элдэб харалга наадануудта илажал байгаа. Дотоодын хэрэгүүдтэшье алба хаажа, 42-тойдоо наһанайнгаа амаралтада гараһан. Одоол энэ сагтаа өөрынгөө наһанай хэрэг оложорхиһон.
- 1993 ондо би түрүүшынхиеэ морин хуурай аянга шагнажархёоб. Тиигэжэ өөрынгөө зэмсэгтэй болохоёо хүсэһэн байнаб. Буряад Уласай арадай уран бэлигэй түбэйхид намда эбдэрхэй хоёр хуур үгэһэн юм. Тэдэниие нэгэн болгооб, арайл абяаниинь намда һайшаагдаагүй. Тиигэжэ элдэб модоор байрыень дархалжа, туршажал байгааб. Мүнөө морин хуурнуудые дархалдаг болооб. Тэдэнээ “ХҮҮН НҮҮХ” гэжэ нэрлэнэб, - гэжэ Баяр Цыденов хөөрэнэ.
2017 ондо “Хуурайм наадан” гэһэн харалганда хабаадахадаа, дарханай гэр байгуулаа. Тэрээн соогоо морин хуурнуудые бүтээжэ эхилээ.
- Айл бүхэндэ морин хуур байха ёһотой. Морин хуурай абяан гэрэй жабар үгы хэдэг, муу юумэ үлдэжэ, һайхан элшэ хүсэ оруулдаг. Ерэһэн айлшан морин хуурай абяа гаргажа туршабал, аза талаантай болохо. Монголдо морин хууртай айлые бүрин бүтэн бүлэ гэжэ тоолодог. Хуурай аянга нэгэ дахин дуулабал, тэрэтнай сэдьхэлдэтнай наһаараа үлэхэ, - гэжэ Баяр Александрович тайлбарилба.
Уран дархан хамней шоно угай юм. Энэ угта хододоо түмэр, модон, хүрэл эдээр дарха хэдэг урашуул алишье сагта байгаа. Тиигэжэ саанаһаань иимэ дарханай шадал бэлиг ерээ бшуу.
Баяр Цыденов юрэ хуур дархалаад байдаг бэшэ, мүн хайшан гэжэ морин хуур дархалхаб гэһэн һуралсалай зүбшэлнүүдые үгэлгын түсэл байгууланхай. Тэрэ бүхы нюусаараа энэ ном соо хубаалдаба. Номой гурбадахи хэһэгтэ тэрэ зүбшэлнүүдынь оруулагданхай.
- Би мүнөө сагта хуур дархалжа һураха дуратайшуулые һурганаб. Улаан-Үдэдэ 3 хүниие, Ойхондо 2 дархашуулые һургааб. Баяндайда 7 шабинартай болоод байнаб. Ехэ һонин юумэн гэхэдэ, ямараар толгойень хэнэбши, тиимэл зэмсэг болодог байнал даа, - гэжэ тэрэ мэдээсэбэ.
Гүрэнэй дэмжэлтэ хэрэгтэй
Ехэ угай дархашан Очиржап Доржиевич Жамбалов 1978 онһоо туршалгын мастерскойдо ажаллажа эхилһэн юм. Буряад Уласай мэдээжэ хүгжэмшэдтэй, мүн арадай хүгжэмтэ хэрэгсэлнүүдэй оркестрын концертмейстер Анатолий Николайчуктай нягта холбоотой ажалладаг байһан. Тэрэнэй хээгүй, дархалаагүй, заһаагүй зэмсэг үгы ёһотой. Чанза бас, чанза тенор, ятага зэмсэгүүдые һайн шанартай болгоһон, лимбэ, суура болон бусад зэмсэгүүдые эгээл түрүүн бүтээһэн гээшэ. 1990-ээд онуудаар ород арадай зэмсэгүүдые дархалжа һураһан. Очиржап ахатанай бүтээһэн зэмсэгүүд дээрэ “Байгал” театрай хүгжэмшэд болон Буряад Уласай, Агын болон Усть-Ордын тойрогуудай хүгжэмэй һургуулинуудта наададаг.
- Сагай элдэб һэлгэсэ боложо, дархан бүхэн амяараа болоһон ааб даа. Мүнөө сагта дархашуул олон боложол байнал даа. Мүн үшөө олон зониие дарханда һургаха хүсэл байбашье, энэ хэрэгтэ гүрэнэй дэмжэлтэ хэрэгтэй бшуу. Хүгжэмтэ зэмсэг дархалжа һураха оюутадта стипенди – тэдхэмжэ хэрэгтэй. Иигэжэ гүрэнэй тусхай түсэлөөр һургабал, хэрэг урагшаа ябахал бшуу, - гэжэ Буряадаймнай ахалагша дархан мэдүүлбэ.
Хүн бүхэнэй ажаябуулгада өөрын саг гэжэ байдаг. Бүхэли наһаараа хүгжэмтэ зэмсэгүүдые дархалаад, энэ бэлигээ саашань дамжуулаашьегүй дархашуул байна. Суутай бэрхэ урлагша хэзээл шабитай болохонь хаб гэжэ хэзээдэшье хүлеэгдээл ёһотой. Очиржап Доржиевич одоол өөрын шабитай болоо. Энэ хэн бэ гэхэдэ, Түнхэн аймагһаа гарбалтай мүнөө үеын эгээл залуу уран гартан Андрей Хамаганов болоно.
Гэнтэл дархан болошоо
Нуган нютагай Андрей хүбүүхэн гэр байрын энэ тэрэ бараа дархалжа байһаар, өөрынгөө харгы олоһон. Хэрэнэй дасанай Шэрни лама Андрей хүбүүе үмсын хэрэг эрхилэгшэ Владимир Доржиевтай танилсуулһан юм. Гартаа дүйтэй хүбүүе Улаан-Үдэ асараад, энэ тэрэ юумэ дархалуулжа байтараа, бэлигтэй байһыень ойлгожо, морин хуур дархалхыень дурадхаһан. Сүлөө сагтаа элдэб ханзахан, дурасхаалай гар бэлэгүүдые бүтээжэ байдаг Андрей морин хуур дархалжа туршаһан. Энэ хэрэгтэ ехэтэ һонирхожо, Владимир Марченкын хэшээлнүүдтэ ябаа, мүн Баир Батомункуевай эрдэм бэлигтэ һураа. Мэдээжэ хүгжэмшэн Баттувшинай эсэгэ Гуин Балданцэрэнэй бэлиг эрдэмэй нюусатай танилсаһан байна. Хүгжэмэй колледжын багша Галсан Ошоров хүгжэмэй абяанай нюусатай танилсуулаа. Һонор бэрхэ хүбүүн 2017 ондо өөрынгөө түрүүшын хуур “Хуурайм наадан” харалганда табижа, түрүүшын шатын дипломоор шагнагдаһан байха юм. Мүнөө энэ шудалһан эрдэм шадабаридаа тогтонгүй хүгжэмтэ зэмсэгүүдые бүтээхэ бэлэн бэшэ хэрэг үшөөл саашань хүгжөөхэ хүсэлтэй.
Андрей үшөө Нуган нютагтаа дарха хэжэ ябахадаа, өөрынгөө зэбсэгүүд соо хаанаһааб даа мориной толгой оложорхиһон юм. Энэ олзодоо ехэтэ гайхажа, хаанаһаашье бии болоһыень тайлбарилжа ядаа бэлэй. Мүнөө хуур бүтээжэ эхилхэдээ, тэрэ орёо асуудалдаа тайлбари олоол хаш.
“Буряадай хүгжэмтэ дархашуул” гэһэн үнгэтэ ном 300 хэһэгээр хэблэгдээ. Энэ ном зохёогшо Дагзама Дондуковагай хүбүүн Тумур Доржиевич Дондуков эбээн тэдхэжэ, энэ баялиг дээжэ болгон нара харуулба.
Гэрэл зурагууд дээрэ: Дагзама Дондукова, Очиржап Жамбалов
Буряадай Улас түрын арадай уран бэлигэй түбэй жасаһаа абтаа
Автор: Цырегма САМПИЛОВА
