1065
Хэжэнгын аймагай түб һуурин Хэжэнгэһээ зүүлжээ даб гэхэдэ, Толгой гэжэ алдаршаһан нютаг оршодог. Хэжэнгэ, Худан голнууд эгээл тэндэ урасхалаа ниилүүлэн, малай бэлшэхэдэ угаа таарамжатай бэлшээри тэндэ байгаагүй һаа, одоол хаана байха бэлэй? Зунай сагай зүлгэ ногоондо мүнөө Солбон Соктоевич Цыдыповэй һаамхай үнеэд тугал буруудтаяа гаранхай.
- Би Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын академидэ зоотехнигэй мэргэжэлдэ һураа һэмби, - гэжэ симментал үүлтэрэй һаамхай үнеэдэй эзэн Солбон Соктоевич Цыдыпов хөөрэнэ. – Үшөө 2014 ондо гэр бүлын мал үсхэбэрилдэг фермэнүүдэй грант шүүгээд, 50 толгой симментал үүлтэрэй бодо мал худалдан абаа һэмди. Мүнөө дээрээ 40 үнеэтэйбди. Тэдэнэй 20-ииень һаанабди.
Солбон Соктоевич «Буряад Уласта үйлэдбэрилэгдөө» гэһэн ниитэ гаршаг дорохи хэмжээнэй шугамаар Буряадай сурбалжалагшадые фермэдээ угтан абахадаа, үнеэдээ яагаад һаадагаа, тугалаа хайшан гэжэ бэлшээдэгээ харуулба.
Мүнөөнэй хүдөөгөөрхин үнеэгээшье һаажа бирахаяа болёод, юрэ тугалаа табижархидаг гээшэ һаань, Толгойн фермынхид 1 хоногой туршада 3 дахин үнеэгээ һаана. Үүр сайлганаар үглөөнэй һаам бүтээгээд, бэлшээридэ малаа гаргана. Үдын халуун болоходо, симменталнууд наранһаа залхуураад, бэлшэхэеэ болишодог. Тиигээд тэрзылдэжэ хэбтэхэ һанаатай байхадань, һаалишад туужа асараад, үдын халуунда һаана. Тиихэдэнь ехэшье һүн гаранагүйл даа. Гэбэшье, Солбон Соктоевичой эсэгэ Сокто Цыдыповэй мэдүүлһэнэй ёһоор:
- Симментал үүлтэрэй үнеэ үдэрэй гурба дахин һаахада, һүниинь ехэ болосотой байдаг, - гэнэ.
Ондоогоор хэлэхэдэ, ехээр һааха бүри дэлэнгынь бүри ехээр дэлбэрнэ гэжэ ойлгомоор.
Мал баридаг, илангаяа ород айлайхин нюуртаа үһэтэй малаа гоё гоёор нэрлэдэг аабза – Манька, Бурёнка гэжэ байгаад. Харин Цыдыповтэн тугал, буруудайнгаа найжа боложо, бэеэ зобоодоггүй. Тэдэнь бултадаа нэрэгүй нэхытэнүүд. Гэбэшье, үнгэ зүһөөрнь, аяг аашаарнь доло танидаг юм бэзэ.
“Дүрбэн галуун дүүеэд ерэбэ, дүрэтэ хара тодоод абаба” гэжэ буряад арадай таабари бии аабза. Тэрэнэй тайлбаринь «үнеэ һааха» гэнэ.
Толгойн фермын һаалишад үнеэн бүхэнэйнгөө доро хүнэг тодожо ябахаяа болинги. Гол түлэб таршаганатаршье, һаршаганатаршье һаадаг оньһо хэрэглэнэ. Һүниинь соргонуудаар томо гэгшын тогоон соо сугларна. Удаань тэрэнээ Хэжэнгын аймагай Хэжэнгэ нютагай һү буйлуулаад, сыр гаргадаг завод руу абаашадаг юм.
- Үдэрэй 120 литр һүн гарадаг, - гэжэ Солбон Цыдыпов хөөрэнэ. - Нёдондо дүн хамта 22,5 тонно һү малнай үгөө. Һүнэй заводто һүеэ тушаахынгаа хажуугаар өөһэдөө уунабди, зөөхэй, тоһо бүлэнэбди. Тугалнууднайшье хүхэдэг ааб даа.
Нюуртаа үһэтэй хүйхэр нэгэ «һаалишан» үнеэдэйнь дунда бии. Өөрөө тугалланхайшье һаа, хажуудаа бэлшэжэ ябаһан һаамхай симменталнуудаа убайгүйгөөр шобто хүхэжэрхидэг энэ мал хара-сагаан үнгэтэй. Хото городһоо ерэһэн нахис-хотос гэшхэдэлтэй басагад, хүбүүдтэ өөрөө һаалгаха һөөл дурагүй байһанаа хара-сагаан һаалишан хүсэд харуулба. Үгы гэбэл, орожо ерэһэн айлшадай шэбхын үнэр гээшые мэдэхэгүй байһан дээрэһээ ама хамараа таһа бүтүүлээд орожо ерэхэдэнь, дураа гутаһанаа тэрэ мэдүүлжэшье болоо.
Автор: Баяр ЖИГМИТОВ
Описание: Баруун гарһаа - нюуртаа үһэтэй һаалишан
Мүнөө тугалнууд тухайнь хөөрэе. Залуу мал хододоо хөөрхэн байдаг гээшэ. Һаамхай 20 үнеэн байгаа һэн хойноо 20 тугалтай байгаа бэзэ гэхэ тухай буудажа ерээд, нэгэ иимэ ушар хөөрэһүү.
“Һаалишан”тугал
Тугалнууд соо һөөл өөрэхэн нэгэ амитан бии. Тэдэнэй хорёо соо хэнэйшьеб орожо ерэхэдэ, «Ши намдаа юу асарбаш даа?» - гэһэндэл һонирхол түрэжэ, тэрэ дороо дүтэлдэг нэгэ хүйхэр намда гүйжэ ерээд, юухэ юухэгүй урда-хойноһоом дайлажа оробо. Тиихэ доронь ухаандамни: «Тугал гээшэ юумэ хүхэхэ дуратай амитан һэн гүбэ», - гэжэ бодоод, ама руунь долёобор хургаяа залаһыем, хөөһэ бушхажа байгаад, тэрэмни хүхэшэбэ.
«Заа, саашань яаха бэлэй?» - гэжэ һанаад, хотоһоо ерэһэн басагад тээшэ харуулжа ябуулхадамни, басагад ухаа мэдээ алдаба. Хургаяа хүхүүлыт гэжэ дурадхахадамни: «Тугал гээшэ хүнэй хурга таһа хазажархиха хурса гэгшын шүдэтэй», - гэжэ тэрэ басагад һанаа ха, хэнииншье абааштай тугалые эрхэлүүлхэ дурагүй байшаба. Тугал Буряадай гүрэнэй телерадиокомпаниин телеоператор Александр Тайбиновые дайлажа оробо. «Оо, хүлыемни таһа гэшхээд, хүлисэлшье гуйнагүйлөө энэтнай», - гэжэ оператор хуугай хашхар табяад, тэрэ тугалые бэеһээ холодуулхые оролдобо. Теэд тэрэнь һалаха юм бэшэ.
- Энэ тугалай хажуугаар һаагаа болоһон хүнэгтэй һаам абаад, бэе амар үнгэрхын аргагүй байдаг, - гэжэ Солбон Соктоевич Цыдыпов сэхэ руунь дарана.
Үнэхөөрөөшье, «Джеки Чан» шэнгишье шуран шулдааг хүндэ мэнэ һая һааһан 2 хүнэг һү барюулаад, «Энэ тугалай хажуугаар гара!» - гээ һаа, нюуртаа үһэтэй залуу тонуулшанһаа хохидонгүй тэрэ гаража шадахагүйл юм бэзэ.
Автор: Баяр ЖИГМИТОВ
Описание: Эдэ тугалнуудай дунда "Джеки Чанииешье" газардуулха тугал бии
- Симментал үүлтэрэй мал гээшэ хүнэй харууһагүйгөөр буряад дайдада амитан болохогүй. Тиимэһээ үбэлэй сагта, илангаяа нарай малые дулаан хашаада хааха хэрэгтэй, – гээд, фермын эзэн малшанай ажабайдал мэдэхэгүй сурбалжалагшадта гоё гэгшын теплицэ харуулба. «Аа», - гэжэ ехэл юумэ ойлгоһон хэбэртэй болоод, толгойгоо маажасагаан, тэрэнииень шагаажа, шагаажа, бидэ гаража ошоо һэмди.
Автор: Баяр ЖИГМИТОВ
Описание: Үбэлдөө - тугалай бэлшээри, зундаа - ногоон эдеэнэй орон
Автор: Баяр Жигмитов
