1303
Буряад үхэрнүүд үбэлжөөндөө мүнөө Хяагтын аймагай Харьяаста гэжэ газарта байна. Тэдэниие Виталий Дугарович Самбуев гэжэ хүн үнэн зүрхэнһөө үсхэжэ байна гээшэ. Энэ хүдэлмэри хожомоо бүхы Буряадай малшадта аша үрэтэй байха гээд буряад бодо малые Монгол орондо олоһон эрдэмтэн Булат Бастуевич Лхасаранов үдэр бүхэндэ хэлэжэ байдаг. Харин тэрэнэй хэлэһэниие урагша абажа, алта мүнгэ буряад мал олошоруулгада шэглүүлхэ дуратайшуул үгы шахуу.
- Олон жэлэй саана Америкын Холбоото Штадуудта Джон Рокфеллер гэжэ дэлхэйн түрүүшын миллиардер байһан юм гэжэ мэдээжэ. Виталий Дугарович Самбуев гэжэ хүмнай һанаан бодолоороо Рокфеллертэл адли хүн, - гээд, эрдэмтэн Булат Бастуевич, хожомойхиие бодожо, алта мүнгэ, шадал хүсэеэ ерээдүйдэ ажаһууха олониитын һайн байха хэрэгтэ харамнаагүй буряад хүн тухай хөөрэнэ: - Джон Рокфеллер эрдэмэй ажалда, эрдэм хэжэ байһан хүндэ ехэ туһа хүргэдэг хүн байһан. Ямаршье гүрэндэ, хаанашье һаань, мүнгэгүйгөөр юумэн бүтэдэггүй ха юм даа. Рокфеллерэй ашаар, мүнгөөр, тэдхэмжээр 26 хүн Нобелевско лауреадууд болоо бшибы даа. Мүнөө болоходонь, бидэ тэдэнэй хэһэн хэрэг үдэр бүри хэрэглэнэбди. Виталий Дугарович эгээл тэрээндэл адли хүн. Буряад орон соомнай тэрээн шэнгеэр буряад үхэр хэрэглээд, тэрэниие үсхэжэ байһан хүн бэшэ хаанашье олдоогүй байна бшибы даа. Теэд Рокфеллертэл адли баян бэшэ. Тэрэл муутай, - гэжэ хэлээд, Булат Бастуевич гашуунаар энеэбхилнэ.
- Би Буряад Уласай Арадай Хуралай депутадуудта хандажа: «Туһалыт даа», - гэһыемни Хяагтын аймагай захиргаанай толгойлогшо ябаһан, мүнөө Арадай Хуралай депутат Валерий Жамсуевич Цыремпилов ехэ оролдожо байна. Июниин 7-до Александр Попов түрүүтэй Арадай Хуралай депутадуудай бүлэгые Хяагтын аймагай Харьяаста гэжэ газарта байһан буряад үхэрнүүдые хараябди гэжэ урихадаа, энэ хүндэ сагта мүнгөөр туһалха арга мүрнүүдые бэдэржэ олоёл даа гэжэ дурадхажа байна гээшэб. Мүнөө хэжэ байһан ажалнай хожомоо хүн зондо хэрэгтэй болохо.
Буряад үхэрөөр Англида һонирхоно
- Орос гүрэнэй нютаг нютагуудай байгаалида хүсэд таараһан амитадые элирүүлхэ ба тэдэнэй сэнтэй генетическэ шэнжэнүүдыень хэрэглэжэ, үүлтэр зохёохо зорилготойгоор манай институт шэнжэлгэнүүдые ябуулна, - гэжэ Россиин эрдэмэй академиин Сибириин таһагай цитологиин ба генетикын институдай захирал, академик Николай Александрович Колчанов бэшэг соогоо онсолон тэмдэглэнэ: - 2016 ондо Россиин эрдэмэй жасын хүдэлмэриин шугамаар буряад малай 30 ДНК Лондоной университедэй профессор Д.М.Ларкинай хүтэлбэри доро генетикын 150 мянган зүйлөөр шудалагдаха.
- Энэ хэрэг бүтээхын тула Новосибирскһээ Руслан Бейшэналиевич Айтназаров гэжэ эрдэмтэн ерээ. Тэрэ буряад үхэрэй шуһыень абаад ошоо. Буряад үүлтэрэймнай малай шуһан саашадаа Лондон ошохо ёһотой, - гэжэ Булат Лхасаранов батална.
Тарган гү, али туранхай гү?
Ямаршье хэрэгэй бүтэжэ байха һамбаанда тэрэниие һайшааһан, муушалһаншье зон олдоод байдаг гээшэ аабза. Монголһоо ерэһэн буряад үхэрые хоёр нюдөөрөө түрүүшынхиеэ харахада, туранхай шэнгеэр харагдадаг гээшэ. Тиимэһээ «Энэ мал мяха шүлэгүй, һү тоһогүй» гэһэн үгэ шэбир-һабир гэлдэжэ байгаад, тараагшад эндэ-тэндэ дайралдана.
- Минии ажабайдалда үнэн болоһон ушар хөөрэһүү. Би Иисэнгын совхоздо түрүүлэгшээр хүдэлдэг байгааб. Тиихэдэ партиин үндэр тушаалта хүдэлмэрилэгшэ түрүүтэй бүлэг ноёд Иисэнгэ ерэһэн байгаа, - гэжэ иимэ суу яряа тараагшадые торгохо шуналтайгаар Булат Бастуевич ахатан хөөрөөгөө дэлгэбэ: - Манай совхоз тиихэ сагта буряад үхэртэ түрэл болохо хальмаг үхэрнүүдые олоор баридаг бэлэй. Тэдэнииемнай хараад: «Энэ юун гэһэн туранхай үхэрнүүд гээшэб? Эдээнээ хашаада оруулжа, хүн шэнгеэр шахыш», - гэжэ ноён ухаа зааба. Тиихэдэнь би хэлэбэб: «Зай, намда эдээн соогоо тон туранхай үхэр заагаад үгэгты. Манай ажахыгаа эрьеһээр байтарнай, хүбүүд үүсэлээд байха. Дотор өөхыень танай хараһаар байтар шэгнүүрээр хэмжэхэбди. Долоон килограммһаа бага байбалнь, битнай хармаанһаа мүнгөө гаргажа, совхозой гарза болоһон энэ үхэрэйнгөө түлөө түлөөдхихэб. Хэрбэеэ хэлсээшэһээмнай хүндэ байгаа һаань, энэ малнай туранхай бэшэ байба гэжэ элирээд, мяханиинь совхозоймнай ажалшадай хүнэһэн болоно ааб даа».
Тииһэн яаһан бэеэрээ бусахадамнай, Яруунын ажалша малша хүбүүд зааһан үхэрыень мяхалаад, дотор өөхыень шэгнүүр дээрэ табиба. Харан гэхэдэмнай, 17 килограмм татажа байбал даа. Тиихэдэнь заагша даргамнай хэлэһэн үгэдөө тороод, мүнөөшье болотор абяа аниргүй ябагша.
Буряад үхэрнай хальмаг үхэртэй түрэлэй болодог. Бидэ, буряадуудшье, хальмаг хүнтэй нэгэ хэлэтэй ха юмбибди. Эгээл тэрээн шэнги. Буряад үхэрые илангаяа түрүүшынхиеэ харахада, туранхай мал гү даа гэжэ, үнэхөөрөөшье, һанахаар байдаг. Буряад үхэр барихадаа, үбһэ тэжээл бэлдэжэ, бэеэ зобооһоной хэрэггүй. Энэ үхэрнүүднай гэрхэн тээшээ гэшхүүлхэеэ, хотон тээшээ галгюулхаяа яарадаггүй мал юм. Харин симментал үхэр харыт! Эзэмни үбһэ хулһаяа үгэнэ ааб даа гээд, гэрһээ холо ошонгүй, ойгуурханаа бэлшээд, хара гэртэ харшынгаа саана зогсонхой убайгүйгөөр мөөрэжэ байна ха юм.
Малай барлаг бү болоёл!
- Бидэ, эрдэмтэд, мал эрхилдэг зондо, буряадшье байг, ородшье байг – манда хамаагүй, орон нютагтамнай таараһан малаа үдхэгты гэжэ ханданабди. Үльгэрһөө жэшээ абажа хараа һаамнай, хүн гээшэ бэлыень хаража, загаһа гартамнай барюулагты гэхэеэ һанадаг. Харин бидэ загаһа бэшэ, хахуули барюулхаяа һананабди. Тиихэдэмнай манда хахуули хэрэггүй, гүльмэ хэрэгтэй байгаа гэхэдээ болохо. Теэд хахуулитай хүн хара хүлһөө адхажа загаһашалаад, хожомынь гүльмэ абахадань хэн баринаб? Буряад үхэртэй болоһон хүн хахуулитай болоһондо жэшээтэй. Юуб гэхэдэ, эгээл эдэмнай нютагтаа таараһан малтай боложо байна ха юм.
Жэшээнь, бидэ Буряад орондомнай наратай халуун зун болодог гэжэ ерээд, Африкада байрладаг амитадые иишэнь асаржа тэжээнэгүй ха юмбибди, - гээд, Булат Бастуевич онсолно. Һармагшан, арсалан, эреэн гүрөөһэн мэтын амитадые иишэнь асараад, хорёо соогоо банан таряад, буряад үүлтэрэй болобо гээшэ гэжэ хэдыш аашалаа һаамнай, тэдэ амитад, ургамалнууд манай эндэ өөдэлхэгүй. Манай байгаалиин жама ёһо тиимэ байна гээшэ. Тиихэдэнь байгаалидамнай таараһан амитадые үдхэжэ олон болгобол, бидэ шүүхэ байнабди.
Гансаһаа газар дүүрэхэ
Иимэ буряад үгын ёһоор эрдэмтэн ори ганса буряад бухаһаа тооложо барашагүй олон тугал абаха аргатай.
- Һайн бухаһаа эгээлэй малшан эрхимынь 20 толгой тугал абаха. Харин бидэ, эрдэмтэд, һалайһаань мянган толгой тугал абажа шадахабди. Эрхим буха нэгэ дахин һалайгаа шэдэхэдээ, 100 тугалайхиие шэдэдэг бшибы даа. Тэрэшни һалайгаа үдэр бүхэндэ гаргажа байдаг. Тиихэдээ 1000 тугал гаргажа абахань, бэлэн хэрэг.
Монголһоо Буряад орон руу 97 толгой буряад үхэр ерээ бэлэй. Түнхэнэй аймагһаа Хяагтын аймаг руу шэлжэн оротороо, саана, наана боложо, 90 толгой болошоо һэн.
- Мүнөө үнеэд тугаллажа, 30 гаран тугал гараа, - гэнэ Булат Лхасаранов. Тэдэниие яаха аргагүй олон болгожо, иимэ үхэрнүүд ерээдүйдэ буряад бүхы аймагуудай тала дайдые бүрхөөхэ ёһотой.
Автор: Баяр ЖИГМИТОВ
