​​Хуур дархалдаг хоморой мэргэжэлтэд

Алексей Жилинэй гэрэл зураг

Монгол туургата арадууд хэдэн зуугаад жэлэй хугасаада баяр баясхалантай, мүн уйдхартайшье сагтаа морин хуурайнгаал аялгата хүгжэмөөр уян сэдьхэлдээ урма бадараажа байгаа. Мүнөөдөө Буряадтамнай хүгжэмэй энэ зэмсэг гансахан лэ «Хадор» гэдэг эмхи бүтээдэг юм байна. Һүүлэй хэдэн жэлэй хугасаада эрдэм шадабарияа эршэдүүлжэ, олохон морин хуур дархалһан байха юм. Тус эмхи түхэреэн сагаан Түнхэн нютагhаа гарбалтай уран гартан байгуулаа.

Урлаха табисууртай түрэһэн

Эндэ угhаа уран гартай модошо дархан Андрей Хамаганов хүдэлнэ. Эхэ эсэгын 8 үринэрэй нэгэниинь боложо, энэ дэлхэйдэ түрэhэн Андрей эхирэйнгээ үрөөһэн Алексейтэй хамта хара багаhаа эсэгэеэ дахажа, ажабайдалдаа хэрэглэхэ зэр зэмсэг, унаагайнгаа шарга, тэргэ бүтээжэ, уран дарха хэхэ түрүүшын дүршэл абаhан. Нааданхайнуудаашье модоор һиилэжэ наадаhаар үндыгөө. Һургуулияа дүүргээд, олзо олохо өөрын эмхи байгуулаад ажаллажа туршаһан аад, урагшагүйдэжэ, тэрэнээ хааха баатай болоо һэн. Удаань энэ-тэрэ ажал хэжэ ябаhаар, нютагайнгаа Владимир Доржиевай хонин hүрэгэй гүүртэдэ ажалшанаар ороо.

- Гүүртэдээ ерэхэдэмнил, Андрей хутага баряад, модо зорожо hууха. Ерэхэ бүхэндөө хэhэн ажалыень hонирхожо харадаг болобоб. Минии захилаар багахан хайрсаг, наарда нааданхай бүтээжэрхибэ. Тиихэдэнь энэ хүмни хони хараха бэшэ, харин урлаха табисууртайл ха гэжэ ойлгооб. Морин хуур хэжэ шадаха гүш гэжэ hураhыемни: «Асаржа харуулбалтнай, туршаад үзэхэдэ болохо», - гэбэ. Тиихэдэ Түнхэнэй үндэhэтэнэй хүреэлэнгэй захиралаар ажаллажа байhан Валерий Гулгоновhоо морин хуурыень абажа, Андрейдэ асаржа үгөөб, тиин гэhээмни гурбан үдэр соо морин хуур бүтээжэрхёо, - гээд, «Хадор» гэhэн эмхиин хүтэлбэрилэгшэ Владимир Доржиев нүхэр тухайгаа хөөрэнэ.

Алексей Жилинэй гэрэл зураг

Уданшьегүй Владимир Бадмаевич тэрэ морин хуурыень баряад, хүбшэргэй хэхэ утаhа бэдэржэ, мэдээжэ хүгжэмшэн, Соёлой академиин багша Владимир Марченкодо харуулхаяа ошоо. Тэрэ багша Андрейн бүтээhэн морин хуурыень анхаралтайгаар хараад, шэнжэлээд: «Энэ дарханаа намда абаад ерэ», - гэжэ хэлээ һэн ха. Тиигэжэ Андрей хонин hүрэгөө бүридхэжэ, тоо толгойгоорнь ондоо хонишондо тушаагаад, Улаан-Үдэ зорижо ерээ. Багша, мэргэжэлтэ хүгжэмшэн Владимир Марченко өөрөө гартаа дүйтэй хүн байжа, Андрейдэ сэнтэй мэдээнүүдые дамжуулаа.

Хүгжэмэй зэмсэгүүдые дархалхада, тиимэшье бэлэн хэрэг бэшэ, хуу өөрын оньhотой. Гэбэшье энэ хэрэгээ саашань үргэлжэлүүлбэл, бэрхэ уран гартан болон ургажа гарахаар байнаш гэжэ багшань Андрейн досоо найдал түрүүлээ.

Хүгшэн абань хүтэлөө гү?

- Хахад жэлэй туршада Владимир Сергеевичэй бэрхэ хүтэлбэри доро hургуули гаража, түрүүшынгээ морин хуур бүтээгээд, 2017 ондо эмхидхэгдэhэн «Хуурайм наадан» гэhэн можо хоорондын урилдаанай эрхим дархан гэгдэжэ, нэгэдэхи hуурида гарааб, - гээд, Андрей Хамаганов түрүүшын алхам тухайгаа хөөрэнэ. - Энэ ажал эрхилжэ эхилхэдэмни, баабаймни гэртэ хүгшэн абымни дархалhан мориной толгой олдоод ерээ бэлэй. Хүгшэн абамнай морин хуур дархалдаг байhан гэжэ ехэ ахаймни хэлээ hэн, - гэжэ дээрэнь нэмэнэ.

Алексей Жилинэй гэрэл зураг

«Хуурайм наадан» гэhэн уласхоорондын фестиваль 2009 онhоо эхилжэ, хоёр жэлэй нэгэ удаа Сагаан hарын үмэнэ үнгэргэгдэдэг юм. Тэндэ бүхы буряадуудай түлөөлэгшэд ерэжэ, хуураа татажа, уран шадабарияа харуулжа мүрысэхэдөө, заншалта зэмсэг дээрээ наадаха зоноо урмашуулна, дархашуулаа элирүүлнэ.

Энэ нааданай үедэ Владимир Андрей хоёр олон зонтой танилсаа, өөhэдыгөө харуулаа. Буряад-монгол арадуудай заншалта хүгжэмэй зэмсэгүүдые hэргээхэ, дэлгэрүүлхэ хэрэгтэ тон ехэ өөрынгөө хубита оруулhан Виндарья Ринчиновна Доржиеватай танилсажа, Андрей жэнхэни буряадай хүгжэмэй хэрэгсэл - сууха хуур хэжэ hураа. Анхан Виндарья эгэшэ суута Балданцэрэнэй Баттүвшинэй эсэгэ Гүенгийн Балданцэрэнтэй уран дархан Баир Бодиевые танилсуулхадань, тэрэнь сууха хуур хэхэ онол арга харуулжа үгэһэн байдаг. Тиигэжэ Буряадтамнай сууха хуур бүтээхэ уран гартан бии болоо бэлэй.

- Сууха хуур хадаа дэлхэй дээрэ нэгэ утаhатай гансахан хүгжэмэй зэмсэг юм. Гурбанhаа дээшэ наhатай буха үүсэлжэ, суухыень абажа, тэрэнээ хэбтэ татажа, энэ зэмсэг хэгдэнэ. Тэрээндээ мүн баhа толгой хэжэ, эрхим гүйгөөшэ мориной hүүлээр утаhыень татаад хангюурдахада болоно. Буха гаргабал, суухыень миин хаяжа байнгүй, маанадтаа эльгээгыт, арадайнгаа зэмсэг бүтээхэ хэрэгтэ өөрынгөө хубита оруулыт, - гээд, энэ хэрэг эрхилжэ байhан Владимир Бадмаевич уряална.

Сууха хуур бүтээгдэнэ

Алексей Жилинэй гэрэл зураг

Очиржап багшынгаа онол аргаар

Залуу уран гартан Андрей Хамагановай «Хуурайм нааданда» шалгаржа гарахадань, үшөө нэгэ суута дархан Очиржап Доржиевич Жамбалов тэрэниие бэедээ дуудажа асараад, шадаха, мэдэхэ оньhон нюусануудаа дамжуулжа эхилээ.

- Минии багша, шэдитэ гартан Очиржап Доржиевич энэ дэлхэйдэ удаан ябахагүйгөө мэдээ юм гү, али юрэл дулаа хараа юм гү - бү мэдэе - өөрөө намайе ерэ гэхэдэнь, ошожо танилсаа һэм. Тиигээд хэдэн hара соо бэрхэ багшын мэдэхэ онол аргануудыень, үгэ бүхэнииень алтандал жэшэжэ унагаангүй хадуужа абааб. Тэрэ намhаа бэшэ ондоо хүндэ мэдэсэеэ дамжуулаагүй юм. Уданшьегүй алдарта дархан, багша түрэлөө урилаа, - гээд, Андрей халаглан, хайрлан хэлэнэ.

Баhал тэрэ Виндарья Ринчиновнагай hайгаар Андрей Монгол ошожо, морин хуур бүтээдэг томо үйлэдбэридэ бэрхэ багша Байгалжавай hургуули гарахадаа, баhал сэгнэшэгүй дүршэл абаа. Мүнөө болоходо, урлаха шадабаритай Андрей бэрхэ багшанарай үеhөө үедэ дамжуулагдажа байhан уран гартанай оньhо, нюуса даажа абаад ябана.

Алексей Жилинэй гэрэл зураг

Уран шадабарияа улам саашань

Аха нүхэр Владимир Доржиевай тон ехэ оролдолгоор, нэтэрүү үсэд ажалай ашаар арад түмэндэмнай иимэ бэрхэ дархан урган гараба бшуу. Энэ нүхэрэй зохёон байгуулhан дарханай гэртэ Андрей хүбүүн нютагайнгаа мүн лэ уран гартай Доржо Мункуевтай сугтаа буряад арадай бүхы зэмсэгүүдые урлажа бүтээнэ. Нёдондо аяар Уралhаа нютагаа бусаад ябатараа, өөрөөшье мэдэнгүй Владимир Бадмаевичтай танилсаад, Андрей Хамагановай hургуули гараад, Доржо өөрөө мүнөө дутуугүй урлаха шадабаритай болоод ябана.

Юундэ «Хадор» гэжэ нэрэтэй болооб гэхэдэ, эдэ хоёрнай өөhэдынгөө обогуудай түрүүшын хоёр үзэгүүдые абажа, эмхидээиимэ нэрэ үгэhэн юм. Һонирхолтойнь гэхэдэ, гурбадахи дарханайнь нэрэ баhал Доржо байшаба.

«Хадор» эмхи мүнөө Буряадайнгаа бүхы аймагуудай, хотыншье уралигай hургуулинуудта, уран hайханай бүлгэмүүдтэ хүгжэмэй зэмсэгүүдые захилаар урлажа үгэнэ. Гадна Буряадаймнай мэргэжэлэй хүгжэмшэд урдань Монголһоо морин хуураа асардаг аад, һүүлэй үедэ имагтал «Хадор» эмхиин зэмсэгүүдые хэрэглэдэг болонхой. Саяан хадын хойморто тоонтотой эдэ гурбан хүбүүдэй нэгэдэжэ, арадтаа хэрэгтэй ажал эрхилжэ ябаhаниинь миин лэ бэшэ. «Бидэ Хүхэ мүнхэ тэнгэриин, бурхадай заяагаар энэ сагта, энэ үедэ ушараабди», - гээд, тэдэнэр этигэнэ.

Алексей Жилинэй гэрэл зураг

Дарханай гэр түхеэрхэдээ, мүнөө үеын оньһон техникэ тодхожо табяа. Эдэнь үнэтэй тоног хэрэгсэлнүүд. Нэгэниинь Засагай газарһаа үгтөө, мүн Түнхэн нютагай бэрхэ хүбүүд эбээн тэдхэжэ, модо болбосоруулха4 түхеэрэлгэ бэлэглэһэн байна. Тэдээн дээрэнь хуша, хасуури болон хуһан тайрагдажа, хабтагай болгогдоод, морин хуурнуудай эд бэлдэгдэнэ. Гансал хүбшэргэйень Монгол оронһоо худалдажа абанад, харин номынь һур эндэхи Буряадайнгаа хүлэгэй һүүл ба дэлһээр хэнэ. Нэгэ морин хуур оройдоол 5-6 үдэрэй туршада дархалжархина.

Морин хуурай уянгата аялга шагнахадаа, ой ухаандаш үргэн ногоон тала, үнгын олон шубуудай, жэргэмэлэй жэргэхэ, олон түмэн адуунай түбэрөөн дуулдахадал гэхэ. Тиигэнгүй байхань аргагүй. Үбгэ эсэгэнэрэймнай, элинсэг хулинсагаймнай эрхилжэ байhан ажал, зэдэлүүлжэ байhан хүгжэм хүрөөд ерэнэ бшуу.

Алексей Жилинэй гэрэл зураг

Мүнөө сагта урданаймнай юумэн hэргэжэ, айл бүхэн гэртээ морин хууртай байхые оролдоно. Ушар юуб гэхэдэ, аялгань муу муухай юумэнhээ эзэнэйнгээ гэр бүлэ аршалан байдаг гээд, лама санаартаншье хэлэдэг. Монгол туургата арадууд үхэр малайнгаа, тэмээ ямаанайнгаа алибаа шалтагаанаар үриеэ голоболнь, морин хуураа гаргажа, тээгэлдэг байhан гээшэ. Тиигэжэ энэ гунигта тээгын дуу шагнахадаа, нюуртаа үhэтэй малшье үриеэ хайрлажа абадаг гээшэл даа. Арадаймнай сэдьхэлээ тэниилгэжэ, зүрхэеэ уяруулжа ябаhан шэдитэ зэмсэг морин хуур мүн.

P.S. «Хадор» эмхиин дархашуул эдэ үдэрнүүдтэ «Хуурайм наадан» гэһэн фестивальда эршэмтэй бэлэдхэл ябуулжа байна. Тэрэ февралиин 17-18- ай үдэрнүүдтэ Улаан-Үдэдэ үнгэрхэ.

Алексей Жилинэй гэрэл зураг

Домогой ёһоор

Морин хуурай яагаад бии болоhон тухай хөөрөөнүүдэй нэгэн иимэ байна: «Намжил гэжэ нэрэтэй монгол хүбүүн сэрэгэй албанда байхадаа, гунигтай нарин хоолойгоороо дуугаа хангюурдажа, хүн зоной зүрхэ сэдьхэл хүдэлгэхэ шадабаритай hэн ха. Тиихэдэнь тэрээндэ Намжил гургалдай гэжэ нэрэ үгэhэн юм. Албанда байха үедөө хатан дангина басагантай танилсаад, инаг дуранай ольбондо эзэлэгдэжэ ханилаа. Албанhаа табигдажа, гэртээ харихадань, тэрэ амараг гансань дурлаhан хүбүүнэйнгээ түргэн дары уулзахаяа ерэжэ байхынь түлөө жэгүүртэ хүлэг бэлэглэhэн юм. Эсэгынгээ буусада ерэhэнэй удаа тэрэ хүбүүхэн ханилhан hайхан дүүхэйдээ гурбан жэлэй туршада энэ хүлэгтөө мордожо, инагай уулзалгадаа Эхэ газарай, мүн мүшэтэ тэнгэриин майхан хоёрой хоорондуур аргагүй ехэ зай гаталжа хүрэдэг байгаа. Эдэ хоёрой үнжэгэн сагаан дуранда атаархажа, хүршэ hууhан нэгэ эхэнэр агта хүлэгэйнь далинуудые таhа сабшажа хаяhан гэхэ. Үнэн нүхэрөө алдажа, уйдхар гушуудалда абтаhан Намжил гургалдай агта хүлэгэйнгөө дэлhэ, hүүл, яhаарнь хүгжэмтэ зэмсэг дархалаад, уйдхараар дүүрэн аялга дуу хангюурдажа hуудаг hэн гэхэ».