​Газарай эзэн иимэ байха ёһотой

Бүгэдэ буряадуудай уласхоорондын “Алтаргана-2016” нааданай “Нангин бууса” гэһэн харалганда Буряад Уласай, Агын тойрогой болон Эрхүүгэй можын гурбан фермер шалгараа бэлэй. Тэдэнэй нэгэн Усть- Ордагай тойрогой хүдөө ажахын үмсын хэрэг эрхилэгшэ Аркадий Балтаев болоно.

Үнгэрһэн зуун жэлэй 1990-ээд онуудай һандаргалтын үе сагта Усть-Ордагай Булусын газар дэбисхэртэ хэзээ нэгэтэ һалбаран хүгжэжэ байһан хамтын хүдөө ажахы һалажа, энэ таряалан, бэлшээринүүдтэ Эрхүүгэй можын ехэ аэропорт баригдаха гэжэ түсэблэгдэн, бэлдэлгэ эхилжэ байгаа. Эгээл энэ сагта Аркадий Балтаев угайнгаа бууса руу бусаһан юм. Тиигэжэ энэ газар дайдын ёһотой эзэн бии болоо бэлэй.

Одхон хүбүүн буусаа һахидаг

Тэрэнэй гэртэхин бүхэли наһаараа совхоздоо хамтын хүдөө ажалда хүдэлөө, мүн өөрынгөө буусада ходол олон үхэр малаа баридаг һэн. Балтаевтанай гэр бүлын долоодохи хүбүүн Аркадий гэртээ бусажа, тоонто газараа һэргээн үргэхэ заяатай байшоо.

- Булуса нютагай хүршэ Зада гэһэн һууринда түрөөб, дунда һургуулияа дүүргээд, малай аргашан болохо хүсэлтэй Улаан-Үдэ хотын хүдөө ажахын дээдэ һургуулида 1-дэхи курс дүүргэжэ байхадамни, абамни ехээр үбдэшөө һэн. Бэшэ аханар, эгэшэнэрни холо ажаһуудаг, ажалаа орхёод, гэртээ бусаха аргагүй байгаа, - гэжэ Аркадий хөөрэбэ.

Аркадиин гэртэхин, абань – Андриян Бадлуевич, эжынь – Феодосия Башалхановна, бүхэли наһандаа хонин ажалда ябаа, харин эжынь тугалшанааршье хүдэлһэн байна. Эсэгэнь 80 наһатай болотороо ажалайнгаа жолоо алдаагүй, хүүгэдээ бултыень ажалша дүршэлтэйгөөр хүмүүжүүлээ.

Буряад арад одхон хүбүүндээ гол үүргэ даалгадаг байгаа. Одхон хүбүүн заабол түрэһэн тоонтоёо бусажа, аба, эжыгээ үргэлсэхэ ёһотой. Энэ ёһо заншал һаяын саг болотор алишье аймагуудай буряадуудта сахигдадаг һааб даа. Мүнөө саг ондоо болоо, гэбэшье Балтаевтанай үхибүүд зүб мүрөөр һургагдаһан хадаа Аркадий эжы, абадаа бусаһан болоно.

Үмсэдөө өөдөө бодохо гэжэ шиидээ

Абынгаа тэжээжэ байһан мал үсхэбэрилжэ, өөрынгөө хүсэ шадалаар ажалаа ябуулжа эхилээ. Тиигэһээр һамга абажа, залуу бүлэ түрүүшын хүбүүтэй болоһон юм.

- Энэ сагта нүхэртэеэ хайшан гэжэ хүл дээрээ гараха тухай зүбшэбэбди. Хото руу нүүхэ гэһэншье һанал ерээ һэн. Зүгөөр хэн бидэниие хотодо хүлеэжэ байхаб гэжэ дары буруушаагдаа. Тиигээл хадаа үхэр малаа үсхэбэрилжэ, хүдөө ажахын үмсын үйлэдбэри байгуулха гэжэ шиидээбди. Мал хаража, ама тоһодохо гэһэн үгэ үнэн байгаа, - гэжэ Аркадий Андриянович хөөрэбэ.

Теэд тэдэнэй байрлаһан газарта аэропорт баригдаха гэжэ хэлсэгдэһээр, жэлнүүдшье үнгэрөө. Тиигэһээр гэнтэ томо гэгшын шэнэ түхэлэй һургуули 90 үдэрэй туршада баригдахадань, Аркадий энэ газарта аэропорт баригдахал үгы хаш гэжэ бодомжолоод, хүдөө ажахыгаа үргэдхэжэ эхилээ.

Эрхим ажалда – гүрэнэй дэмжэлтэ

Мүнөө Аркадий Балтаевай үмсын фермерэй ажахы асари томо, һүрэг адуу моридтой, олон бодо малтай болонхой. 2013 ондо гэр бүлын фермэ хүгжөөлгэдэ грант шүүһэн байна. Тэрэ мүнгэн зөөреэр шэнэ фермэ, гүйгөөшэ моридой конюшни, хүдөө ажахын үйлэдбэриин цех болон ажахынгаа конторо дары барижа эхилээ һэн. Красноярскын хизаарһаа һайн үүлтэртэ мал худалдажа асараа, тэдэнь улаа-эреэн үүлтэрэй 24 толгой мал, бусад мал хадаа симментал үүлтэрэй юм. Эгээл иимэ үүлтэрөөр лэ фермернүүд ажалаа эхилхэдээ урагшатай гэжэ мэргэжэлтэд тэмдэглэдэг.

Нэгэ һаамал үнеэн жиирэй 4500 литр һү үгэжэ байгаа, мүнөө байдал һайжархадань, улам дээшэлээ.Үнеэдынь уягдангүй байдаг, тугалнууд һайн байратай, бухануудшье өөһэдын байратай. Һү һааха шэнэ түхеэрэлгэ худалдан абтагдаад тодхогдоо, ажалшадай бэеэ угаахаар таһагшье хараада абтагданхай.

- Үйлэдбэрилһэн, болбосоруулһан һү, ааруулаа, зөөхэйгөө, сыр гээд Эрхүү хото руу худалданабди. Мүн сыр, йогурт, тараг амһарталжа, хүн зоной хэрэглэхэдэ амар болгонобди. Сертификат үнэмшэлгэ абаха гээшэ баһал орёо асуудал, гэбэшье хүнэй харгыда элдэб бэрхэшээлнүүд дайралдабашье, дабагдаад лэ байдаг ха юм, - гэжэ Аркадий тэмдэглэнэ.

Автор: А.Балтаевай гэр бүлын альбомһоо абтаһан фото-зураг
Описание: Эрхүүгэй можын урдаа хараха фермер Аркадий Балтаев

Ямар буряад гүйгөөшэ моридто дурагүй байхаб?

Хүдөө ажахын үйлэдбэри хүгжөөхын хажуугаар, Булусын фермер гүйгөөшэ моридые үсхэбэрилнэ. Ямар буряад адуу мориндо дурагүй байхаб даа. Илангаяа мори урилдаанда! Гүйгөөшэ моридые һорижо, элдэб тамирай мүрысөөнүүдтэ эдэбхитэй хабаададаг. Адууень Георгий Хунтеев харууһалдаг. Энэ ажалда адуу моридто үнэнхэ зүрхэнһөө дурлаһан хүн хэрэгтэй. Һоригшо Оһын аймагай хүн, харин энэл аймагта Эрхүүгэй можын эгээл суутай, хурдан хүлэгүүд бии юм. Эрхүүгэй можын Сурхарбаанай ехэ мори урилдаанда Балтаевтанай Алаур гэһэн американ үүлтэрэй хүлэг түрүүлжэ, можын ехэ шанда хүртэһэн габьяатай.

Автор: А.Балтаевай гэр бүлын альбомһоо абтаһан фото-зураг
Описание: Мори һоригшо Георгий Хунхеев

Һанаа зобооһон асуудал

Аркадий Балтаевай фермэ Усть–Орда болон Эрхүү хото хоёрой хоорондо оршодог. Эндэ эгээл олон машинын ябадаг харгытай хадаа худалдаа наймаа хэхэдэ һайн газар. Үнгэрһэн зуун жэлэй 1990-ээд онуудаар эдэ газарнууд үмсын зондо үгтэһэн юм, зүгөөр тэдэниие хэншье хэрэглэнэгүй. Таряалангууд байн байһаар, ой модоор хушагдажа эхилээ. Хууляар бодобол, гүрэн эдэ газарнуудые һөөргэн бусааха ёһотой, теэд тэрэ болоногүй.

- Би бүхы газарнуудай пай худалдажа абаха аргагүй ха юмбиб. Хотодо дүтэшэг газарта оршодог хадаа ехэ үнэ сэнтэй. Би 1350 гектар газар хэрэглэнэб, тэдэнэй 150 гектар минии мэдэлэй, 470 гектар бэлшээридэ үгтэнхэй. Намда, фермертэ, өөрын ехэ үйлэдбэри хүгжөөхэдэмни, энэ газар хүнгэлэлтэтэйгөөр худалдажа абабал, һайн бэлэй. Алмаһан мүнгэн зөөреэр ажалта һуури олон болгожо, ажалшадай байдал һайжаруулгада шэглүүлхэ һааб даа, - гэжэ Аркадий Андриянович һанамжална.

Энэ һанамжа үнэхөөрөө бэелүүлэгдэбэлнь, гүрэн түрын ажаһуугшадые бэедэ хорогүй, һайн шанартай эдеэгээр хангаха болон хүдөөгэй зониие ажалтай болгоходо ехэ туһа болохол һэн хаш.

Дээдын тэнгэринэр ган гасуурһаа абараа

Нёдондо жэлэй ган гасуурай үедэ Балтаевтан муу бэшэ малай тэжээлэй ургаса хуряажа шадаһан байна. Тиихэдэ Эхирэд-Булагадай аймагта хаанашье бороо ороогүй бшуу, харин Балтаев һайн ургаса абаа. 50 гектар талмайда нэгэ жэлэй ногоо, олон жэлэйхиие 100 гектар талмайда, 250 гектар газарта таряа тариһан байгаа. Эндэ хуряаһан ургасань бүхэли үбэлжөөндөө хүрөөд, дуталдаагүй, тиигэжэ адуу малаа тэрэ хороогоогүй. Энэ ямар нюуса аргатай гээшэбта гэжэ асуухада, Аркадий иигэжэ шоглон хөөрэбэ:

- Нэгэ үни сагта манай энэ хизаарта видеоклип буулгаһан юм. Эрхүүгэй видеобуулгагшад “Долина тысячи дождей” гэжэ дуунда буулгабари хэхэдэнь, манай эндэ тэрэ гэһээр ходол бороо ородог юм.

Харин үнэн гэхэдэ, Аркадий зунай эхиндэ зүүдэндээ үбгэн абаяа хараба, тэрэнь аша хүбүүндээ энэ газартаа ехэ үргэл хэхэ ёһотойш гэжэ дамжуулаа бэлэй. Үглөөгүүр бодоод лэ, Аркадий нютаг зонтоёо хэлсэжэ, булта хамһалсажа, хони гаргажа, үргэл бүтээгээ. Тэрэ үдэр нэгэшье үүлэгүй сэлмэг тэнгэри байһанаа, үргэлэй һүүлээр гэнтэ бүрхэжэ, аадар бороо шааяжа захалһан юм. Тиигэжэ тэрэ зун дүрбэ дахин ехэ шанга аадарлажа, тойроод байһан дүрбэн һуурингуудые баясуулһан байна.

Мянган бороотой талын эзэн

Ушар юуб гэхэдэ, Аркадий Балтаев хадаа бөө угай үри һадаһан гээшэ. Угайн аха захатан Аркадий хүбүүнэй түрэхэдэ, угаа абажа ябаха хүн гэжэ мэдүүлһэн байгаа. Эжынь дүшэһөө дээшэ наһандаа одхон хүбүүгээ түрэхэдөө, элүүр энхэ, үбшэнгүй байха юм бэзэ гэжэ һанаата болоходонь, угайн ахалагшад “Энэ хүбүүнтнай хүсэ шадалтай, бэрхэ хүбүүн болохо, тусхай тэмдэгтэй, бөө угаа өөр дээрээ даажа, хүн зондо туһалдаг хүн болохо”, - гэһэн юм.

- Манай уг юугээрээ онсоб гэхэдэ, шажан мүргэл буруушааһан совет засагай үедэ ходол өөһэдын бөөтэй байһан юм. Энэ заншалаа алдаагүй. Би бага наһандаа томошуулай намайе бөө болохо гэжэ хэлсэдэгыень ходол шагнадаг һэм. Теэд намай багаһаамни хэншье бэлдээгүй, би өөрөөшье балай ехээр үнэншөөгүй һэм, - гэжэ Аркадий хөөрэнэ.

Угайнь һүүлшын бөө Николай Имеевэй наһа барахада, тэрэ 30 наһатай болоодүй байгаа. Аркадий буянгай һүүлээр нэгэ хэды болоод байтараа, бөө угаа абаха ёһотойб, саг ерээ гэжэ мэдэрһэн юм. Тиигэһээр тойрогоор аха захатан тэрэниие дуудаба. Бөөгэй шанар абалган эхилээ һааб даа. Бөөгэй зиндаада зорюулгада мэдээжэ бөөнэр - Семён Бубаев, Терентий Шабаев гээд байһан юм. Ехэ зорюулга шанар бүтээжэ, Аркадий Андриянович угайнгаа үргэл мүргэл үнгэргэһөөр, саашадаа мэргэжэжэ, дээдын эзэдтэ хандажа, хэрэг бүтээдэг болоһон юм.

Мүн эгээл энэ үе сагта тэрэ фермер болохо гэжэ шиидэһэн байна. Аркадий Балтаев хадаа хэды залуу байбашье, угайнгаа хэр угһаа хойшо сахижа ябаһан захяа заршам, байдал уһанда хаяагүй. Тэрэ тоонто нютагаа хооһоруулаагүй, адуу малаар бүрхөөжэ, буряад дайдаяа холо, ойро суурхуулжа ябанал даа. Иимэл зон хэтын хэтэдэ манай буряад арадта байгаа бшуу. Иимэл хүбүүд нютаг отог, уг омог бүхэндэ ходол байгаа. Иимэл хүбүүдэй байгаа сагта Буряад дайда хүгжэн һалбарха, буряад зон өөдөө бодохо ха юм даа. Түрэл нютагаа тооһон буртаг соо хаяжархёод, хото городуудаар дэлгүүрэй харуулшан боложо, эндэ тэндэ түлбэреэр хүнэй гэртэ ажаһуужа байдаг буряад хүбүүдтэ бултандань Аркадий Балтаевай ажаһуудал ёһотойл жэшээ болобол, һайн бэлэй.