​Сэгээ үйлэдбэрилдэг болохо

Хэр угһаа хойшо буряад-монгол угсаатан гүүнэй һү уужа, эдеэндээ хэрэглэжэ байгаа бшуу. Үнгэрһэн зуун жэлэй 1990-ээд онуудта гүрэн дотор тохёолдоһон һандаргалтануудай үедэ адуу мал хороогдожо, бэе махабадта аша туһатай энэ ундан үйлэдбэрилэгдэхэеэ болишоһон юм. Бүри урдын урда сагта сэгээ уужа, хүн зон бэеэ элүүржүүлдэг байһаниинь түүхэдэ эли.

Сэлэнгын аймаг эхи татаба

Сэлэнгын аймагай хүдөө ажахын үйлэдбэрилэгшэ Зоригто Цырендондопов Буряад Уласай Хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой яаманай бэелүүлһэн мал ажахын гэр бүлын фермэ хүгжөөхэ программын грантда хүртэбэ. Хоёр һара болоод лэ, залуу фермер сэгээ үйлэдбэрилгэ эхилхэ хүсэлтэй. Ажал ябуулгынгаа тусхай түхеэрэлгэнүүдые худалдан абаха тухай хэлсээ баталаа, энэ долоон хоногой туршада һү буйлуулдаг модульно цех тодхоогдохо. Һаяын сагта 70 толгой адуун худалдажа абтагдаха юм.

- Сэгээ үйлэдбэрилхэ тухай үнинэй һанамжалаа һэм, юуб гэхэдэ, манай Буряад Улас дотор хэншье энэ шэглэлээр ажалланагүй бшуу. Туберкулёзно диспансерһээ захил оронхой, һайн ябаа һаань, үдэрэй 200-300 литр сэгээ тэдээндэ оруулжа байха аргатай болохобди, - гэжэ Зоригто Цырендондопов хөөрэбэ.

Хүдөө ажахын үйлэдбэрилэгшэ эхин шатаяа Сэлэнгын аймагтаа эхилжэ, дэлгүүр хүгжөөхэ хүсэлтэй, удаань Улаан-Үдын дэлгүүр руу шэглэхэ. Үйлэдбэриин зүйл шэл амһарта соо гаргагдаха, тиигэжэ гүүнэй һүнэй бүхы һайн аргами шанар хамгаалагдаха болоно. Гүүн гээшэ оройдоол июнь һараһаа октябрь болотор һаагдадаг юм.

Ноёхондо сэгээгээр эмшэлгын түб баригдаха

Һаяхана Буряад Уласай Хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой яаманай дэргэдэ орлогшо сайд Пётр Брыковэй ударидалга доро сэгээ үйлэдбэрилгын асуудалаар зүблөөн үнгэрөө. Эндэ Хүдөө ажахын, Элүүрые хамгаалгын, Үйлэдбэриин болон наймаанай яамануудай түлөөлэгшэд, Яруунын, Ивалгын, Сэлэнгын аймагуудай фермернүүд хабаадалсаа.

Мүнөө сагта адуун һүрэг хүгжөөжэ, элүүрые хамгаалгын хэрэгтэ амин шухала аргами ундан - сэгээ үйлэдбэрилгэ хүгжөөлгын саашанхи харгытай һалбари гээшэ гэжэ тэмдэглэгдээ. Анхан сагта сэгээ Буряад орондо дэлгэрэнгы, эмнэлгын газарнуудта хэрэглэгдэдэг һааб даа. Үнеэнэй һүнһөө туһатай олон бодосуудтай юм. Сэгээ хадаа туберкулёз үбшэ аргалалгада үргэнөөр хэрэглэгдэдэг. Энэ үйлэдбэри хүгжөөгдэбэл, Буряад Улас туберкулёз үбшэнэй һүжэрһэн газарнууд сооһоо түрүү һуури эзэлхэеэ болихо аргатай. Тиимэһээ гүүнэй һү үйлэдбэрилгын фермэнүүдые байгуулха гээшэ мүнөө сагта шухаг асуудал болонхой.

Сэлэнгын аймагай толгойлогшо В.Б.Цыбикжаповай тэмдэглэһээр, аймаг дотор сэгээ үйлэдбэрилдэг фермэ байгуулагдаад, Ноёхон һууринда сэгээгээр эмнэлгын газар нээгдэхээр хараалагдана.

- Эгээл тэрэ газарта малай тэжээл бэлдэхэ һайн газартай. Хүдөө ажахын кооперативуудай үндэһэн дээрэ багахан олон ажахынуудые нэгэдүүлжэ, буряад үүлтэрэй моридые үсхэбэрилхэ аргатайбди. Буряад үүлтэртэ адуун хадаа шэрхи, тэсэмгэй, һү үгэсэтэй гээшэ. Ажалта һууринуудшье аймаг дотор байгуулагдаха, - гэжэ тэрэ мэдээсэбэ.

Тус ажахынхид Твериин можо руу ошожо, сэгээ үйлэдбэрилгын дүршэлтэй танилсаһан байха юм.

Адуунай фермэ бодомжолон ухаалдяад ябуулбал, сэгээгээр ганса эмнэлгын газарнуудые бэшэ, мүн Байгал шадар амарагшадые болон аяншалагшадые хангаха аргатай гэжэ мэргэжэлтэд багсаамжална. Буряад Улас дотор сэгээ үйлэдбэрилгын дүршэл танил, мэдээжэ ха юм даа. Яруунын болон Ивалгын аймагуудай багахан үйлэдбэринүүдтэ үдэрэй туршада 20-40 литр сэгээ үйлэдбэрилнэ, тэрэнь дасангуудта наймаалагдадаг.

Сэгээгэй аша туһа тухай

Һүүлэй үедэ сэгээ эмнэлгын хэрэгтэ дэлгэрэнгыгээр хэрэглэдэг болонхой. Ганса манай эндэ бэшэ, бүхы Оросой холбоото уласай дэбисхэртэ гүүнэй һүнэй фермэнүүд байгуулагдажа, эрхим ажаллана бшуу. Хүдөө ажахын һалбариин энэ шэглэл урагшатай байха гэжэ хүн зон мэдэрдэг боложо байна. Сэгээ дуталдажа, алишье газарта дары түргэн худалдажа наймаалагдаха зэргэтэй. Тиимэһээ энэ шэглэл Буряад ороной хүдөө ажахыда хүгжөөгдэхөөр.

Гүүнэй һүн хадаа балшар бага наһатай үхибүүдэй бэе махабадта аша туһатай минеральна холисонуудаар элбэг юм. Аяар 200 шахуу жэлэй туршада эмнэлгэдэ элдэб үбшэ аргалалгада сэгээ хэрэглэгдэдэг. Гүүнэй һүн соо А, С, В, Е болон ажамидаралда аша туһатай бусад витаминууд элбэг бии, микрободосуудаараа эхын һүмбэйдэ бүридэлөөрөө адлишууу гэжэ эрдэмтэд тайлбарилдаг.

Эрдэмтэдэй тэмдэглэһээр, Оросой Холбоото уласай ажаһуугшадые сэгээгээр хангаха гэбэл, бүхыдөө жэл соо 18-20 мянган тонно үйлэдбэрилэгдэхэ ёһотой, харин мүнөө оройдоол 2,5-3 мянгаад тонно жэлэй туршада гаргагдана.

Сэгээ ганса гүү һаагаад, ехээр хүгжөөгдэшэхэ бэшэ, харин адуу мал хүгжөөлгэ, шэнэ оньһото аргаар үүлтэр һайжаруулха, һайн шанартай тэжээлээр хангаха, һү һааха арга оньһожоруулха, сэгээ үйлэдбэрилгын хадагалха болон бусад ажал ябуулганууд хэгдэхэ ёһотой. Мэргэжэлтэдэй хэлэһээр, манай Буряад орон дотор сэгээн үйлэдбэри хүгжөөхэ бүхы арга боломжо бии хаш. Эндэ нэн түрүүн байһан байгаалиин уларил, адуун һүрэг үсхэбэрилжэ байһан буряад арадай олон зуугаад жэлнүүдэй дүршэл болон эндэ ажаһуугшадай сэгээ хэрэглэхэ аша туһатай гэһэн мэдэрэл.

Фото Цырегмы Сампиловой
Хубисхалай урдахи буряад айл бүхэн адуу үсхэбэрилжэ, сэгээ үйлэдбэрилжэ байгаа бшуу

Мэргэжэлтэнэй һанамжа

Буряад Уласай габьяата зоотехник Леонид Хардаев адуу үсхэбэрилгэ хүгжөөжэ, гүүнэй һү үйлэдбэрилгэ тухай һонин һанамжануудтай. Засаг байдалай һандаргалтын урда жэлнүүдтэ Түнхэнэй аймагай “Мир” колхоздо болон Зэдын аймагай “Ториин” адуунай заводто сэгээ үйлэдбэриин фермэнүүд байгуулагдаһан юм. Тэдэл ажахынуудтахүндэ ашаа шэрэдэг ородой сэбэр үүлтэртэ мори үсхэбэрилдэг репродукторнуудые байгуулжа эхилһэн юм. Тэрэ үүлтэрэй гүүн амиды хэмжүүрээр 600-700 килограмм хүрэдэг һэн. Тэрэ үе сагта адуунай 33 үүлтэртэ фермернүүд 6 янзын үүлтэртэ адуу үсхэбэрилдэг байгаа. Харин мүнөө сагта оройдоол 7 үүлтэртэ репродуктор ажаллана.

Буряад Уласай бүхы ажахынуудта бүхыдөө 74 120 морин бии, тэдэнэй 30 мянга 285-ниинь гүүн гэжэ тоологдонхой.

Түүхын тоо баримтаар 1898 ондо буряадууд үмсэдөө 257 мянган адуу баридаг байгаа. Эдэ булта үндэһэн буряад үүлтэрэй адуунтэжээл бэлдэлгэдэ ехээр һанаа зобоодоггүй, туруун дороһоол эдеэ хоолоо олоод ябадаг үүлтэртэ морид. 1929 ондо Буряад-Монголой АССР-тэ Совет засагай эхиндэ 220,7 мянган толгой адуун тоологдоо, 1936 ондо - 186 мянган, 1941 ондо - 140 мянган, харин 1981 ондо оройдоол 54,8 мянган толгой адуун һүрэг бүридхэгдэһэн байха юм.

Зэдын аймагай адуу үсхэбэрилгын түүхэһээ

Зэдын аймагай “Ториин” адуунай завод мэдээжэ ажахы байһан юм. Энэ ажахыда олон жэлэй туршада зоотехник-селекционер И. Поломошинов хүдэлһэн намтартай. Тэрэнэй ажаллаһан үе сагта ажахы ашаа шэрэдэг ородой сэбэр үүлтэртэ азаргануудые болон гүүнүүдые худалдадаг байгаа. Тэдээндэ наймаа хэхэеэ хүршэ Эрхүүгэй можоһоо, Шэтын,Красноярскын хизаарһаа болон Сибириин болон Алас Дурнын хизаарнуудһаа ерэдэг байгаа. Энэ ажахы тэрэ үе сагта Буряад Улас доторхи үүлтэртэ адуунай харалган-аукционуудта хабаадажа, гүүнэй сэгээ үйлэдбэрилгын ашаар хүл дээрээ бодоһон, бэеэ дааһан ажахы болоһон байгаа.

Буряад Уласай габьяата зоотехник Леонид Хардаевай тэмдэглэһээр, манай Буряад орон дотор сэгээ буряад үүлтэртэ гүүнһээ һаагдажа, хүгжөөгдэхэ аргатай.

- Энэ үүлтэртэ гүүнһөө 8 һарын һаалиин хугасаада 1300-1400 литр һүн, жиирэй һүтэй гүүнһээ - 1900-2400 литр һаагдаха аргатай. Буряад үүлтэртэ гүүн 9-11 наһатайдаа тон ехэ һү - 2500-2700 литр үгэхэ аргатай. Тиимэл хадаа манай эндэ томо ашаа шэрэдэг ородой сэбэр үүлтэртэ адуу хүгжөөхэ шухала. Минии мэдэһээр, литовско иимэ үүлтэртэй нэгэ гүүн 304 үдэрэй һаалиин хаһада 7000 литр һү үгэһэн байха юм, - гэжэ габьяата зоотехник мэдээсэбэ.

Манай Буряад Уласай Кабанскын, Прибайкалиин, Баргажанай, Хурамхаанай, Яруунын, Хориин, Хэжэнгын, Захааминай, Түнхэнэй, Ивалгын, Зэдын, Хяагтын аймагуудтаадуунай үйлэдбэри хүгжөөхэ арга боломжо бии.

Гүү һааха гээшэ бүһэтэйшүүлэй ажал хаш

Би Агын аймагай Аргалиин ажахын сэгээ үйлэдбэриин завод үзэһэн байнаб. Агынтойрог дотор томохон ажахы юм, тэрэнэй түрүүлэгшээр Ахын аймагһаа уг гарбалтай Валерий Хандаков олон жэлэй туршада ажалладаг. Тэндэ гүүнэй һаали нээгдэжэ, сэгээ буйлуулха шэнэ оньһото хэрэгсэлнүүд худалдажа абтагдаад, сэгээ үйлэдбэрилэгдэжэ, агынхид худалдажа абадаг юм. Зүгөөр энэ фермэ һая нээгдээд байхадань, Монгол оронһоо шамбай хүбүүд уригдажа, гүү һаажа үгэдэг һэн. Минии ойлгоходо, гүү һааха гээшэ үнеэ һааһанһаа нилээн хүшэр үйлэ бшуу.

Оньһото хэрэгсэлнүүд элдэб янзын бии боложо, гүү һаадаг ДДА-2М гэһэн хэрэгсэл манай Буряад орон руу асарагдаа. Сүүдхын туршада 40 гүү һаажархиха аргатай.

Манай гүрэн дотор Татарстан, Башкири Уласуудта сэгээ үйлэдбэри хүгжөөгдэнхэй. Башкирида бүридхэгдэһэн 180 мянган адуунай 109 мянганиинь гүүн болоно. Аймаг бүхэндэнь сэгээ ехээр үйлэдбэрилэгдэнэ. Уфа хотын наймаан бүхэндэ сэгээ худалдажа уухаар байдаг. Тэрээн руу манай Буряад ороной болон Үбэр-Байгалай болон бусад газарнуудһаа туберкулёз үбшэнтэд аргада ошодог юм.

Үнгэрһэн зуун жэлэй 1970-1980-яад онуудта Улаан-Үдын Дээдэ Онгостойдо туберкулёзно санаториин дэргэдэ сэгээ үйлэдбэрилдэг адуунай фермэ ажалладаг һэн. Тэндэтомо ашаанай Владимирска үүлтэрэй морид үсхэбэрилэгдэдэг байгаа. Жэлэй туршада 30-40 толгой гүүн һаагдадаг, зарим ушарта 50 толгой хүрэдэг һэн. Энэ фермэ аяар 20-30-аад онуудта байгуулагдаһан юм.