918
Буряад Уласай Толгойлогшын хабаадалгатай зүблөөн дээрэ үнгэрэгшэ 2015 оной ажал ябуулгаар Буряад Уласай Хүдөө ажахын яаман тоосоо хэбэ. Буряад Уласай социально-экономикын хүгжэлтын Программын гол һуури хүдөө ажахын үйлэдбэри эзэлдэг гэжэ эли. Буряад орон дотор ажаһуугшадые эдеэ хоолоор хангаха гэһэн гол үүргэ бэелүүлдэг һалбари ха юм даа. Хүн зоной ажаһуудалай хэмжээнһээ үндэһэлэгдэн, “Хүдөө һуурингуудай болон хүдөө ажахын хүгжэлтэ” гэһэн Гүрэнэй түсэб руу хүгжэлтын гол шэглэлнүүд тодоруулагдан оруулагданхай. Энэ гол үүргэеэ дүүргэхын тула 2015 ондо Хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой яаман нормативно-правовой үндэһэ һайжаруулгын ажал ябуулжа, Оросой Холбоото Уласай Хүдөө ажахын яамантай, муниципальна байгуулалтануудтай болон ажахы үйлэдэгшэдтэй харилсаа гуримшуулһан байха юм.
Һүнэй үйлэдбэридэ - шухала анхарал
- Хүдөө ажахын һүнэй һалбариин үйлэдбэриһөө болбосоруулга хүрэтэр хүгжөөлгын дэмжэлтэдэ гол анхарал табигдаа. Энэ һалбариин гол шиидхэхэ асуудал хадаа бүхы үйлэдбэрилэгдэһэн һүнэй ехэнхи хубииень ажаһуугшад тушаана, 205,6 мянган тонно һүн үмсэдэ, хүдөө ажахынууд болон фермернүүд оройдоол 18,6 тонно үйлэдбэрилһэн байна, - гэжэ Хүдөө ажахын яаманай сайд Даба-Жалсан Чирипов мэдээсэбэ.
Хүдөө ажахын томо эмхинүүдтэ һүнэй үйлэдбэри хүгжөөхын талаар хэдэн хэмжээ ябуулганууд эмхидхэгдэһэн байна. Жэшээнь, шэнэ һүнэй фермэ байгуулһан ажахынуудта Буряад оронһоо гадуур газарһаа һүнэй үүлтэртэ мал худалдажа гаргашалагдаһан мүнгэнэй 90 процент тэжээл бэлдэлгын болон үйлэдбэриин хэрэгсэлнүүдэй худалдажа абагдаһан үнэ сэнгэй 50 процентнь һөөргэн бусаагдана. Фермернүүдтэ 50-һаа дээшэ үхэр малай толгойтой гэр бүлын малай фермэ байгуулбал, грантын дэмжэлтэ үгтэнэ. Һүнэй үйлэдбэри һайжаруулха болон малай толгой олошоруулха талаар бухын үрэһэ худалдан абахада, гарашын хахад сэн бусаагдана. Мүн һүнэй үйлэдбэриин эмхинүүдтэ һү тушаалга урмашуулжа, 1 килограмм тушаагдаһан һүнэй түлөө тэдхэмжэ олгуулагдана.
Фермерскэ ажахынуудай эдеэнэй зүйл үйлэдбэрилгэ дээшэлүүлхын талаар эдеэнэй зүйл тушаалга гуримшуулха, үйлэдбэрилэгдэһэн зүйлнүүдые болбосоруулха хэрэгтэй. Энэ талаар хүдөө ажахын эд хэрэглэгшэдэй кооперативуудта грантова дэмжэлтэ хэгдэжэ, Оросой Холбоото Уласай яаманда харалга дабажа, федеральна һангай дэмжэлтэдэ хүртэгдөө. Тиигэжэ нёдондо хүдөө ажахын 7 кооперативууд һү суглуулга болон тушаалгаар ажал ябуулга түсэблэжэ, үйлэдбэриин байра, түхеэрэлгэнүүд болон автомашина худалдан абалгада грантнуудта хүртөө. Тэдэнэр мүнөө жэл үрэ дүн абахаар түсэблэнхэй.
Эдэ бүхы хэмжээ ябуулгануудай ашаар 2015 ондо Зэдын аймагай “Баян” ажахыда 200 толгой майлай һүнэй МТФ хүсэндөө оруулагдаа. 50 толгой малтай гэр бүлын малай 4 фермэнүүд: Загарайн, Ивалгын, Түнхэнэй, Захааминай аймагуудта баригдаа. Буряад оронһоо гадуур һүнэй үүлтэрэй залуу 232 толгой үнеэн худалдажа асарагдаа. Бүхы 2,6 процентээр малай толгой олошоруулагдаа, Оросой Холбоото Уласай һайн дүнтэй 30 газарай тоодо Буряад орон оруулагдаа. КФХ-нуудта һүнэй үйлэдбэри 117, 8 тонноор дээшэлээ.
Һүнэй зүйл болбосоруулдаг ажахынууд Буряад Уласай ажаһуугшадһаа һү худалдан абалга 14,1 процентээр дээшэлүүлэгдээд, һүнэй худалдажа абаха сэн 4,4 процентээр бодхоогдоо.
Һүнэй үйлэдбэриин эрхимүүд
“Берил” гэһэн ажахы үйлэдбэриин зүйл үргэдхэжэ, арад зонһоо һү худалдажа абахадаа, һү тушаан абадаг түбүүдые олошоруулаад, эмхи дээрээ һүнэй үйлэдбэри 15,8 процентээрдээшэлүүлээ.
“Буряадай һүн” гэһэн ажахы үйлэдбэриеэ үргэдхэжэ, шэнэ оньһото хэрэгсэлнүүдые худалдан абаад, үйлэдбэрилһэн зүйлэй наймаа 7,4 процентээр дээшэлүүлээ. Удаан һү хадагалдаг “Тетра пак” үйлэдбэри дээшэлүүлээд, тоһо үйлэдбэрилгэ 33,9 процентээр ехэ болгоо.
- 2015 ондо энэ ажахы инвестиционно хэлсээнэй шугамаар гүрэнэй тэдхэмжэдэ хүртөөд, «Тетра пак» компанитай хэлсээ баталаа. Буряад Уласай аймагуудаар һү тушаан абадаг түбүүдые олошоруулаад, һүнэй үйлэдбэриин томо эмхинүүдтэй хэлсээ баталаад, валютна мүнгэн зөөриин дэлхэйн дэлгүүр дээрэ тогтууригүй байдалай шалтагаар хүшэршэг байдалда ороод байна. Урьһаламжа жэл бүри үгэдэг эмхинүүд арсажа, һү тушаадаг эмхинүүдтэеэ саг соогоо түлбэри түлэжэ шадахаяа болёод байна. Энэ ажахын байдал тогтууритай болгохын тула Буряад Уласай гүрэнэй бүрин найдалга олгуулха тухай асуудал дары шиидхэхэ шухала, - гэжэ Даба-Жалсан Чирипов тэмдэглэбэ.
Гэхэ зуура сайд бүхыдөө һүнэй үйлэдбэриин үрэ дүнгүй бага олзо орошо тэмдэглээ. Һүнэй бэеэ даалга 14,7 түхэригтэ болоно, харин һүн 16,6 түхэригөөр худалдажа абтагдана.
“Буряадай һүн” гэһэн ажахын шахардуу байдалда бүгэдэнэй анхарал табиха тухай Буряад Уласай Толгойлогшо мэдүүлээ.
- Энэ эмхиин ажал ябуулга ехэ оролдосотойгоор ябуулагдаад, үрэ дүнтэй болоод, хүл дээрэнь гаргажа байтараа, энэ ажахы юундэ муудааб? Юун болооб, ямар туһаламжа хэрэгтэйб? Анхаралдаа абагты! – гэжэ Вячеслав Наговицын даалгаба.
Һүнэй фермэнүүд һэргээгдэнэ
Байгша 2016 ондо һүнэй фермэнүүдые байгуулгада шэглүүлһэн инвестиционно проектнүүд үргэлжэлүүлэгдэхэ. Прибайкалиин аймагта 200 толгой үнеэнэй фермэ, Загарайн, Захааминай, Сэлэнгын аймагуудта 50 толгой малай гэр бүлын малай фермэ, Баунтын аймагта 100 үнеэнэй фермэ хүсэндэнь оруулагдахаар хараалагдана.
Мухар-Шэбэрэй “Агротопводстрой” гэһэн ажахы 400 толгой үнеэтэй хадаа һүнэй үйлэдбэри үргэдхэжэ, уһаар хангагданхай газарнуудта тэжээл бэлдэлгын газар элдүүрилжэ, малай шанар һайжаруулха түсэбтэй.
Гэхэ зуура бүхы хуушан фер-мэнүүд шалгагдажа, хүсэд ашаглагдадаггүй болон байдалынь бараг аад, орхисооной фермэнүүдые элирүүлэгдээ. Саашадаа үйлэдбэриин байрануудые инвестор болоһон шэнэ эзэдүүдтэ дамжуулаад, үсөөн үнеэтэй фермэнүүдтэ үшөө үнеэ нэмэхэ ажал ябуулагдаха юм.
Мяханай үүлтэр хүгжөөлгэ амжалтатай
Үүлтэртэ эмэ мал хүгжөөлгэ гүрэнэй талаар баһал дэмжэгдэнэ. 500-һаа олон толгой малай багтаха таргалуулгын талмайнуудые шэнээр байгуулхада, һайн шанартай мяханай үүлтэртэ мал ондоо тээһээ худалдан асархада, гарзыень 90 процентээр бусаагдана. Мүн тэжээл бэлдэдэг техникэ худалдажа абтагдаһан үнэ сэнгэй хахадынь бусаагдана. Иимэ дэмжэлтэнүүдэй ашаар бүхы түхэлэй ажахынуудта тэжээл хоолой дуталдабашье, бодо малай тоо хосороогдоогүй, хони, ямаан 3 процентээр олошоруулагдаһан байха юм.
“Түгнэ” ажахыда 500 толгой малай, “Бин-Агро” эмхидэ - 1050 толгой мал багтааха тэжээлгын талмайнууд байгуулагдаа. Дүрбэн ажахынууд үүлтэртэ репродуктор гэһэн зэргэдэ хүртэжэ, үүлтэртэ малай толгой 2,7 мянган толгойгоор олошоруулаа. (“Надежда”- Зэдын аймагта, “Иверия”- Бэшүүрэй аймагта, “Комсомольский”- Яруунын аймагта, “Ажалша” – Хэжэнгын аймагта). Урид байгуулагдаһан хүдөө ажахын эмхинүүд сооһоо үүлтэртэ малай тоо олошоруулһан “Кяхтинское” гэһэн ажахы (12,3 процентээр) онсо тэмдэглэлтэй.
Оросой Холбоото Уласай Хүдөө ажахын яаман 2015 оной дүнгүүдээр, Буряад Уласые һүүлэй табан жэлэй туршада мяханай үйлэдбэри 36,5 процентээр дээшэлүүлһэн эрхим регионуудай тоодо оруулаа. Ажаһуугшадай хэрэглэхэ 10 килограммай гуримай 15,8 килограмм үйлэдбэрилжэ, үхэрэй мяха - 17,4 процентээр, гахайн мяха- хоёр дахин, хониной мяха - 7,1 процентээр дээшэлүүлээ.
Гэхэ зуура мяханай эдеэ үйлэдбэрилэгшэдтэ үйлэдбэриин зүйлөөр хангагдаха асуудал үшөөл шухала зандаа.
2016 ондо хоёр томо инвестиционно проект үргэлжэлүүлэгдэхэ. 30 мянган тонно бройлер тахяагай мяха үйлэдбэрилхэ аргатай “Бурятптицепром” гэһэн ажахын барилга эхилхэ. “Буян” гэһэн ажахыда үхэрэй мяха томо үйлэдбэри бэелүүлжэ, үүлтэрэй - генетикын түб байгуулагдаха юм. Мухар-Шэбэрэй аймагай “Түгнэ”, “КФХ «Гомбоев» болон “Һүтэй” ажахыда гээд, 500-гаад малай таргалуулан тэжээлгын гурбан талмай баригдаха.
Малай арһа элдэхэ арга бэдэрхэ шухала
Хониной һалбари манай Буряад Улас доторой заншалта ажал гээшэ. Ехээр хүгжөөхэ гэхэдэ, хэдэн шалтагууд һаад татана. Нэн түрүүн хони гаргадаг түбүүд болон хониной гэдэһэ дотор буйлуулдаг цех үгы шахуу. Хониной бүдүүн үүлтэртэ нооһон бага үнэ сэнтэй. Эдэ асуудалнуудые шиидхэхын тула Зэдын аймагай “Хамта” гэһэн ажахыда гүрэнэй грантын дэмжэлтэ үгтэгдэнхэй.
Нарин үүлтэртэ хони хүгжөөхэ зорилготой “Боргой” гэһэн үүлтэртэ заводто инвестор ороод, панхаруутаха байдалһаань ажахые гаргахын түсэб бэлдэнхэй, мүнөө жэл 2040 хони асаржа табиха хүсэлтэй.
2015 ондо албангай зорилгото программануудай ашаар 1300 толгой хонин Буряад Улас руу асарагданхай. Нооһо тушаалгын 6 түбүүд “Наран” ажахыда байгуулагданхай. Энэ хэрэг дэмжэгдэжэ, худалдагдаһан нооһоной гараша бусааха гүрэнэй дэмжэлтэ олгуулагданхай.
Гэхэ зуура Буряад Уласай Толгойлогшын тэмдэглэһээр, малай арһа элдүүрилгэ эмхидхээгүй һаа, бүрин бүтөөр мал үйлэдбэрилгэ өөдөө бодохогүй.
- Хониной нооһо үйлэдбэрилгэ бага сага ябажа байна. Гэбэшье хониной нооһоор тамирай дэбисхэр - матнуудые бүтээдэг үмсын хэрэг эрхилэгшэдые дэмжэхэ хэрэгтэй. Тэдэ зүйлнүүд шалгагдаад, һайн шанартай гэжэ элирүүлэгдээ. Харин хониной болон малай арһа элдэхэ арга бэдэрэгты. Хэр аша туһатай, үрэ дүнтэй гээшэб гэжэ шэнжэлэлгэ хэгты,- гэжэ Вячеслав Наговицын даалгаба.
Хүдөө ажахын сайдай хэлэһээр, арһа элдүүрилхын талаар ажал ябуулагдажа байна.
- Хоёр дахин Монгол орон ошожо, тэндэхи арһа элдүүрилгын дүршэлтэй танилсаабди. Гэхэ зуура, Хяагтын аймагта арһа элдүүрилдэг түхеэрэлгэ олдогдоо. Арһа элдүүрилхэ ажахынуудые элирүүлнэбди. “Наран” ажахыда арһа элдүүрилхэ цех байгуулагдаха,- гэжэ Даба-Жалсан Шагжиевич мэдээсэбэ.
Белореченскын үндэгэн дэлгүүр эзэмдэнхэй
Манай Буряад Улас дотор “Улаан-Үдын шубуунай фабрика” үйлэдбэриеэ дээшэлүүлжэ байһан ажахынууд соо Сибириин федеральна тойрог дотор түрүүшүүлэй тоодо оронхой. Мүн Сэлэнгын аймагта Ольга Зубаковагай шубуунай ажахы үйлэдбэриеэ 4 дахин үргэдхөө. Олгуулагдаһан гүрэнэй дэмжэлтэнүүдэй ашаар 2015 ондо үндэгэнэй зүйлөөр ажаһуугшадые хангалга 5 процентээр дээшэлээ. Гэбэшье, Буряад Уласай дэлгүүр наймаануудые “Белореченское” гэһэн ажахын үндэгэн үрдилдөөтэ байдал зохёожо, эзэмдэн абанхай. Энэ байдал һэлгүүлжэ, өөһэдын үндэгэнэй үйлэдбэри хүгжөөхэ асуудал табигдаа.
Огородой эдеэгээр бэеэ хангаха аргатайбди
Хитадай огородой эдеэ манай эндэхи дэлгүүрһээ үгы хэжэ, өөһэдынгөө ургуулһан эдеэ дэлгэрүүлхэ тухай һанамжа Буряад Уласай Толгойлогшо дурадхаа.
- Бүхы дэлхэй нээмэл түхэлөөр газар дээрэ овощ ургуулхаяа болёо, гансал манай гүрэндэ ургуулна. Хитадай ажалшадай дунда жиирэй салин манай эндэхиһээ дээшэлэнхэй. Тэдэнһээ өөрэгүй наратай, элшэ хүсэтэй ха юмбибди. Хитад теплицэнүүдые асараад лэ, хүн зоноо ажалаар хангаха хэрэгтэй, - гэжэ Вячеслав Наговицын тэмдэглээ.
“Газар” гэһэн ажахы томо теплицэ барижа, огородой эдеэ ехээр ургуулха түсэбтэй, проект мүнөө дээрээ бэлдэгдэжэ байна.
Эдеэнэй үнэмшэлгэнүүдые дэлгэрүүлхэ
Буряад орон дотор эдеэ хоолой сертификат-үнэмшэлгэ нэбтэрүүлэгдэнэ. Хүдөө ажахын ургаса тарилганай үедэ хүн зонургаса ургуулдаг ажахынуудтай хэлсээ баталжа, уридшалан мүнгэеэ түлэхэдэнь, намарай ургаса хуряалганай хаһада огородой эдеэ гэрэй үүдэн хүрэтэр асаржа үгэхэ болоно. Хоёрдохи жэлээ эмхидхэгдэжэ байһан хэмжээн оройдоол 100 үнэмшэлгэнүүдые худалдаад байна.
- Ямар һулаар ябана гээшэб? Һайн хэрэг лэ даа. Бүгэдэндэ һайнаар ойлгуулжа, нэбтэрүүлхэ хэрэгтэй. Энэ хадаа хүдөө ажахынхидта процентгүй мүнгэнэй тэдхэмжэ боложо үгэнэ. Харин хүн зоншье һайн шанарай, хорогүй, амтатай огородой эдеэ абаха аргатай ха юм, - гэжэ Толгойлогшо онсолбо.
Автор: Цырегма САМПИЛОВА
