​​Хүндүүлхэй асуудал хүндэжэ...

Яагаад мүнөө сагта үндэһэн соёлоо һэргээхэб, хамгаалхаб, хүгжөөхэб? Энэ орёо асуудалда үсөөн тоото үндэһэн арадууд ха­рюу бэдэрээ. Нивх, кумандин, ханты, манси, тоджин, һоёд, эвенк... Дунда зэргээр оройдоол 200-һаа эхилээд, 4000-да хүрэхэ тоотой ара­дуудай саашанхи хуби заяан ямар байхаб? Хэлэниинь алдагдана, соё­лынь мартагдана, ёһо заншалаа мэдэхэ аха захатан үсөөрнэ, залуушуул нютагһаа гаража ошоно.

Сентябриин 19-21-эй үдэрнүүдтэ Улаан-Үдэ хотодо Хойто зүгэй, Сиби­риин ба Алас Дурнын үсөөн тоото үндэһэн арадуудай үндэһэн соёлой түбүүдэй ажаябуулгын XI можонууд хоорондын харалган эмхидхэгдээ. Гурбан үдэрэй туршада элдэб янзын хэмжээ ябуулганууд, тэрэ тоодо дээ­рэ нэрлэгдэһэн шиидхэгдээгүй асуу­далда зорюулагдаһан дүхэриг шэрээ үнгэргэгдөө.

Москва хотоһоо, Саха (Яхад) ба Тыва Уласуудһаа, Алтайн ба Үбэр Байгалай хизаарнуудһаа, Эрхүү, Ма­гадан, Сахалин можонуудһаа, Ханты- Манси тойрогһоо, мүн Буряад Уласай Бабанта, Хурамхаан, Аха аймагуудһаа болон Улаан-Үдэһөө үндэһэн соёлой түбүүдэй түлөөлэгшэд хабаадаа юм. Ородой Холбоото Уласай Юрэнхы­лэгшын дэргэдэхи Соёлой ба урали­гай талаар зүблэлэй гэшүүн, “Рос­сиин арадуудай ассамблей” гэһэн бүхэроссиин олониитын эмхиин гэшүүн, Ханты-Манси тойрогой Ара­дай уран бэлигэй байшанай захирал Елена Исламуратова дүхэриг шэрээ хүтэлбэрилөө.

Буряад Уласай дүй дүршэл халан абахаар

Буряадай соёлой сайд Соёлма Да­гаева манай уласта эвенк, һоёд ара­дуудай соёл хамгаалха ба хүгжөөхэ талаар ямар ажал ябуулагданаб гэжэ элидхэжэ үгөө. Тиихэлээрээ үсөөн тоото үндэһэн арадуудай ёһо зан­шалнууд анханайнгаа уг түхэлөөр дамжажа ерээгүй, сагай урасхал соо хубилан шэнэлэгдэнэ гэжэ онсолоо.

Эвенкнүүд Хурамхаан, Баргажан, Муя, Северобайкальска, Бабанта, Захаамин аймагуудта ажаһуудаг. Со­ёлма Баяртуевнагай тэмдэглэһээр, “Арун” гэһэн эвенк соёлой түб ни­лээд ехэ ажал бэелүүлнэ. Тиин Буряад орондо зүблэлтэ үедэ мартагдашаһан “Больдёр” гэһэн һайндэр һэргээгдэжэ, уласай хэмжээ ябуулгануудай түсэбтэ оруулагдажа, можонууд хоорондын ба уласхоо­рондын хэмжээндэ гаранхай. Эвенк дуун ба хатарай фестиваль, мүн Байгал дээрэхи залуушуулай лагерь бүхы гүрэнэймнай эвенкнүүдые нэгэдүүлдэг юм. Нёдондонһоо эвенк арадай үндэһэн хубсаһанай можону­уд хоорондын конкурс үнгэргэгдэжэ эхилээ. Эвенк хэлэн дээрэ ному­уд бэшэгдэнэ, зүжэгүүд табигдана, хүгжэм зохёогдоно...

Тыва Уласай тоджингууд

Һоёдууд Аха аймагта ажаһуудаг гэжэ мэдэнэбди. Тэдэнэй байдал нилээд шахардуу. Хэлэниинь ал­дагданхай, һэргээхэнь орёо. Тэдэ оройдоол 2000 ондо амяараа арад гэһэн зэргэтэй болоһон юм. Мүнөө соёлыень һэргээхэ талаар горитой ажал ябуулагдана. Тэрэшэлэн, нё­дондо Аха аймагай Өөрлигтэ Һоёд соёлой ба арадай уран бэлигэй түб нээгдээ. Энэ хэрэгтэ 22 сая түхэриг шэглүүлэгдэһэн байна.

“Мүнөө сагта арадуудай онсо өөрын илгаа, үндэһэн соёл хадаа аян­шалгын һалбарида ехэ удха шанар­тай боложо байна. Тиимэһээ бидэ со­ёлоо һэргээжэ, хамгаалжа, хүгжөөжэ, дэлхэйдэ харуулха ёһотойбди”, - гэжэ соёлой сайд хэлээ.

Буряадай Толгойлогшын ба За­сагай газарай Яһатанууд хоорон­дын харилсаануудай, олониитын ба шажан мүргэлэй нэгэдэлнүүдтэй холбоонуудай болон мэдээсэлэй хо­рооной таһагай дарга Алексей Гы­пылов дэмжэлгын арга хэмжээнүүд тухай хөөрэжэ үгөө. Толгойлогшын Захиргаан зургаан жэлэй турша­да грантын түхэлөөр туһаламжа үзүүлдэг байна. Энэ хугасаа соо хорёод түсэлдэ сая хахад түхэриг шэглүүлэгдээ. Гадна болбосоролой хэмжээ ябуулгануудта онсо анхарал хандуулагдана. Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулида эвенк хэлэнэй тэн­хим бии. Байгша оной апрель һарада эвенк ба һоёд хэлэнүүдэй багшана­рай үүсхэлнүүдэй можонууд хоорон­дын фестиваль эмхидхэгдээ. Юуб гэ­бэл, мүнөө жэлһээ соёлой хажуугаар болбосоролдо ехэ анхарал хандуу­лагдадаг болоо. Жэшээнь, Аха аймаг­та һоёд хэлэнэй толи хэблэхэ талаар түсэл дэмжэгдэнэ.

Буряадай дүй дүршэлдэ Елена Исламуратова һайн сэгнэлтэ үгөө: “Үсөөн тоото үндэһэн арадуудай ажаһуудаг газарта соёлой түбүүдые байгуулнат, ехэ мүнгэ һомолнот. Ула­сайтнай хүтэлбэрилэгшэдые маг­тахаар. Үнэхөөрөөшье, энэ хэрэгтэ бүгэдын (дээрэһээ доошоошье, ха­жуу тээшээшье) харилсаа холбоото ажал, зохистой хуулинууд, эдэбхи үүсхэл хэрэгтэй”.

Соёл һэргээлгэдэ болбосорол нүлөөлхэ

Дүхэриг шэрээдэ хабаадагша­дай һанамжаар, мүнөө сагта бол­босоролой һалбаритай нягта ха­рилсаа холбоотойгоор хүдэлхэ шухала. Үсөөн тоото үндэһэн ара­дуудай хэлэнүүд мартагдажал бай­на. Яагаад хэлэгүйгөөр үндэһэн со­ёлоо хүгжөөхэб? Иимэ эрхэ байдалда хүүгэдэй сэсэрлигһээ эхилээд, түрэл хэлыень шудалуулха хэрэгтэй.

“Бүхыдөө Алтайн хизаарта 1401 кумандинец ажаһуудаг. Манай ай­магта 280 хүн тоологдоно. Бидэ баһал түрэл хэлэеэ, үндэһэн со­ёлоо, элинсэг хулинсагуудайнгаа ёһо заншал, түүхэеэ алдажа байһан арадбди. Үхибүүдтээ хэлэеэ зааха һуралсалай номуудшьегүй зомди. Бэшэгэймнай хэлэн хосоронхой. Ара­дайнгаа үльгэр онтохонуудые, ному­удые ород хэлэн дээрэл хэблэнэбди. Тиимэһээ түрэл хэлэеэ факульта­тив шэнгеэр үзэхэ гээшэ тад буруу. Заал һаа хүүгэдэй сэсэрлиг болон һургуулида зааха хэрэгтэй”, - гэжэ Алтайн хизаарай амбан захирагшын дэргэдэхи Үндэһэн бодолгын талаар зүблэлэй гэшүүн Наталья Глухова һанамжаараа хубаалдаа.

Сахалинай можын үсөөн тоото үндэһэн арадуудай соёл хамгаал­гын ба хүгжөөлгын түбэй мэргэжэл­тэн Наталья Кельманэй хэлэһээр, нивхүүдэй дунда гансал үндэр наһатайшуулынь хэлэеэ мэдэхэ. Нивх хэлэн һургуулида факультатив болгогдоод, заагдаһан болиһон хоё­рой хоорондо байдаг. Тиимэһээ хэлэ һэргээхэ зорилготой лагерь байгуу­лаадшье туршана хаш.

Иимэ жэшээнүүд халаглама­ар олон. Тыва Уласта тоджин арад ажаһуудаг юм. Тэдэ Тыва Уласай бүхыдөө ажаһуугшадай оройдоол 2 хубииень бүридхэнэ. Түлөөлэгшынь тэмдэглэһээр, соёлоо һэргээхын, хамгаалхын тула нэн түрүүн түрэл хэлыень үзүүлхэ хэрэгтэй – хүүгэдэй сэсэрлигһээ!

Үбэр Байгалай хизаарай Тунгиро-Олёкминско аймагта 335 эвенк тоо­логдодог.

“Манай түбтэ наһатайл зон хүдэлнэ. Хэлэеэ мэдэхэ хүмнай үгы. Мэргэжэлтэд гэжэ байхагүй. Үнгэрхэдөө, дуунуудыемнай укра­ин яһанай хүгжэмшэн заадаг. Бидэ миин эвенк текстнүүдые сээжэлдэ­нэбди. Тиихэдэнь һургуулида түрэл хэлэ шудалхые һайн дуранай бол­гоод, хитад хэлэ үзэхые зууршалжа байха ”, - гэжэ аймагай сүлөө сагаа үнгэргэлгын түбэй захирал Галина Антоновская хэлээ.

Дүхэриг шэрээдэ хабаадаг­шад энэ шиидхэгдээгүй асуудалда гүрэнэй анхарал, дэмжэлгэ хэрэгтэй гэжэ тобшолоо. Тэдэнэй оруулһан һанамжа дурадхалнууд Ородой Со­ёлой яаманда дамжуулагдаха юм.

Буряадай Арадай уран бэлигэй түбэй гэрэл зураг