​«Аласай холын ажалай сууряан»

Номой гадарта Нарһатын уран зурааша Владимир Банзаракцаевай Иисэнгэ нютагай шарай зураглаһан зурагай дундуур нютагай түрүүшүүл жэрылдэнэ

Буурал эхэ Буряад ороноймнай нютаг нуганууд тухай номууд тон үсөөнөөр нара харадаг. Зүблэлтэ засагай үедэ тиимэ номуудые нэгэ гарай хургаар тооломоор бэлэй. Юундэб гэхэдэ, тэрэ үедэмнай үдэр бүхэндэ “Буряад үнэмнай” айл бүхэндэ хүрэжэ, бултанда уншагдажа байгаа. Сониной нюурнуудта үргэн Буряадай олон тоото нютагууд, ажалша малша зон тухай һонирхолтой материалнууд толилогдодог һэн. Тиимэһээ нютагууд тухай номуудшье ехээр хэрэглэгдээгүй. Тиигэбэшье тоонто нютагайнгаа түүхэ, арад зоноо суурхуулһан алдарта хүбүүд, басагад тухайгаа олон материалнуудые нэгэ доро хэблүүлжэ, согсолон бүридхэжэ, гэрэл зурагуудаар хангажа, уран зурагуудаар шэмэглэжэ хэблүүлхэ зорилго уран зохёолшод, сэтгүүлшэд бэелүүлхэеэ оролдодог һэн.

Үнгэрһэн зуун жэлэй һүүл багаар лэ энэ хүсэлынь бэелүүлэгдэжэ эхилээ. Нютаг нютагуудай эдэбхитэд үүсхэл гаргажа, нютаг зоной эблэлнүүд, аймагуудай, нютагуудай захиргаанууд дэмжэжэ, мүнгэ санга һомолжо, түүхээр баян нютагуудай домогуудые, Эхэ оронойнгоо үмэнэ эрэлхэг габьяатай зоноо магтаһан баримтата зохёолнуудые согсолон бүридхэһэн номууд хэблэгдэжэ эхилээ һэн.

Комсомолой, коммунис намай ветеран, үнинэй мэдээжэ сэтгүүлшэ Эдуард Будаев Светлана Дашиева нүхэртэеэ Яруунынгаа “Иисэнгэ” хамтын ажахын жаран жэлэй ойдо зорюулжа, “Аласай холын ажалай сууряан” гэһэн номоо хэблүүлжэ, олоной һонорто дурадхаба.

Түүхээр баян Иисэнгэ нютагта мүнөө буряадууд, ородууд, хитадууд, чувашууд хаяа хадхажа, эб хамта ажаһууна. Гулбай ехэ Яруунын дайдада ажаһуухадаа, яһаяа илгангүй, хэн-ян гэлтэгүй булта бүгэдөөрөө Буряад орон нютагайнгаа заншал сахижа ябадаг гэжэ номой авторнууд бодото баримтануудаар гэршэлнэ.

Номой эхиндэ Иисэнгын сомон дарга Жигжит-Доржо Будаевай, Ярууна аймагай Зүблэлэй һунгамал, “Иисэнгэ” нэгэдэлэй захирал Дамбинима Цыренжаповай амаршалгын үгэнүүд үгтөө. Удаань “Иисэнгын” совхозой директорээр олон жэлдэ амжалта түгэс хүдэлһэн Дмитрий Рабданович Банзарагшеевэй дулаахан дурсалга оруулагдаа. Тиигээд лэ Эдуард Будаевай, Светлана Дашиевагай бэшэһэн нютагай ажалша малша зон тухай материалнууд һубарина.

Онсолон тэмдэглэхэдэ, “Буряад үнэндэ” хэблэгдэһэн үгүүлэлнүүд, зураглалнууд болон “Үнгэрһэн зуун жэлэй агшан зуура” гэһэн ниитэ гаршаг доро хэблэгдэһэн хуудаһанууд тэрэ ёһоороо номдо ороо.

Гурбан ехэ Гулбай Ярууна олон тоото дуу шүлэгүүдтэ хэды магтагдаашье һаа, хатуу хагсуу уларилаараа мэдээжэ. Иимэ хүйтэн сэбдэг дайдада адуу мал ажаллажа, амжалта туйлаха гээшэ үнэхөөрөөл баатаршалга мүн гэжэ авторнууд ажалай баатарнуудые магтана. Эсэгын ехэ дайнай ара талын ветерануудай баатаршалга, дайнай үедэ түрэһэн, үндыһэн үхибүүдэй аша габьяа тон тодорхойгоор зураглагдаа. Хүгжэлтын үедэшье ажахынгаа түбһөө зуугаад модо холо хүдөө байжа ажаллаха гээшэмнай миин хэрэг бэшэ ха юм даа.

“Нютагаа орхёогүй хүбүүд, басагад магтаалтай,

Нугаяа орхёогүй адуун һүрэг һайшаалтай”,

- гэжэ арадаймнай сэсэн зугаада тон мэргээр хэлэгдэдэг. Түрэһэн, үндыһэн нютаг нугадаа хүн бүхэн орон нютагайнгаа түшэг тулгууритайгаар, дээрэһээнь харалтатайгаар ажаллана, бүрин бүтэнөөр ажаһууна. Тиигэбэшье олон зон ехэнхидээ мэргэжэлээрээ ондоо нютаг түшэжэ ажаһууха заяатай байдаг. Илангаяа Зүблэлтэ засагай үедэ дээдэ гү, али тусхай дунда һургуули дүүргэгшэдые али нэгэн нютагта мэргэжэлээрээ хүдэлхыень эльгээдэг һэн. Тиигэжэ залуу мэргэжэлтэд алишье нютагта байхадаа, айл бүлэ зохёогоод, наһаараа нютагжаһаншье байха. Эрдэм ехэтэй сэсэн бэрхэшүүл болон шухала мэргэжэлтэйшүүл томо хотонуудай ажахын шухала завод, фабрикануудта, эрдэм шэнжэлэлгын зургаануудта хүдэлхэеэ үлэхэ. Тиигэжэ ганса тоонто нютагтаа бэшэ, бүхы Буряад Эхэ орондоо, Холбоото Уластаа, эрхимүүдынь бүхэдэлхэйгээр суурхана. Холбоото Уластаа аша туһатай ажал хэрэг ябуулжа, ганса өөрыгөө үргөө бэшэ, харин орон нютагайнгаа нэрэ солые дуудаа гэжэ булта бүгэдөөрөө ойлгонобди.

Талаантай хүбүүд, басагад өөдөө далижажа, гүрэнэй академическэ театрнуудта, бүлгэмүүдтэ дуулажа, хатаржа, бүжэглэжэ, олондо мэдээжэ болоходоо, хэнһээшье үлүүгээр тоонто нютагайнгаа нэрыень үргэжэ, солыень дуудуулна. Иисэнгэ нютагһаа гарбалтай сэсэн мэргэшүүл нютагһаань холо хүдэлхэдөөшье, түрэһэн һайхан нютагаа мартадаггүй. Энэ ном соо мэдээжэ хүгжэмшэ Баир Хамаевай “Үрэ ехэтэй уулзалга” уншахада, Иисэнгын нэрэ түрэтэй хүбүүд, басагад нютагаа ерэжэ, Орон нютагайнгаа эзэд-һахюуһадые, нютаг зоноо баярлуулдаг байна. Тон түрүүн тэмдэглэхэдэ, “ехэ гарай аргашан, эрдэмэй доктор, багшын ажалай профессор, “Буряадай түрүү хүнүүд” урилдаанай лауреат, Буряад Уласай Хүндэтэ эрхэтэн Еши Нянюевич Цыбиковэй ударидалгаар Буряадаймнай эрхим эмшэд түрэл нютагайнгаа зоной элүүр энхыень шалгажа, хаана-яана яажа эмшэлүүлхыень заажа, өөһэдынгөө аргын газарнуудта уридаг.

СССР-эй арадай артист Галина Шойдагбаева оронойнгоо элитэ ехэ дуушадые асаржа, нютагайнгаа зоной сэдьхэл хужарлуулһаниинь юунтэй сэнтэйб!

Мүн баһа нютагайнгаа элитэ ехэ хүбүүд, басагадайнгаа ерэхэдэ, тоонто һайхан нютагтаа угтахал гэжэ угтанабди гэжэ нютагай сомон дарга хөөрэнэ. Нютагайнгаа солото хүнүүдэй ерэхэдэ, нютагайнгаа обоо уулануудые, нуурта ехэ дайдада ажаһууһан бидэнэр Лусуудаа тахюулнабди гэжэ уяран мэдүүлнэ.

Арадай дуушад уянгата дуугаараа нютагайнгай зоной ажалайнь охиндо арга шадал нэмээжэ, сэдьхэлдэнь омог баярай зула бадараажа, арга дүршэл ехэтэй эмшэд, аргашадайнгаа онол аргые дээшэнь үргэн дэмжэе гэһэн уряал айладхаа. Иигэжэл нютаг бүхэнэй эрхимүүд нютаг зонойнгоо үргэмжөөр олон түмэндөө туһатай ябаг лэ!

Сэнгэ РИНЧИНОВ

P/S. Декабрь һарада Иисэнгын Соёлой байшанда энэ номтой танилсалга үргэн олоной хабаадалгатайгаар үнгэрөө.