​​Онсо ялагар одон бэлэй

Гүрэмбэ (“Тайшаагай ташуур”) 

Буряадай АССР–эй ара­дай артист Һүндэб Бимбаевич Рабсало­вай түрэһөөр 110 жэл байг­ша ондо гүйсэбэ. Мүнөө тэ­рээн тухай дурсаха хүсэлтэйб. Һүндэб Бимбаевич 1909 ондо февраль һарада Хэжэнгын аймагай Хөөрхэ нютаг­та малшан айлай гэр бүлэдэ түрэһэн юм. Эдэрмэгэй до­лоон жэлэй һургуули дүүргээд, түрэл нютагтаа хүдэлжэ ябатараа, 1931 ондо сэрэгэй албанда татагдажа, Алас Дурна зүгтэ 1933 он болотор алба хээд, түрэл нютагаа бу­сажа ерээ һэн. Тэрэл жэлдэнь Буряадай драмын театрай үндэһэ һуури табилсагшадай нэгэн, бэлигтэй зүжэгшэн Чойжи-Нима Генинов Улаан-Үдэ хотоһоо Хэжэнгэ ню­тагаа зорюута ошожо, һаяхана хүшэгэеэ нээһэн Буря­ад-Монголой драмын театрта зүжэгшэн мэргэжэлээр хүдэлхэ хүсэлтэй бэлигтэй залуушуулые тодоруулжа ябаба ха. Уран һайханай бүлгэмдэ хабаададаг басагад, хүбүүдэй дундаһаа Һүндэб Рабсалов Дагба Дондоков хоёр Чойжи-Нима Гениновичэй хёрхо нюдэн доро торо­солдожо, абаһаар лэ анхаралыень татаһан юм. Тиигэ­жэ Һүндэб Рабсалов Дагба Дондоков хоёр бүхы наһаяа түрэл театртаа зорюулжа, дүршэл бэлигынь, наадаһан, бэелүүлһэн дүрэнүүдынь буряад арадайнгаа зүрхэ сэдь­хэлдэ бүхөөр хадуугдажа үлэһэн байдаг юм.

Хүдөө нютагайнгаа уран һайханай бүлгэмдэ хабаа­дажа ябаһан залуу хүбүүдэй урда зүжэгшэн хүнэй дүй дүршэл, мэргэжэл гүйсэд дүүрэнээр шудалжа бэеэ һорихоһоо эхилээд, сэхэ сэ­бэрээр, тордиһогүйгөөр түрэлхи хэлээрээ хэлэ­жэ һураха, тайзан дээрэ өөрһөөнь тад ондоо хүнэй дүрэ бэелүүлхэ - орёошье, һониншье ажал угтажа бай­гаа. Бэлигтэй зүжэгшэдэй заабари, найруулагшадай хүтэлбэри доро зүжэгшэнэй мэргэжэл шудалжа, түрүүшээр багахан, хэдыхэн үгэтэй дүрэнүүдые наадажа, зохёохы ажалайнгаа орёохон замай эхин шатые эхилһэн намтартай юм. Жэшээлхэдэ, Б. Барадин Д. Намжилон хоё­рой хамта бэшэһэн “Жигдэн”, А. Шадаевай “Хаалта”, Д. Да­шанимаевай “Илалтын зам” гэһэн зүжэгүүдтэ хабаадаба.

Һүндэб Бимбаевич залуу наһандаа ехэ хүнгэн солбон бэетэй, зан абаряараа ураг­шаа һанаатай, хүндэ дулаа­хан, урин налгай хандасатай байхаһаа гадна шогууша, хүнэй һанаанда ороогүй юумэ зохёохо тааруулхадаа аргагүй бэрхэ, һүбэлгэн, хурса бодолтой хүн байһан. Түрэһэн нютаг Хөөрхэдэнь “Һүндэбэй шэнэһэн” бии юм гэлсэхэ.

- Ямар шэнэһэн гээшэб? Юундэ Һүндэбэй шэнэһэн гэлсэнэб? – гэжэ гайха­ад, өөрһөөньшье һуража байхань аягүй, нютагайнь наһатай зонһоо һонирхожо асуухадамнай, иимэ харюу үгэһэн юм:

Һүндэб Бимбаевичнай залуудаа ехэ шуран, солбон хүн ябаһан. Хажуугаарнь тоомгүйшэг, наадаша, шогуу­ша һэн гээбы. Нютагһаамнай холо бэшэ газарта шэнэһэн түглэ бии юм. Нэгэ үглөөгүүр харан гэһээмнай, тэрэ түглэ соо ургажа байһан шэнэһэн мододой нэгэ шэнэһэниинь гэшүүһэ, мүшэргүй “ню­сэгэн” болошонхой юумэн ёдойжо һуубал даа. - Энэмнай иихэдээ юун болобо гээшэб? – гэжэ гайхалсаад, зонһоо, үхибүүдһээ һурагшалжа мэдэхэдэмнай, Һүндэбнай хойноо һүхэ һуйбадажа, тэрэ шэнэһэнэй оройдонь абиржа гараад, доошоо буу­хадаа, гэшүүһэ мүшэрыень таһара сабшаһаар до­ошоо буужа, тэрэ шэнэһэ “нюсэгэлжэрхиһэн” байгаа ха юм. Тиигээд лэ “Һүндэбэй шэнэһэн” гэжэ нэршэһэн шэнэһэн һуугшал даа. Тэрэ­нэйнгээ түлөө нютагайнгаа зондо зэмэлүүлээ юм һааб даа, хөөрхы.

Үшөө тиихэдэ хуһан модоной оройдо абиржа гараад, тэрэнээ иишэ - тиишэнь найгалзуулан дүүжэндүүлжэ ерээд лэ, хажу­удань зэргэлжэ һууһан хуһанда үзүүрээрээ хү рэхэтэйнь зэргэ тэрэ хуһанһаа ба­рисалдаад, хоёр хуһанайнгаа үзүүрнүүдыень хоорондонь хол­божо уяад бу­ушадаг байһан юм гэлсэдэг. Ии­мэл юрэ бусын ааша гаргажа, зониие гайхуул­даг хүн бэлигтэй зүжэгшэн боло­дог байгаа юм бэзэ.

Эдэ мэтын хөөрөө шагнаһан бидэнэртэ ехэл һониншье, энеэдэтэй­шье байгаа. Һүндэб Бимбаевичһаа энээн тушаань һэмээхэн һурахадамнай, шогтойхон нюдөөр энеэб­хилжэ хараад: “Залуу ябаха­да, элдэб юумэн бологшол һааб даа, таанар, юрэдөө, ти­игэжэл бү ябаарайгты”, - гээ агша бэлэй.

Теэд Һүндэб Бимбае­вич Рабсалов хүн зоной харилсаае, зан абари, аяг аашыень, үйлэдэһэн үйлэ хэрэгүүдыень хёрхоор шэртэжэ, ухаан бодол­доо хадуудаг, хэрэгтэй­ень шүүжэ абадаг байһан. Тиихэдээ ямар нэгэ таа­рамжатай бодолдо хүрэжэ ерээ һаа, тэрэнээ үнэн зүбөөр саашань хүгжөөхэ, ухаан бодолоороо бая­жуулха, юумэнэй шанар шэнжые хубилгажа, ондоо түхэлтэй болгохо, үнэн ху­дал хоёрые илгажа һураха гэжэ оролдодог байгаа. Тиигэжэ зохёохы ажал эрхилхэ тусгаар эрмэл­зэлтэй түрэжэ, дээрэһээ заяагдаһан табисуураа алдангүй, наһанайнгаа эсэс хүрэтэр зүжэгшэн хүнэй орёохон замһаа гарангүй дабшаһан лэ байна ха юм.

Театрай тайзанай арын таһалга соо шатар наадаан болохо. Ахамад зүжэгшэднай шатарта аргагүй бэрхэнүүд һэн. Һүндэб Бимбаевич бидэнтэй, залуушуултай, шатар наадахадаа, ехэл бо­долдо абтаһан хүнэй шэн­жэ шарайдаа үзүүлжэ, хюл­гэ дээрэ һууһан шатарай дүрсэнүүдые тон анхаралтайгаар хараха. Тиигэжэ һуутараа, хюлгын нэгэ булан­да харасаяа шэглүүлжэ, ехэл хёрхоор шэртэжэ һуутараа, хургануудаа арбайлгажа, барбаадай хургаараа тархи­даа халта хүрэхэдэл гээд, ша­тарай хюлгын нүгөө буланда һууһан морёороо ябажар­хиха. Тиихэдээ бидэнэй ан­харалыемнай һамааруулжа, ондоо тээ харааша болоод, ябадал хэхэдээ, хюлгынгөө нүгөөдэ тээ ябажархёод, ехэл мэхэтэйгээр бидэнээ хаража энеэбхилхэ. Энэ мэтээр бидэнээ гасаалжа, наадалжа жаргадаг һэн.

Тайзан дээрэ наадаһан, бэелүүлһэн дүрэнүүдынь аргагүй олон, дүрэ бүхэниинь хүнэй һонирхол татаһан, онсо өөрын түхэлтэй, түүхэтэй юм ааб даа.

Һүндэб Бимбаевич мэр­гэжэлээ улам хүгжөөжэ, тай­зан дээрэ эрхимээр найруу­лагдажа, театрай хүгжэлтын замда шэнэ шата нээһэн Ж. Тумуновай “Сэсэгмаа”, Мо­льерэй “Тартюф”, Гольдо­ниин “Хоёр ноёдой зараса”, Н.Балданогой “Олоной нэ­гэн” болон бусад зүжэгүүдтэ хабаадажа, амжалтануу­дые туйлаһан. Театр шэн­жэлэгшэдэй бэшэһэн тэмдэглэлнүүдые харахада, дээрэ нэрлэгдэһэн зүжэ- гүүд дотор бэелүүлһэн дүрэ-образуудайнь түлөө Һүндэб Бимбаевичай бэ­лиг габьяае онсолон тэм­дэглэжэ бэшэһэн байдаг юм. 1951 ондо шэнээр найруулагдаһан Х. Намса­раевай “Тайшаагай ташу­ур” гэжэ зүжэгтэ тайшаагай Зата гэжэ зарасые, удаань Гүрэмбэ ламын дүрэ аргагүй бэлигтэйгээр бэелүүлһэн байдаг. “Хориин тайшаа Р-Д. Дымбыловэй найда­баридань орожо шадаһан Гүрэмбэ лама (С.Рабсалов) наагуураа аргагүй дулаа­хан, илдам зөөлэхэн түхэл шэнжэ шарайдаа үзүүлжэ, зөөлэхэнөөр, маяглан гэшхэлһэн ябадалтай аад, саа­гуураа засаг түрын газар­та болон оршон тойрон юунэй, ямар үйлэ хэрэгэй боложо байһые нэбтэ со­оро хараһандал, мэдэхын ехээр мэдэжэ ябадаг сэсэн мэргэн хүнэй түхэл шэнжэ үзүүлһэн, шажан бурханай нэрээр нүгэлөөр дүүрэн хэ­рэг, ябадалнуудаа халхал­жа, нюужа һураһан, харин өөртэнь аша туһатай хэрэг ушарай тохёолдомсоор, арга мэхын хүсэ хэрэглэжэ, дээ­рэнь саб шүүрэжэ буугаад, зууһан, бариһанаа заяанда­ашье алдахагүйһөө гадна, һамуу һалихай ааша гаргажа ядахагүй хүнэй дүрэ уран бэрхээр, үнэншэмэ тодоор бэелүүлжэ, харагшадые ба­ярлуулжа шадаба,” – гэжэ те­атр шэнжэлэгшэд бэшэһэн байдаг.

Буряад театрай музейн дурадхаһан гэрэл зурагууд

Доржо СУЛЬТИМОВ

(Түгэсхэлынь удаадахи ду­гаарта).