​​Арадай хүбүүн алдартай

Уран зохёолшод (түрүүшын зэргэдэ зүүн гарһаа): Дамба Жалсараев, Шираб Нимбуев, Цырен-Дулма Дондокова, Николай Дамдинов,Африкан Бальбуров, Намжил Балдано; (зогсоно): Цырен-Базар Бадмаев, Исай Калашников, Михаил Степанов, Цыденжаб Жимбиев,Солбон Ангабаев, Гунга Чимитов. 1960-аад он

Үльгэрһөө һабагшатай

Амида ябахадаа хүн гэдэг

Алтан аягаһаа уужа үзэдэг байна (Ринчинэй Чойном)

Дээрэ дурсагдаһан үгүүлэл А. Бальбуровай ажабайдалда зохил­дуулбал, “Амиды ябахадаа хүн гэ­дэг арадайнгаа аман үгын алтан аягаһаа уужа үзэдэг байна” гэбэл, таарахал ха. Ушарынь гэхэдэ, “Бай­гал” сэтгүүлые 1961 онһоо 1975 он болотор аша үрэтэйгөөр арбан дүрбэн жэлдэ толгойлһон Африкан Андреевич Эрхүү можын Үнгын го­лой үльгэршэдэй дайдада түрэһэн, үдэһэн ушарһаа юм гү, “Гэсэр” туу­жые хамгаалагшадай нэгэн болон түүхэдэ ороһон бшуу.

Буряад арадай уран зохёолшо, философ Ардан Ангархаев нэгэтэ асууһан ха, Африкан Бальбуровһаа:

- Та буряад хэлэн дээрэ бэшэдэг һэн гүт?

- Түрүүшымни зохёолнууд буряад үльгэрнүүдэй найруулганууд ха юм. “Гэсэрэй” түлөө хохидогшодой нэгэн гээшэб, - гэжэ харюусаһан ха.

“Двенадцать моих драгоценно­стей» гэһэн ном соогоо түхэреэн жэ­лэй арбан хоёр һарые Буряад ороной хүгжэлтэтэй холбон, Буряадай түрүү хүнүүдэй нэрэ солые үргөө. Тиихэдээ Буряадай үндэһэн түүхэ, домогууд­тай холбон, ямаршье үльгэршэдһөө дутуугүй хэлэжэ гараһан. Тиигэжэ Африкан Андреевич Буряадта ур­дань байгаагүй публицист гэжэ то­дороо бэлэй.

Африкан Бальбуров

Тэмсэлшэн

1948 ондо Соёлой болон Эдийн засагай шэнжэлэлгын институдай эрхилэгшэ Гомбо Бельгаев, эрдэм­тэн Алексей Уланов “Гэсэр” үльгэрые хэблэхэ, дээдын хэмжээндэ сэгнэ­хэ гэһэн хараа бодолойнгоо түлөө республикаһаа намнуулһан. Эгээл иимэ хараа баримталдаг байһан А. Бальбуров жэл урид “Правда” со­ниной сурбалжалагшаар ажал­лажа байгаа. Тиин республикын хүтэлбэрилэгшэдые шүүмжэлһэн “Плоды формального руковод­ства» гэһэн статья гаргаад, намай гэшүүнһээ, Уран зохёолшодой холбо­оной гэшүүнһээ гаргагдаһан, нилээн лэ хашуулһан, баруун нютагтаа ошо­жо, багшалха баатай болоһон.

Тэмсэлшын абьяастай энэ хүн тушаал зэргэтэндэшье, юрын зон­дошье нэгэл адляар хандадаг, одоол һайн хүн байгаа гээд хэлсэдэг юм.

Аша габьяаень дурдаба

Һая Үндэһэтэнэй номой сан соо А.А. Бальбуровай түрэһөөр 100 жэ­лэй ойдо зорюулжа, зохёохы зоной, һургуулиин шабинарай, тоонто Хур­санга нютагһаань түрэл гаралайнь хабаадалгатай һайндэр боложо үнгэрбэ.

Элитэ мэдээжэ уран зохёолшодой наһанайнь нүхэд В.З. Жалсараева, Ц.Д. Чимитова, Е.А.Осодоева хүндэтэ айлшад байгаа.

Буряад Уласай Соёлой сайдай нэ­гэдэхи орлогшо Николай Емона­ков, “Буряад үнэн” Хэблэлэй байша­най захирал-ахамад эрхилэгшэ Баир Ширапов амаршалгын үгэтэйгөөр сугларагшадта хандажа, дулаахан дүхэригые нээһэн байна. Хэблэлэй байшанай захиралай орлогшо Алек­сандр Махачкеев үдэшые хүтэлөө. “Байкал” сэтгүүлэй харюусалгата тушаалтад Булад Аюшеев, Юрий Невский залуушуулые һонирхуулха хүсэлтэйгөөр 60-аад онуудта орон доторнай болоһон соёлой ялас гэмэ ушаралнуудые слайд хэрэглэн хару­улба. Эгээ тэрэ сагта Африкан Андреевич сэтгүүлые толгойлжо ябаа ха юм. А. Бальбуровай аша габьяа­гаар сэтгүүл зүблэлтэ гүрэндөө, хи­лын саанашье алдартай боложо, 139 хотонуудта уншагшад захил хэжэ байгаа. И. Калашниковай “Шуһата зэбүүн саг”, аха дүү Стругацкинуудай «Улитка на склоне», бусад хорюул­тай зохёолнууд толилогдоо һэн гэжэ мэдээжэ.

“Байкал”, “Байгал” сэтгүүлнүүдэй хэһэг тэрэ үедэ 40-50 мянгада хүрөөд байгаа. Ород Уласай болон бусад ре­спубликануудай уран зохёолшодтой А. Бальбуровай үргэн ниитэ холбоо­той байһаниинь энээндэ нүлөөлөө.

Сэтгүүлдэ ажаллажа гараһан зохёохы бэлигтэн тухай “Байгал” сэтгүүлэй эрхилэгшэ Галина Ба­заржапова-Дашеева хүндэтэйгөөр дурсаба. Эдэнэй нэрэнүүд хэтэдээ толотомо жэшээ мэтэ. Тэрэ тоодо Гунгаа Чимитов, Доржи Эрдынеев, Сергей Цырендоржиев, Чимит-Рыг­зен Намжилов, Владимир Петонов, Георгий Дашабылов, Гарма-Доди Дамбаев, Николай Дамдинов, Зэгбэ Гомбожабай, Чингис Гомбоин бо­лон бусад олониие нэрлэмээр юм. Сэтгүүлэй хуудаһанууд хожомынь элитэ болоһон бэлигтэй зохёолшод­то харгы нээжэ үгөө. Исай Калаш­никовай, Даша-Рабдан Батожабайн, Чимит Цыдендамбаевай, Дамба Жалсараевай, Дондок Улзытуевай, Ардан Ангархаевай, Матвей Осодо­евой, Барадий Мунгоновой, Цыдып Цырендоржиевай, Мэлс Самбуевай, Цырен-Дулма Дондоковагай, Цырен­дулма Дондогойн, Галина Раднаева­гай, бусад бэлигтэнэй бүтээлнүүд аржыса хэблэгдэһэн байха.

Африкан Андреевичэй тоонто Хурсанга нютагай музейдэ бэлэг - Дурасхаалай зорюулга болон номуу­даа «Байгал» сэтгүүлэйхид бэлэглээ. Африкан Андреевичэй зээ басаган Надежда Александровна Бальбуро­ва баяр баясхаланиие хүргэбэ.

Һайндэрэй үедэ

Үндэһэтэнэй номой сангай гэрэл зураг

Уян сэдьхэл

А. Бальбуровай хүн абари ту­хайнь олон домогууд ябадаг юм. Нэгэтэ Ярууна ошоод, С.С. Цырен­доржиевай гэртэхиндэ ороод, бишы­хан Наташа Сультимовагай пианино дээрэ наадахыень хараад, «Малень­кая девочка» гэжэ уяржа, нулимса дуһааһан ха. Лопсон Тапхаевтанайда айлшалхадаа, үхибүүдыень “хонго­дориата” гэжэ, үбдэг дээрээ ээлжэл­жэ һуулгажа байгаад эрхэлүүлһэн гэлсэдэг.

“Шиирэ олоод үгэл даа”

Нэгэ иимэ ушар намтай болоһон юм.

Буряадай багшанарай институ­дай 2-дохи курсда һуража байгааб. Зунай нэгэ дулаахан үдэр Ленинэй гудамжаар доошолжо ябахадам, “Байгал” сэтгүүлэй редакциин үүдэн нээгдэжэ, ахамад редакторынь Аф­рикан Бальбуров гаража ерээд, на­майе тогтообо:

- Басаган, шиирэ олоод үгэл даа.

Нэгэ бага гайхан татаад, зуруул бэдэрхээ ошобоб. Теэд магазинууд холо мэтэ, тамхи татажа байһан хоёр эрэгтэйдэ дүтэлһэмни, хахадһаа дээ­шэ багсатай зуруул үгэбэ.

Һөөргөө эрьеэд ерэһэм, Африкан Андреевич тэрэл газартаа хүлеэжэ байба.

- Бэрхэш. Хаана һуранаш?

- БГПИ-дэ.

- Зай, хэрэгтэй болоо һаа, орожо байгаарай, - гээд, үүдээ нээжэ, далда орошоо һэн.

...Аяар дүшэн жэл болоод, “Бай­гал” сэтгүүлдэ орохо “хэрэгтэй” болоһомни гайхалтай шэнги. Тэрэ асарһан зуруулһаам бадарһан ошон, магад, харгыем нээжэ үгөө һэн гү?

“Домбоёо тахижа” байһаар...

Жамсо Тумуновай хүбүүн Батор Жамсоевич Дондок Улзытуевтай ханилдаг байһан тухайгаа дурда­ад-дурдаад абадаг юм. Нэгэ иимэ хөөрөөнһөөнь хэһэг:

“Батор, шим удаан ябахаш даа, үбгэртэрөө... Байдалшни түни ха­рагдана. Биш бирахагүйб, богони наһатайб “ гэхэ Дондогни. Бинь гай­хахаб. Зүрхэм үбдэдэг байгаа ха юм. Нэгэтэ хоюулан “домбоо тахихаяа” зоогой газарта оробобди. “Байгал” сэтгүүлэй редактор Африкан Баль­буров, Дамба Жалсараев ахатан тэн­дэ хоол барижа һууба. Дамба Зодбич хэлэнэ: “Дондок, агууехэ хүн аад, ажалгүй ябанаш. Хоюулан нэгэ тээ орожо хүдэлхэ байгаат”.

Африкан Бальбуров саг дары тодожо абаад хэлэбэ: «Та хоёрые үглөөдэрһөө ажалда абанаб. Дондок – поэзиин таһагые даагша, Батор – уншагшадтай харилсаанай талаар харюусалгата”.

Энээндэнь үнэншөөгүй дээрэһээ юм гү, ошоогүйбди. Нүгөөдэрынь Африкан ахатан гэртэм хонходобо: «Та хоёр яашообта? Ажалдаа юундэ гаранагүйбта? Үсэгэлдэр захиралта гаргаа һэмнайб”. Иигэжэ “Байгалда” жэл тухай хүдэлөө һэмди”.

Эгээл иимэрхүү ушарнуудые уран зохёолшо Владимир Митыпов хөөрэбэ. Эдир уншагшадтай викто­рина боложо, Хэблэлэй байшанай захирал Баир Ширапов илагшадта шангуудые барюулба.

Хүндын ёһолол

Публицис гуурһатай аха нүхэр Цырен Галанов, Цырендулма Дондо­гой, Лопсон Тапхаев, Ардан Ангарха­ев зохёолшо нүхэдэйнгөө ойдо зура­глалнуудые ходо бэшэдэг һэн. Мүнөө Ардан Лопсоновичнай абарагша хүмнай байна.

“Буряадайнгаа хуби заяан тухай бодомжологшо” гэһэн статьягаа А. Бальбуровай дурасхаалда зорюулаа. Аха нүхэр тухай ямар үнэн үгэнүүд, үнэншэмэ баримтанууд бэ гэжэ да­хин-дахин сэгнэхээр. Хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат Лариса Халхарова «Африкан Бальбуровай уран зохёо­лой юртэмсэ» гэжэ дэлгэрэнгы томо статья мүн лэ сэтгүүлдэмнай толи­луулаа. Намтар, ажал ябуулгаһаань гадна “Зэдэлээтэ зэбэнүүд”, “Амиды ябахые захинаб”, “Табан хуһанай ха­жууда”, “Двенадцать моих драгоцен­ностей» гэһэн зохёолнуудтань эр­дэмтэн мэргэжэлтэ сэгнэлтэ үгөө.

Иигэжэ “Байгал” сэтгүүл урда­найнгаа бэлигтэй хүтэлбэрилэгшын нэрэ хүндые үнэн сэдьхэлһээ ёһолоол даа, 100 жэлэйнь ойдо.

Үльгэр домогой орон – Хүрсэнгэдөө

Үхибүүн наһаяа далижан үнгэргөөд,

Хонгоодор хатуу яһанай гуримаар

Холые дабшан гараһан бэлэй.

Буряадайнгаа заяанай түлөө оролдон,

«Байгал» сэтгүүлээ мандуулан үргөө,

Зэдэлээтэ зэбэнүүдээ зэргэ татажа,

Заяанай һудараа дэлбэлэн харуулаа.

Зүблэлтэ гүрэн соо нэрэнь зэдэлээ,

Зүнгөөрөө, зүрхөөрөө «Гэсэрээ» хамгаалаа,

Элинсэгэй захяа – үндэр захяа

Энэ наһандаа сүм бэелүүлээ.

Зуун жэл үнгэрөө, аяар зуун жэл

Зон нүхэдынь нэрыень дурдаһаар,

Үнэнэй түлөө тэмсэһэн дурасхаалдань

Үнэн зүрхэнһөө һүгэдэн дохинобди.

Галина ДАШЕЕВА, “Байгал” сэтгүүлэй эрхилэгшэ