933
Эдэй засагай ажабайдалай хэды шэрүүн байбашье, Хэжэнгын аймагай Эдэрмэгэй хүдөө ажахытан наймаагаа хээд, олохо мүнгэеэ олоод байжа һурамхи. Мүнөө дугаартаа бидэ хизаарлагдамал харюусалгатай «Эдэрмэг» бүлгэмэй ажабайдалтай уншагшадаа танилсуулхамнай.
Ниитэ дэлгүүр дээрэ юунэй боложо байһаниие харахада, нэгэ талаараа үнэхөөрөө «бард» гэмэ үзэгдэлнүүд байгааша ондо үзэгдэнэ. Нэгэ хирэ банкнуудһаа баян эмхинүүд үгы ха гэжэ һанахаар байдаг һаа, мүнөө болоходо, банкнуудшье үдэр бүри хороһоор хорожо, үнгэрхэдөө, хүдөөдэ ажаһуудаг зоной салин хүлһэ, пенси машинаар зөөжэ тараахамнай гэжэ гүрэнэй хэмжээн дээрэ хөөрэлдөөн боложо захаланхай.
Хэжэнгын аймагай Эдэрмэг тосхон түб һуурин Хэжэнгэһээ арба гаран модо баруулжаа байдаг. Улаан-Үдэһөө Хэжэнгэ ошоһон харгы тиишээ сэхэ буудаггүй. Эдэрмэг Хэжэнгэ хоёрой хоорондо автобусшье ябадаггүй агша. Гэбэшье, иимэ байдалдаа эдэрмэгээрхин үнинэй даданхай. Ажалша малша зониинь үни хадаа үмсын унаатай болоһон, алибаа шухала хэрэгээр урагша, хойшоо үдэр бүри тооһо бурьюулан гүйлгэлдэжэл байдаг гээшэ.
Мүнөө эгээл иимэ зоной түрүү заха баригша Дондит Дамдинович Дагбаевай эрхилжэ байһан ажал хэрэгүүдые дурдан байжа, энэ дугаартаа түүрээхэм хаяа.
Автор: Баяр Жигмитов
Описание: Дондит Дагбаев
Дондит Дамдинович бэеэр томо, энэ хүн сохом ноёниинь лэ хаш гэжэ харахаар, нюдэндэ дулаан шарайтай хүн. Айлшадай буухада, Дондит Дамдинович хүндэмүүшэ буряад сэдьхэлээ харуулжа, эдеэнэй шэрэйн газартаа шэнгэшэхээр баян мяха, шүлэ, бууза, хототой шуһа, бусад хүндын эдеэ дурадхажа, айлшадаа садатарнь эдеэлүүлдэг гуримтай. Сайгаа уужа һуухадаа, эртэ урдын түүхэһээ эхилээд, мүнөөнэй юрын ажабайдал тухай түрбэлгүй һайхан буряад хэлээрээ зугаалжа үрдинэ.
- Би бүхы наһаараа түрэл совхоздоо хүдэлөөб. «Первомайска» совхоздомнай һайн үе сагта 18 000 хонин тэнжэдэг бэлэй, - гэхэдэнь, мүнөөнэй Эдэрмэг нютагые баруун захаһаань зүүн заха руунь шэртэн хараад, этигэжэ ядахаар. Гэбэшье, Дондит Дамдиновичай хэлэһэн үгэ үльгэр бэшэ, үнэн түүхэ гээшэ.
«Урданай юумэн ула болоо, мүнөөнэй юумэн зула болоо» гэһэн оньһон үгэдэ дуратай уншагшадтаа иимэ зугаа «Эдэрмэг» бүлгэмэймнай захирал тайлбарилна.
- Совхоз байхаһаа хойшо бидэ мяха наймаалдаг һэмди. Теэд һүүлэй үедэ мяха наймаалхань һөөл найдамгүй. Нэгэ ерэхэдэш, 200-та болоод байха. Нүгөө ерэхэдэ, сэнгынь ургаха юм гү, унаха юм гү, юрэдөөл мэдэхэгүйш. Ябан ошон, бэлдэбэри хоол хэжэ наймаалаашамнай дээрэ бэшэ аал даа гэһэн бодолдо эзэлэгдэдэг болоод, удангүй, һанаһанаа бэелүүлжэ, һарбайһанаа абажа эхилээбди, - гэжэ хөөрэхэдэнь, нютагаархидынь зүбшөөн байжа, анхаралтайгаар шагнаба. Ушар юуб гэхэдэ, энэ удаа Дондит Дамдинович агуу гүрэнэйнгөө гол хэлэн дээрэ яриһан байгаа. Тэрэ хэлэгшыень тордиһогүй ульгам буряад хэлэндэ оруулха баатайб.
Саашань хөөрэхэдэ, иимэ.
- Бэлэн юумэн мүнөө хаана байхаб даа? Үбгэ наһан болошоод, мүнгэ алта хаагуур нэхэжэ ябахабши? Өөрөө өөртөө найдаад лэ, банкын урда үридэ оронгүй, арга шадал соохоноо олоһон мүнгэеэ үйлэдбэриеэ үргэдхэхэ хэрэгтэ һомолоод, аалиханааршье һаа, урагшаа һалирнабди, - гэнэ Дондит Дамдинович сурбалжалагшадай тоо томшогүй асуудалнуудта харюусаха үедөө хэлээдхибэ:
- Зайн галай түлөөһэн үнэтэйхэн лэ байна. Нэгэ киловадынь 6 түхэриг 50 мүнгэ татана. Һарадаа 11 мянган түхэриг халааһанһаа гаргажа һарбайнабди. Ажал хэжэ байһан зондоо мүнгэ салингыень түбэг һаадгүйгөөр, сагтань түлэнэбди. Хүн бүхэн ехэ оролдосотойгоор, үнэн сэхээр хүдэлнэ.
- Хэр ехэ мүнгэ олодог зомта? – гэһэн асуудалда Дондит Дамдинович мэхэ гохо гаргажа, булхайлжа байнгүй, сэхэ руунь буудаба.
- Нэн түрүүн бэлдэбэри хоолойнгоо шанар тухай үдэр бүхэндэ бодожо байдагбди. Муу-һайн холисо эдеэндээ нэгэшье оруулдаггүйбди. Зүлгэ ногоо зулгаажа ябаһан үхэрэй, тэдэниие дахаад, тэрэл ногоогоо узуураарнь ходолжо эдидэг хонидой, хэрэгтэй болоходонь, тахалгүй таряагаар тэжээгдэдэг гахайнгаа мяха холижо байгаад, хургаа таһа хазажархихаар амтатай эдеэ буйлуулна гээшэбди. Ушар юуб гэхэдэ, хүнэй хото гээшые мэхэлхын аргагүй. Харин нюдэ бүглэхөөр юм аабза, гоё-гоё саарһа гуурһаар орёожо байгаад. Теэд хүн гээшэш нэгэ дахин мэхэлүүлбэб гэжэ ойлгобол, хожомынь заяандаашье бэлдэбэри хоолыемнай абахаяа болишохо ха юм. Тиимэһээ энэ талаар бидэшни айхабтар нарин байнабди.
Эдэрмэг һуурин зааханшье һаа, хоёр нэрэтэй. Зургаан гэжэ нэрыень дуулаа һэн гүт? Хэрбэеэ хэн нэгэнэй Зургаан ошохом гэжэ хөөрэлдэжэ байгаа һаань, үнөөхил Эдэрмэгээл ошохонь ха юм даа гэжэ ойлгохо шухала.
Эдэрмэгээрхиндэ Үбэр-Байгалай хизаар яаха аргагүй дүтэ. Оройдоол 50 модо ябаад байтар, Бада үртөө тудана ха юм.
- Манай хоол Эдэрмэгэймнай дэлгүүртэ байгаа юм ааб даа. Үшөө Дээдэ-Хэжэнгэ абаашадагбди. Хэжэнгэшье оронхойбди. Зүгөөр Бададаа дүтэ һэн тула Бада, Хёлго руугаа абаашажа худалданабди. Тэндэхи зомнай түмэр зам дамжаад ажаһуудаг, олон сэрэгшэд тэндэ байдаг. Тиимэһээ мүнгэ алтаар тэдэшни яһала баян юм. Бидэ долоон хоногтоо хоёр дахин урагшалдагбди. Нэгэ ябахадаа, 40-50 мянганай хоол наймаалаад бусадагбди. Долоон хоног соо 100, 120-шье мянган түхэриг хүрэтэр мүнгэнэй эдеэ худалдахаар лэ даа. Тэрээнһээ гадна, Улаан-Үдэ руугаа долоон гарагай дүрбэндэ, гарагай долоондо бэлдэбэри хоолоо абаашагшабди. Загарайн аймагта, Хяагтын аймагташье, «Эдэрмэг» гэһэн гаршагтай бууза болон татаһан мяхаар бүтээгдэдэг бусад хоол байгша.
Бууза тухай хэлэжэ байхыень шагнахадааш юм һэн гү, али амтан энэ эдеэнһээнь ама хүрэһэндөө юм гү, ухаандамни эрхим бууза 33 уршалаатай байдаг һэн бэзэ гэһэн бодол ороодхибо.
Тиигээд Кристина Таюрская гэжэ басаганай дэргэдэ ошоод, аман соогоо гүбэр-гүбэр гэжэ тоолоод, гуша дахин сохом шэмхэбэ гэжэ хараад, хандабаб. Амтатай буузын нюуса хэлэгтылши гэжэ.
Тиихэдэмни Кристина энеэбхилээд, иигэжэ хөөрэбэ:
- Манай нэгэ монсогор буузада 32 грамм мяхан ородог, 22 грамм талхан ородог. Тиигээд тэрэнээ орёоходоо, 30 гаран дахин шэмхэнэбди. Бууза хэжэ һурашаһан хүндэ энэ ажал хэхэнь нохойн наадан юм аабза, - гэжэ хэлээд, иигэжэ нэмэбэ, - амтатай хоол хэхын тула үнэн зүрхэеэ энэ хэрэгтэ зорюулха хэрэгтэй.
Эдэрмэгэй бууза амталха гэбэл, Буряадай ниислэл хотын ажаһуугшад Түбэй дэлгүүртэ, «Туяа» дэлгүүртэ ошожо һурагшалхадань болохо. Гадна ПВЗ, Дивизионный, Аршаан, Бурвод гэдэг хотын хороололнуудта Эдэрмэгэймнай татамал мяхан эдеэн байдаг гээшэ.
Автор: Баяр ЖИГМИТОВ
