​​Соло дуудалга

Cонедүүдэй гүрлөө хэншье бэшэнэгүй мүнөө,

Соведүүдэй һүүлдэ буряад зохёол доройтоол

Үльгэрнүүд үгы, үхэрнүүд газаа үсөөн,

Үбэртөө тэбэринхэйбди компьютер-телефоноол.

Итальян зохёол гэе сонет түрэһөөрөө;

Ирагуу аялгаар Буряадтамнай нэгэтэ хүрөө,

Араднай түүхэдээ алхам алхамаар хүгжөө, -

Саг сагаараа ха юм, сахилза хүхөөрөө.

Сонет тухай сонирхон һаная сүлөөдэ,

Буряад зохёолой бурьялан байхын түлөөдэ

Олон түмэмнай огторгойһоо гээшэ – угсаатай.

Олон юумэеэ огто мартаа бэшэбди,

Дэлхэйн зонһоо дэншье хойнотоо бэшэбди,

Одо заяамнай мянгаад жэлдэ тахяатай.

II

Одо заяамнай мянгаад жэлдэ тахяатай –

Ойрын сагта хэлэеэ хэншье мартахагүй –

Охор сагай оодон бодол шууяатай –

Һохор бэшэбди, һонор ухаан һамархагүй.

Хоорондоо хүсэд ойлголсоншьегүй одоо

Хөөрэлдэхэмнайшье буряадаар үсөөдөө,

“Дe уen еngIicһ?” гээд юрэдөө

“Сосед с соседом” оролсохомнайшье болигдоо.

Соло ехэтэй буряадууд гээшэбди - бү мартая,

Сортоотой һайхан хоолойгоо гаргая, -

Сонет сонедээ гүрлөө болгон хүтэлэг.

Алтан таладаа, мүнгэн хададаа одоо

Арзын дээжэ арюуханаар үргэн тогтоо –

Ашанарнай аялгадамнай аялга нэмэг.

III

Ашанарнай аялгадамнай аялга нэмэг

Айл аймагтаа, арад зондоо хододоо,

Алхам бүхэндэ ахалашагүй үшөө хэрэг –

Атомай нюуса, замбуулинай нюуса ондоо.

Буряад заншал Буддын шажанай гороотой –

Бүгэдэ Дэлхэйн Ухаан бодолой гэнжэ,

Эйнштейнэй эршэ хүсэн, Менделиин шэнжэ

Эхэ Байгаалиин хуули заршамтай холбоотой.

Шекспирые сэгнэе, Шопениие шагная,

Санскрит тарни, түбэд тарни уншая –

Сэдьхэлнай нангин сэбэрхэн уялаатай.

Индейцүүдэй, Египедэй, Шумерэй түүхэ үзэе,

Буряад зонтой буурал утаһатай шэнжэе:

Азиин түүхэдэ, Дэлхэйн домогто татаатай.

V

Азиин түүхэдэ, Дэлхэйн домогто татаатай

Агуу Гэсэрэйнгээ алтан мүрнүүдые һаная.

Морин хуураа абажа, гуламтадаа зугаатай,

Монгол-буряад аялгаа Хоборковтой татая.

Үлзы хутаг үлгэн дэлхэйдэ үршөөгдэн,

Үзэгдөөгүй һайхан хатар наада эрхилжэ,

Үнгэрһэн сагай баатарнууд урдамнай һэргэжэ,

Балдынов, Борсоевой, Тулаевай ошоё хүшөөдэнь.

Алан-Гуа, Бүрин-хаан, “Нюуса тобшоёо”,

Зэдэ, Сэлэнгэ, Алайр-Боохон, Хориёо,

Зэргэлээд ябаһан нүхэдөө бү мартая.

Байгал далайдаа, Саяандаа һүгэдэе, олондоо

Буряадтаа, хаад бурхадтаа, Буха Ноёндоо;

Чингис хаанай һүлдэ дуудан асарая.

V

Чингис хаанай һүлдэ дуудан асарая,

Түрэл монгол түүхэмнай түүрэшэгүй хододоо.

Эргэнэ-хон – энхэ нютагтаа зальбарая,

Түбиин үбсүүнһээ дурдая баран одоо.

Рашид-ад-динэй ном һэхэжэ, Абуль-Газиие уншая,

Казахстанай талада, Узбекистанай сэсэрлиг соо

Халуун эдеэнэй халуун зугаа соо

Агуу Могоолой анхан ордон соо ушарая.

Тайлбаринууд, ажаглалтанууд

Сонедүүдэй гүрлөө - венок сонетов, сонет итал.sonetto, твердая форма стихотворения из 14 строк, образующих 2 четверостишия и 2 трехстишия. Различают «итальянский» и «французский» сонеты. Цикл из 15 архитектонических связанных сонетов называется венком сонетов. Условно к сонету относят английскую рифмовку (В.Шекспир), См.А.С.Пушкин «Поэту», В.А.Солоухин («Венок сонетов»).

Италида ХIII зуун жэлдэ Возрождениин үеэр суурхаһан юм. Хожомынь барокко, романтизм, мүншье символизм, модернизм гэһэн үенүүдтэ бэшэгдэдэг һэн.

Буряад поэзидэ М.Самбуевай сонедүүд, Н.Дамдиновай “Мүшэтэ харгы” гэжэ сонедүүдэй гүрлөө бии.

Эйнштейн Альберт (1879-1955) –теории относительностиин физик-теоретик, квантова теори, фотоэффект, байгаалиие хамта дээрэнь шэнжэлдэг эрдэм (единая теория поля) космологиин ушарнуудые шэнжэлдэг эшэ үндэһэнүүдые олоһон юм. Теория относительности гэһэн физикын эрдэмэй нээлтэ атомай элшэ хүсые оложо болохо гэһэн бодолой эхи табиһан. Шэнэ үеын физикын үндэһые ололсоһон эрдэмтэн.

Мендель, Грегор Иоган шэнэ үеын биологиин эхи табигшадай нэгэн (1822-1884), Австриһаа угтай эрдэмтэн. Шекспир – бүхэдэлхэйдэ мэдээжэ уран зохёолшо, поэт, драматург (өөрынь гэгдэһэн 40 гаран зохёол) 1564-1616. Шопен, Фредерик (1810-1849) - бүхэдэлхэйдэ мэдээжэ композитор, пианист. Сэдьхэлэй гүнзэгые хүгжэмөөр гаргажа шадаа гэжэ суурхаһан юм.

Тарни – Будда Бурханай шэдиие зондо хуряангалан хүргэһэн дурдалга. Санскрит-эртын Энэдхэг ороной бэшэмэл хэлэн. Буддын шажанай эшэ үндэһэн болохо хуряангы дурдалганууд санскрит дээрэ юм. Санскрит хэлэн дээрэ мүнөө юумэн бэшэгдэнэгүй (латын хэлэн мэтэ хэрэглэгдэнэгүй). Тарни буряадуудта санскрит болон түбэд хэлэнүүд дээрэ үлэһэн гээшэ.

Шумер – мүнөөнэй Ирак ороной урда захада гүрэн гэгдэдэг хотонууд. 3000 жэлэй саана тэдэ зоной хэлэнүүдые шудалхада, тюрк, монгол, үшөө индейцүүдэй хэлэнүүдтэй адли юумэн олоороо олдодог. Дэлхэйн эртэ урдын түүхэдэ шумернүүдэй соёл Египедэй, индейцүүдэй соёлнуудай зэргэдэ үндэр дээрэ тоологдодог.

Хоборков Цэрэн (1914-1970 онууд) Буряадай болон РСФСР-эй габьяата артист, Хүндэлэлэй Тэмдэг орденоор 1940 ондо Буряадай уран зохёолой болон искусствын харалгын дүнгөөр шагнагдаа. Кремль соо И.В.Сталинай гарһаа шагналаа абаһан, Буряад-Монголой Республикын үмэнэһөө үгэ хэлэһэн, морин хуур дээрэ наадажа, дуугаа гүйсэдхэһэн. Монголой ударидагша Ю.Цэдэнбал морин хуур Улаан- Баатарта бэлэглэһэн юм.

Балдынов Илья Васильевич – Советскэ Союзай Герой, генерал- майор, дивизиин командир. Ленинэй орденоор, дайшалхы Улаан Тугай орденоор 4 дахин, Болгари, Венгри, Румыниин орденуудаар шагнагдаһан, Япон дайнда шалгарһан, СССР-эй Верховно Соведэй депутадаар һунгагдаһан.

Борсоев Владимир Бузинаевич (1906-1945) – Советскэ Союзай Герой, гвардиин полковник, танкнуудые хюдаха бригадын командир. 1944 ондо Ленинэй орденоор шагнагдаһан. 1945 ондо Германида мартын 8-да Одер мүрэниие гаталаад, баатарай ёһоор наһа бараа. США-гай сэрэгэй дээдэ орденоор (Легион заслуженных офицеров) шагнагдаа. Украинын Львов городто хадагалаатай.

Тулаев Жамбал Ешеевич (1906- 1961) – Советскэ Союзай Герой (1942 ондо зууршалагдаад, 1943 оной февраль соо нэрэ зэргэдээ хүртөө). Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай Буряадай түрүүшын Герой, өөрөө 313 фашистнуудые хюдаһан, Ленинградай фронт дээрэ буряад хүбүүдһээ снайпернуудай бүлэг эмхидхээд (Доржо Ухинов - Баргажан, Дондок Будаев - Захаамин, Семен Дарханов - Усть- Орда болон бусад), хамта дээрээ 1442 дайсадые һүнөөһэн. Ж.Тулаевай “тархиин түлөө” гитлеровецүүд германска 400 мянган марк соносхоһон юм, Берлинһээ ас- снайпер ерэһэн, тэдэнэр “дуэльдэ” гараһан байха, теэд Буряадай мэргэн дайсанаа дараһан суутай. Энэнь вермахтын дээдэ зэргын (генерал-лейтенант) генералай Баруун-Хойто фронт дээрэ алуулһанай һүүлдэ болоһон ушар.

Алан-Гуа - хори буряадай Хорилардай мэргэнэй басаган. Эсэгэнь Бурхан Халдуун уулада хори түмэд зонһоо хорилар обогтон гэгдэжэ ошоһон байгаа. Алан Гуа тэндэ Добу Мэргэндэ хадамда үгтөө. Добу Мэргэнһээ хоёр хүбүү, һүүлдэнь Добу Мэргэнэй наһа бараһанай һүүлдэ гурбан хүбүүтэй болоо. Одхон хүбүүн Бодончарһаа һалаатан ошоһон эхин зоной нэгэн Тэмүүжин (Чингис хаан) болоно. Алан Гуа Чингисэй эхын уг табиһан гэжэ тоологдодог.

“Нюуса тобшо” (”Сокровенное сказание монголов”) – Монголой, Чингис хаанай эхин түүхэ (1240 ондо) бэшэгдэһэн гэгдэдэг.

Бүрин хаан – Саяан хадын эгээл үндэр толгой Мүнхэ-Сарьдагай эзэн. Монгол, Уряанхай, Буряад дайдануудаа хаража, һахижа һууһан хад бурхан.

Буха ноён – Байгал далай шадарай, Сэлэнгэ мүрэн болон Саяан уулада хамжаһан нютагуудай эзэдые Арын арбан гурбан ноёд гэдэг. Бүхы Монгол – Үбэр Монгол (мүнөө Дотор Монголшье гэдэг), Халха Монгол (Ара Халха), Баруун Монгол (Зүүн гар, ородоор Джунгария) гэжэ ойлгогдодог. Арын арбан гурбан ноёдой газар дайда Ара Халхын хойто захань гэжэ ойлгогдоно. Арын арбан гурбан ноёдой ахалагшань Буха ноён.

Эргэнэ-хон – монголнууд гэгдэһэн арадай эртэ урдын эхэ нютаг. Түүхын эшэ зохёолнууд соо дурдагдадаг. (Абуль Гази, Акбар- наме, Шакарим Худайберды). Мүн лэ эшэ зохёолнуудһаа эхи абаһан зохёолнууд соо дурдагдадаг (Банзаров, Валиханов, Сайшиял). Энэ нютаг Зүүн Саяанда гээшэ гэһэн баримтанууд бии. Эргэнэ- хон түүрэг-монгол арадуудай олонхинойнь түүхэтэй холбоотой. [См.А.Л.Ангархаев, Буряты в общемонгольской истории, У.-У., Изд-во БГУ, 2014.].

Рашид-ад-дин (1247-1318) – иран эрдэмтэн. Эрдэмэй болон ажахын һалбаринуудые шэнжэлһэн ажалнуудаар номуудые хэблэһэн юм. Хулагу (Хүлэг) хаашуулда үндэр ехэ түшэмэл байһан (Газаан хаан, Улзытэ (Олджайту) хаан). Монголой түүхэ, эгээл эртэ сагһаа уламжалан хэдэн боти бэшэһэн. Эгээл манда мэдээжэ номуудынь “Сборник летописей” гэһэн ботинууд болоно (М.-Л., 1952).

Абуль-Гази (1603-1663) Абуль-Гази Бахадур хан – Хивын хаан, узбек уран зохёолшо, эрдэмтэн. “Родословное древо тюрков”, “Родословное древо туркмен” гэһэн номуудынь манда мэдээжэ. Эдэ номууд соогоо буряад-монгол зоной түүхэ хэлэһэн юм: хори, хонгоодор, эхирэд тухай тодо мэдээнүүд бии.

(Үргэлжэлэлынь удаадахи дугаарта).

Тwitter.com