1805
Даша Дамбаевай 80 жэлэй ойдо зорюулагдаһан хэмжээ ябуулгануудай түсэлөөр апрелиин 26-да Исай Калашниковай номой санда номтойнь танилсалга болон Людмила Банзаракцаевагай 60 жэлэй ойдо зорюулагдаһан “Наһанай амисхал” гэжэ зохёохы үдэшэ үнгэрөө.
Буряад арадай алдарта хүбүүн, суута ирагуу найрагша Даша Дамбаевай наян наһанайнь ойе угтуулан, “Буряад дайдын хүбүүнби...Һайхан сагай жэгүүрби!” гэжэ ном нёдондо хэблэгдээ. Даша Дамбаевай зохёоһон бүхы шахуу шүлэг, дуунууд, поэмэнүүд, оршуулганууд, урдань толилогдоогүй гар бэшэгүүдынь, уран зохёолшо нүхэдэйнь, аха дүүнэрэйнь, үетэн нүхэдэйнь дурсалганууд энэ ехэ суглуулбарида ороо.
Энэ ном уран шүлэгшын зээ Людмила Александровна Ринчинова-Банзаракцаева суглуулан бүридхэжэ, хэблэлдэ бэлдээ. Поэт танил талануудайнгаа, нүхэдэйнгөө альбом, дэбтэрнүүд соо олон тоото зорюулгануудые, шүлэгүүдые “сасажархиһан” юм. Тэдэниие суглуулха гээшэ туйлай ехэ ажал ааб даа. Тиимэһээ энэшье суглуулбари соо бүхы зохёолнуудынь хүсэд дүүрэнээр оруулагдаа гэжэ баталха аргагүйбди. Тиимэһээ Людмила Александровнада бэдэрэлгынгээ ажал үшөөл саашань ябуулхыень хүсэе.
“Дуулим хорбоо юртэмсэдэ хүнэй ганса наһан
Дуун шэнги богонил байн даа гэхэш”
“Зунай харанхы һүниин сэлмэг тэнгэридэ аржагар мүшэдэй хоорондуур нэгэ ялагар һолир ямараар зуралзаад, дүрэбхеэд унтарагшаб, эгээл тиимээр Буряадай оюун бэлигтэ поэдүүдэй нэгэн болохо Даша Цыретарович Дамбаев эрэлхэг наһанайнгаа эгээл эди хүсэн дунда манһаа таһаран ошоо... Теэд тэрэниие шэг шарайгаарнь таниха, золгожо, нүхэсэжэ ябаһан хүнүүдэй, шүлэгөө ордоһолон уншахыень нэгэтэшье хараһан зоной ухаанда Даша Дамбаев эршэтэй дорюун, шадал тэнхээтэй, хүгтэй согтой залуу зандаа бүхөөр хадуугданхай, ” – гэжэ поэдэй 60 жэлэй ойдо Буряадай арадай поэт Лобсон Тапхаев бэшээ һэн.
Поэт элүүр мэндэ ябахадаа, “Шанха дээрэм наран” (1963), “Хүбшэргэй (1967)” гэжэ номуудые буряадаар, мүн хоёр ном ородоор, тэрэнэйнь нэгэнь - “Тетива” 1968 ондо Москвада хэблэгдэһэн. Олон зохёолнуудынь “Буряад үнэндэ”, “Байгал”, “Байкал” сэтгүүлнүүдтэ, удаань “Огонёк”, “Октябрь”, “Нева” хэблэлнүүдтэ нара хараа. Һонирхолтойнь гэхэдэ, “Техника молодёжи” сэтгүүлдэ, олон хамтын согсолборинуудта болон антологинуудта хэблэгдэһэн юм.
“Дуулыш, минии атом!”, “Урагшаа, минии поезд!” поэмэнүүдэй нэрэнүүд жараад оной эхинһээ далита үгэнүүд болошоод, ама дамжан залуушуулай уряа болоо.
Уужам дэлхэйн оморюун дээгүүр
Алдар солын амисхаал худар
Аянгатан ханхиныш, минии поезд!
Айдар наһанайм поезд!
Минии багша-физик Василий Мархаев энэ поэмые тайзан дээрэһээ омог дорюунаар уншажа, бидэниие бахархуулдаг һэн. Имагтал иигэжэ оюун бэлигынь ошотон бадаржа, үргэн олон уншагшадтаа мэдээжэ болоһон юм. Шүлэгүүдынь, поэмэнүүдынь тэрэнэй нүхэд, мэдээжэ ирагуу найрагшад: Владимир Липатов, Андрей Румянцев, Юрий Игумнов, Дмитрий Смирнов, Нина Бялосинская, Борис Кауров, Нина Маслова, Анатолий Аквилев, Анатолий Васильев гээд лэ тэрэнэй үнэн нүхэр Анатолий Щитов уран наринаар ород хэлэндэ оршуулжа, үргэн олон уншагшадта хүргэһэн юм.
Наһа бараһанайнь һүүлдэ Ханда Цыретаровна эгэшынь, Валерий дүүгэйнь, Людмила зээгэйнь хүсэл оролдолгоор Даша Дамбаевай түрэһөөр 40, 50, 60, 70 наһанайнь ойнуудта – “Наһанай дуун”, “Живущий, да будь счастлив!”, “Алтан зула” (урид хэблэгдээгүй 70 шүлэгүүд оруулагданхай) болон “Сэлэнгэ” гэжэ номууд хэблэгдээ һэн.
Залирхадам, дуунуудни,
Задарһан хангал сэсэгүүдтэл,
Залуу шэнэ үетэндэ
Залуу харгы заагуужан!
Поэдэй иимэ нангин захяагаар уран зохёолой үдэшэдэ эдишүүлэй, залуушуулай ерэһэндэнь баясамаар. “Наһанай амисхал” үдэшэдэ поэдэй шүлэгүүд, дуунууд олон хүнүүдэй гүйсэдхэлгөөр зэдэлжэ, сэдьхэлэй хүбшэргэй хүдэлгөө. Даша Дамбаевта зорюулһан Матвей Чойбоновой, Булат Жанчиповай, Цырен-Дулма Дондогойн, Нина Ленхобоева-Артугаевагай, Сэсэг Цыреновагай шүлэгүүдшье уншагдаа.
Алдарта поэдэй уран зохёолой мүхэшэгүйгөөр бадаржа байхынь ехэ ажал ябуулдаг, өөрөөшье уран шүлэгтэ ульһатай, жаранайнгаа дабаае мүнөө дабаһан Людмила Ринчинова-Банзаракцаевае сугларагшад халуунаар амаршалаа. Людмила Никифирова финн хэлээр “Хабарай аялга” дуугаа зорюулаа.
Автор: Сэнгэ РИНЧИНОВ
