​«Сагай һудал» баригша

2018 оной һүүл багаар Сол­бон Аюшеевэй “Сагай һудал” гэһэн шэнэ ном нара хараһан байна.

Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин хэлэ бэшэгэй таһагта һуража байхадаа, бага-сага саарһа эреэлхэ хүсэлтэй аад, уран зохёолой бүлэгтэ нэгэ хэды ябаад, тиигэһээр орхёо бэлэйб. Манһаа хоёр жэл аха һуража байһан Солбон Аюшеев болон манай ангиин Дамба Хобраков гэгшэдэй зохёоһон шүлэгүүд бүгэдэндэ һайшаагдадаг һэн. Эдэ­нэр заатагүй ирагуу найрагшад болохол байха даа гэжэ хэлсэдэг һэмди. Тиигэжэ эдэ нүхэднай, үнэхөөрөөшье, уран шүлэгшэд бо­лоол даа.

Ирагуу найрагшын, уран зохёолшоной хуби заяанда зүб харгы заажа үгэһэн багша­нар заатагүй ушардаг. Солбон Аюшеевэй зо­хёохы замдань дали жэгүүр хүгжөөһэн багша баһал байгаа бшуу.

- Yшөө бага балшар наhандам уль­гам арюун сэдьхэлтэй түрүүшын багша Очирова Цыпэ Санжиевнагай үршөөлөөр түрүүшынгээ шүлэг - богонихон бадаг мүндэлүүлээ hэм. Тэрэмни Yлэгшэн ню­таг тухаймни hэн. “Хаража байhанаа үгэн дээрэ тааруугаар найруулжа, дэбтэр со­огоо бэшэгты”, – гэхэдэнь, хуушанай модон hургуулиин сонхоор хаража байhанаа бэшээ hэн хаб. Баруун тээмнай нютагай мүнхэ ха­руулшан Сагаан Таабай уула, хойто зүгтэ тэнгэри өөдэ үлыhэн Хонгор уула, урда зүгтэ Зэдэ голой дошхон долгиндо шулуун хана­араа шэрбүүлжэ байhан Ёлтын уула, зүүн зүгтэ нютагай үүдэн боложо, арад зоноо угтан, аршаанаараа сүршэжэ байдаг Yндэр Баабай уула тухай, hарьдагай хормойhоо эхиеэ абажа, олон гол горходтой нэгэдэжэ, түргэн бушуугаар урдаhан Yлэгшэн гол ту­хай, үнэр баян ажаhуудалтай нютагаархид тухайгаа ухаангүй гоёор бэшэхэеэ hанаhан аад, иимэ мүрнүүдые үхибүүн ухаагаараа мүндэлүүлhэн байхаб.

Yлэгшэмни - эгээл hайхан нютаг юм.

Yндэр уулануудаараа баян даа.

Улад зонойнь сэдьхэлынь сагаан юм.

Yлэгшэнэй уhандал тунгалаг даа…”,

- гэжэ Солбон Дамдинович энеэн хөөрэбэ.

Тиигэжэ багшынгаа магтаалда хүртэһэн хүбүүхэн баярлажа, hанаhанаа саарhан дээрэ үгөөр найруулжа, байд гээд лэ, бэшэжэ тур­шадаг болоо һэн. Гэхэ зуура, уран шүлэгшэн болохоб гэһэн зорилго урдаа хэзээдэшье табяагүй. Һургуулиингаа ханын сониндо, аймагай сониндо, “Буряад үнэндэ” болон “Байгал” сэтгүүлдэ туршалгануудаа эльгээ­жэл байгаа.

Дунда һургуули дүүргэһээр, Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин оюу- тан болоходоо, уран шүлэг найруулгадаа хананхатайгаар хандадаг боложо эхилээ. Гэбэшье, “уран шүлэгшэд гээшэ бурханай заяатай хүнүүд ха юм, юун шүлэгшэн боло­хобиб даа” гэжэ һанажал ябаа. Балшар бага наһандаа шалюуржа наадаха хаһадаа шүлэг бэшэжэ һуудаг хүбүүхэн, үнэхөөрөөшье, дээрэһээ бэ-лэглэһэн заяатайшье байжа бо­лоо. Солбон Аюшеевэй эртын шүлэгүүдые уншахада, тиигэжэ мэдэрхээр.

Хонгорой хормойдо саһан хайлаа,

Хойноһоо дулаанаар үлеэнэ.

Хүбшэ тайгаар, хада майлаар

Хүхын донгодохые хүүгэд хүлеэнэ.

(“Хабар”, 1970 он, 3-дахи класс)

Солбон Аюшеев 1960 ондо Закаменск хотодо түрэhэншье hаа, тоонтомни гэжэ За­хаамин аймагай Үлэгшэн нютагые нэрлэдэг: “Дуунайм эхин – Үлэгшэн, Дүтэлүүр, Хайса­гар, Булгааhан - дурамаар хаража байхадаа, дахин-дахин дурлаа hэм”, - гэжэ түрүүшынгээ шүлэгүүдэй нэгэн соо бэшэhэн байна. Юуб гэхэдэ, энэ нютагта – абынгаа тоонтодо - балшар бага наhанhаа ургажа, hургуулида орожо, түрүүшынгээ шүлэгүүдые бэшэжэ туршаhан байгаа ха юм.

Дээдын табисуураар үгтэһэн бэлиг амар заяа үгэдэггүй гэхэ. Хэдышье ажабайда­лай һалираан соо сүлөө забдагүй ябаха­да, саанаһаашни заатагүй уран шүлэгүүд мүндэлөөд лэ байха.

Солбон Аюшеев дээдэ һургуулияа дүүргэһээр лэ, “Буряад үнэн” сониндо ажаллажа эхилһэн юм. Дүрбэн жэлэй туршада тэрэ үеын бэлигтэй сэтгүүлшэдтэй хамта ажал­лажа, дүршэл ехэтэй болоһон лэ аабза. 1986 онһоо 1999 он болотор Сэлэнгэ аймагта гарадаг “Сэлэнгэ” сониной редакторай орлогшоор ажаллаһан байна. Мүнөө Гусино­озёрскын ГРЭС-эй мэдээсэлэй албаниие даагшаар ажаллана. Эдэ олон жэлнүүд соо ирагуу найрагаа орхёогүй, сүлөө сагаа олоод лэ, шүлэгүүдые бэшэжэ ябаа бшуу. Тиигэжэ горитойхон дэбтэр суглархадань, тэдэнээ бүридхэжэ, “Сагай һудал” гэһэн ном болгожо гаргаба гээшэл даа. Уран зохёолшын эгээл түрүүшын согсолбори хэблэхэдээ, “Бэлиг” хэблэлэй захирал, багшын эрдэмэй дид- доктор Сергей Будаев иигэжэ бэшэһэн бай­на:

“Солбон Аюшеевэй зохёохы ажалай гол гаршаг хадаа мүнөө үе сагай хүн, тэрэнэй сэдьхэл, гуниг, инаг дуран, байгаалиин үзэгдэлнүүд, юртэмсын нюусанууд болоно. Он жэлнүүдэй ошохо бүри тэрэнэй шүлэгүүд шангаржа, зохёохы бэлигынь хурсадажа эхи­лээ. Хүнэй сэдьхэл доторой нангин бодол, hанаанай хүсэл харуулжа, олон шүлэгүүдые бэшэhэн байна. Солбон Аюшеевэй шүлэгүүд соо тоонто нютагайнь уярма hайхан шарай, хүнүүдэйнь абари зан, анда нүхэдэйнь сэдь­хэл, hанаан зориг урматайгаар, дулаанаар үгтэнэ. Уншажа байхада, уянгата шүлэгүүд сооhоонь ямаршьеб даа таагдашагүй асуудалнуудшье гараад ерэнэ. Теэд уншаhаар байтаршни, тайлбаринь тэрэ гүнзэгы удха­тай үгэнүүд сооhоонь нээгдэнэ”.

Олон жэлнүүд соо уянгата шүлэгүүдые бэшэжэ, мүнөө түрүүшынгээ ном гаргаһан Солбон Аюшеевтэ саашадаашье гуурhаяа мохоонгүй, уянгата hайхан шүлэгүүдээрээ бидэниие баясуулжа байхыень хүсэе.

Сэхыень хэлэхэдэ, уран зохёолшон бо­лохо гээшэ нилээн хүшэр үйлэ ха юм даа. Зүблэлтэ засагай үедэ уран зохёолшод хэдэн номуудаа хэблүүлжэ, мүнгэ салин абажа, гэр бүлэеэ тэжээжэ, байра байдалаа даажа ябаа. Харин мүнөө сагта уран зохёолшониие хэн тэжээхэб? Номуудыень хэблэжэ, хэн тэдхэхэб? Ном зохёобо гэлэйш, тэрэнээ нара харуулхын түлөө үри шэри, урьһаламжада орохош, тэрэ номшни дары түргэн най­маалагдажа, олзо оршошье асархагүй. Иимэ бэрхэшээлнүүдые дабажа, өөрынгөө бүтээлые хэблэжэ байһан уран зохёолшод ёһотойл баатаршалга гаргана бшуу.

ХЭШЭГ

Хабсагайн оройһоо гараа һарбайгаад һүрэнэб.

Доромни – долгитоһон сээл.

Хиидэхэ замдаа тойрон хаража үрдинэб -

Дайдын хэшэг сэдьхэлыем эзэлээл...

Һомон шэнгеэр долгиной хашарһа сүмэлэн,

Һаргама тунгалаг уһанай мэдэлдэ абтанаб.

Һанжалзама наранай элшэһээ аһалдан,

Бушхалзаһаар дээшээ тамаран гаранаб...

Ангаһан амаараа агаар дүүрэн амилжа,

Абиртан гараһан алтарма элшэеэ бэдэрнэб...

Агуу наранай гэгээн туяада һаргажа,

Аглаг дэлхэйн һайханиие мэдэрнэб.

1990 он.

НАЙДАЛ

Гансахан хургаараа аһалдаад байнаб гангын эрмэгһээ.

Доромни – оёоргүй харанхы нүхэн.

Гажуурхан байжа хүлөөрөө бэдэрнэб хабсагайн түгдэрхэй.

Дууһана найдални – зоригни нэмээнэ хүсэ...

Арайшье гэжэ абиран аһалдаад, дээшээ гаража,

Агзайхан бэеэрээ амидыб гэжэ мэдэрхэдээ,

Һаяхан абарһан хабсагайн эрмэг тэбэрин таалажа,

Һэрюунээр үлеэһэн һэбшээ һалхинда дууран нэнгэнэб...

1991 он.

Авторай гэрэл зураг