​Шэнэ сагай домогшон

Анна Виноградова

Уран зохёолшо, журналист, олоной хэрэгтэ эдэбхитэй хабаададаг Анна Ивановна ВИНОГРАДОВА 1994 ондо инаг дуран тухай “Дива” гэһэн рассказуудай ном, 1998 ондо “Часы Иллеарии” гэһэн повесть-онтохо, 2003 ондо “Сказки Вари” гэһэн ном хэблүүлэн гаргуулаа юм. 2008 ондо “Послед­няя встреча” гэһэн рассказуудайнь ном И. Калашниковай нэрэмжэтэ литературна шанда хүртөө һэн. 2010 ондо “Волшебный платок Дронды”, 2012 ондо “Жанна Косичкина, доктор Нетука и Си­ний лес” гэһэн хүүгэдтэ зорюулагдаһан номуудынь “нара хараһан” юм.

2006 онһоо Зүүн Сибириин технологическа университедтэ хэблэн гаргагдадаг “Час Пик Улан-Удэ” газетын ахамад редактораар хүдэлнэ. Гадна Улаан-Үдэдэ ажаһуудаг полягуудай үндэһэтэнэй эблэ­лэй “Первше Кроки” газетын редактор мүн.

Шэнэ сагай домогууд гэжэ бии гү? Али домогууд дууһаа гээд, үүдэеэ хам хаахамнай гээшэ гү? Үгы даа, хожороо гэжэ байдаггүй үнгэтэ дэлхэйн аман үгын баялиг. Энээниие гэршэлэн, “Байгал” сэтгүүлэй “Далан долоон домог” гэһэн урилдаанда ерэһэн хөөрэлдөө толилхо гэжэ шиидээбди.

Уран зохёолшо Анна Виноградова юртэмсын юрэ бусын үзэгдэлнүүдые “гурбадахи нюдөөрөө” обёордог онсолиг хүн юм. Зүн зүүдэндээ үзэһэниинь зарим номуудайнь гол удхань болодог.

- Нэгэтэ Байгал шадарай газарта ягаан шулуутай сагаан хайрсагхан нюугаатай гэжэ зүүдэлбэб. Энээнһээ удхалан, эгээн түрүүшынгээ “Ягаан шулуунууд” гэһэн ном 1991 ондо бэшэжэ хэблүүлээ һэм. Номойм героиня – Гэнсэрэй эрид шиидэмгэй зантай һэн тула дурагүй хүндөө хадамда гарахагүй гэжэ, үгэһэн бэлэгынь – һайхан шулуунуудые хабсагайн оройһоо сасан тараажархина...

Байгалай эзэниие – ута һахалтай, хүхэ дэгэлтэй үбгэжөөлые Хэрэн ошохо харгыда хараһан хүм. Машинанууд жэрыжэ зогсонхой, хэдэн фура хүмэринхэй, айхаар юумэн болоһон байба. Эгээл энэ үедэ үльгэр домогууд соо дурдагдадаг Байгалай эзэн бии болошоод, уршагта байдалые ехэл сухалтайгаар хаража байгаа һэн.

- Үльгэрлиг үндэһэтэй, домогуудһаа мүндэлһэн шэнги образуудшни жэгтэй.

- Аяншалгануудта ябахадаа, олонхитойнь ушардаг хүм. Захаамин хүрэхэдэмнай, Үндэр Баабайһаа эхилээд, хүнэй хара хүрин нюдэн огторгойдо бии болоод, орой болотор бидэниие “дахаһан” юм. Үндэр Баабай өөрөө долгитоһон үһэтэй, үндэр ород хүнэй шэнжэтэйгээр үзэгдөө. Дүтэлүүр шадар бүри эртэ урдын хуяг хубсаһатай гурбан сэрэгшэд жэрынхэй, Енгорбойн оршомдо сэнхир хүхэ дэгэлтэй эдирхэн хүүхэн ниидэжэ ябаһандал болоо һэн. Далахай зорихо замдамнай нэгэ жалгада алталиг далитай эрбээхэйнүүд нэгэ дороо хэдэн зуугаараа обооржо, исалжа байба.

- Тиихэдэ хажуудашни ябаашье һаа, бидэ юушье хараагүйбди. Далахайн үндэр наһатанһаа асууһамнай, плендэ абтаһан японцуудай байрлаһан газар, һүнэһэнь аабза гээ. Япон жалга...

- Буряадай олон аймагуудаар ябааб. Аглаг үндэр Ахын огторгойдо, хадын хяраһаа дээрэхэнэ эрьелдэжэ байһан ялагар сахариг хараа һэм. Шамбалын дүхэриг, дэлхэйе хүтэлдэг элшэ ха даа гээд юундэшьеб ухаандам ороо һэн. Хитадта, Хайнань арал дээрэ мандаһан һолонго нэгэ үзүүрээрээ далайн гүн руу нэбтэрэн оронхой, үүдэн нээлтэтэй, зүрхэтэй зон хаанабта гэжэ уряалжа байһандал үзэгдэһэн юм. Хурамхаанда Соодой ламын даяанай газарта бурханай номой уншагдажа байхада, ухаатай сэсэн нюдэтэй абарга могой бүхы голые эзэлшэбэ. Маани мэгзэмэй аялгада эгээ тааралдуулан, толгойгоо гунхалзуулан дохисогоохо юм.

Энээндэ зорюулжа, “Тэнгэриин могой” гэһэн шүлэг бэшээ һэм.

Тэнгэриин могой

Хүхэ сэсэгүүдэй ургадаг тэнигэр голдо,

Жэргэмэлэй жэргээнэй хүхюу талмайда

Хүхэ тэнгэриһээ мантан могой гулган бууба,

Жэгтэй тарниин мүрнүүдые дабтан дуулаба –

Жэгүүртэ соносоһоноо, хадуужа абаһанаа.

Хараад могойе, айдаһам хүрэбэ –

Хадаһаа харьялдаг һэрюухэн голой

Сэнхир тунгалагые шэнгээһэндли, бэедээ.

Могойн нюдөөр адаглан шэртэбэ,

Монсогонон удаань һолжорон саашаа талииба,

Мүнсэгэр үүлэн болошобол удангүй – гайхалтай.

Һолжороод ошоһон зүргэ дээрэнь

Ногоон унанхай, шүүдэрынь хүйтэншье һаань,

Һүрдэмэ һайхан субарга үндэрлэн бодошоо.

Сэдьхэл минии энэ үзэгдэлһөө намдашоо.

Сэнхир агаарта шубууд эрьен ниидэһээр,

Могойтой түһөөтэй үүлэд субан һүндэлһөөр –

Маниие адаглана дээрэһээ, хара эреэн нюдөөрөө...

- Дам саашань хөөрэбэл, Бархан уулын субаргын хажууда мүргэхэеэ тогтохотоймнай сасуу хара хубсаһатай харуулшан шэнги хүн ойн гүн руу һанагдаагүй түргөөр алхалаад ябашаба. Эзэндээ мэдээ үгэхэеэ ошобо гэжэ ойлгобоб. Уданшьегүй өөдөө харан гэһээм, модонуудай оройһоо буржагар үһэтэй мантан томо баатар бидэниие ехэтэ һонирхон адаглажа байба. Гулливер болон лилипудуудые яагаад зурагладаг бэ, эгээл тэрээн шэнги.

- Ногоон Дара Эхэтэй ушарһаншни ехэ удхатай байгаа.

- Нэгэтэ Буряадай түүхын музейдэ ороод, Монголһоо асарагдаһан эртэ урдын Ногоон Дара Эхые харахадам, амилжа байһандал үзэгдөө. Тон дүтын, түрэлэйм шэнги. Саг дары досоом һүзэг бишэрэл түрөө. Мүргөөд гараһанай удаа Ивалгын дасан хонходооб. “Музейдэ амиды бурхан байнал. Дасанда абаашыт”, - гэбэб. “Тиимэ зүбшөөл манда хэншье үгэхэгүй”, - гэһэн харюу дуулдаба. Энэ ушарай мүрөөр “Камень счастья, или изумрудная лягушка” гэһэн номоо гаргуулаа һэм. Шүлэгшье бэшээ һэм, та оршуулаа һэмнайт.

Ногоон дара эхэдэ

Хүхэ үүдэнэй саана тэнгэри хэтын гэрэлтэй

Хамагые абарагша Дара Эхэ тэндэ һуудалтай,

Хүлгөөтэйгөөр гараа һарбайн ниидыш, шубуундли

Хүсэлөө олыш, сэхэ шармайн, жэгүүртэндли.

Шамтаяа би ходоб,

Саг дары ниидэхээр бэлэмби.

Дара Эхын сэнхир хүхэ хараса

Даадхалыемнай хүлеэн абадаг шэдитэй,

Дуратай бидэндээ, дуратай захагүй.

Үүдэ нээхэдэш,

Үшөө саанань үүдэн,

Жаргалаар халяан тэбэрихыень ойлгохош,

Захагүй баяр сэдьхэлыеш эзэлхэл,

Заатагүйл һаа, тиишээл – тиишээл тэгүүлхэш.

Хараасгайнууд тэндэ элин-халин ниидэхэл,

Бүргэдүүд бушуу, бэлэн олзоёо алдахагүйл.

Харин бидэл һулахан һэбшээн мэтэ

Барюубшагүй хабди, саг дары мартагдаха гүбди?

Гансал Дара Эхэ хэзээдэшье бидэнээ мартахагүй,

Гансал Дара Эхэ абарал үршөөхэ аргатай –

Альгаа ниилүүлэн аятайхан наманшалая...

- Манай, буряад зоной һүзэг бишэрэл олон ушарта домогуудтай холбоотой гэжэ адагладагбди.

- Заримдаа домогууд үнэн бодото байдалһаа эхи абаһан байдаг. Нэгэтэ Новоселенгинск шадар автобусоор ябахадам, харгыгаар хэдэн зуугаад һүүдэгэр дүрсэнүүд хэндэшьеб туулган ябахань үзэгдэһэн юм. Гушаад онуудта сүлэлгэдэ ошоһон санаартанаймнай һүүдэр бэень шуу гэжэ ойлгоо һэм. Аршаанда амаржа байхадам, нэгэ удаган зүүдэндэм ерээд, Анга нэрэтэй басагантай танилсуулба. Мүнөө тэрэ хүхюу дорюун хүүхэн тухай ном бэшэнэб.

Этигэнэб

Нойрһоо һэрихэдээ, Бурхан тухай бодоноб,

Намдуу унтахадаашье, обёорһондли болоноб.

Нарата үдэр хайрлалтай байхыень гуйнаб,

Нэмһэг үдэшэшье шарайень үзэн һүгэдэнэб.

Этигэнэб. Ондоогоор ажабайдал үгы.

Энэрин хүлисэхэл Бурхамни, мэдэнэб.

Этигэл – эгээл найдамтай үлгымни –

Энээхэн заяанайм залууршан мэтэл.

Эхэ оронтойгоо ээмээ нэгэдэн алхалнаб,

Эгтээ бүдэрөө һаа, бодоод саашаа зориноб,

Шэб харанхы соогуур тэмтэрээ һаа гү, али

Шуһанай адхараа һаа, зобон бүгтэрнэб.

Тээ урдамнай Найдалай галхан

Тэдхэбэритэ ерээдүй

гараа һарбайн дуудаһандал,

Этигэл – гансал этигэл абархал,

Энэрилтэ Бурхан урагшань бидэниие хүтэлхэл.

- Анна Ивановна, хорёод шахуу ном гаргуулааш. Тэдэш хайшан гээд бэ даа, бэлэн мүрөөр хэблүүлшэһэн байдаг.

- Һүүлэй үедэ хэблэлшэд өөһэдөө намайе бэдэржэ, номоо хэблүүлхыем дурадхадаг болоо. Жэшээлбэл, Эрхүү хотын “Байкальский Издательский дом” хэблэлэй редактор Андрей Емельянов “Байкал и три еловые шишки” гэһэн номыем миинтээр хэблүүлээ юм. Үшөөшье жэшээнүүд бии.

- Энэмнайл шэнэ сагай домог бэшэ гү? Харин ши шэнэ сагай домогшон болонош. Туһамаршад олон, өөһэдөө олдоод орхихо. Иимэл гүйсэтэй, урагшатай байг лэ, үльгэрлиг шэнжэтэй зохёохы замшни.

cbs-ulan-ude.ru