​Ган гасуурай гарза хэдыб?

Мүнөө жэлэй зунай ган гасуурһаа хосорһон ургасын 300 миллион түхэриг шахуу гарза уридшалан тоологдобо. Буряад Уласай Засагай газарта үнгэргэгдэһэн КЧС-эй зүблөөн дээрэ Буряад ороной газар дэбисхэртэ оһолто ушараар онсо байдал соносхогдохо тухай шиидхэбэри абтагдаа.

Байгша оной июниин 21-дэ Буряад Уласай Хүдөө ажахын яаман руу ургасын сэсэглэжэ һалбарха үе сагта газар хүрьһэнэй ган гасуурай хагсуу хуурай болоһон тухай мэдээсэгдэһэн байна. Оршон тойронхиие шалган шэнжэлдэг болон сагай уларил шэнжэлэлгын Буряадай түбэй мэдээгээр, май болон июнь һарын эхеэр хура бороогой хүсэд ороогүй, халуун ааяма наранай шараһан ушарһаа, агаарай халуун амисхалһаа, хагсуу хуурай һалхинай үлеэһэн ушарнуудһаа газарай хүрьһэн шииг нойтоёо алдажа, хатажа эхилһэн байна. Энэ ушараар газар элдүүрилдэг дэбисхэртэй Буряад Уласай зарим аймагуудта хүрьһэн хатаа бшуу.

Хүдөө ажахын яаман 2016 ондо элдэб аюулта оһолто ушарһаа хохидолгын гарза сэгнэхэ, тоолохо тусхай хэмжээ ябуулгануудые түсэблэжэ, үнгэргэгдэхэ саг болзорнууд тодорхойлогдоо.

Июлиин 19-дэ Буряад Уласай14 аймагуудаар хохидолдо ороһон таряалан сабшалангуудые шэнжэлэлгын комисси байгуулагдаа.Тиигэжэ Баргажанай, Бэшүүрэй, Зэдын, Яруунын, Загарайн, Ивалгын, Кабанскын, Хэжэнгын, Хурамхаанай, Хяагтын, Мухар-Шэбэрэй, Сэлэнгын, Тарбагатайн, Хориин аймагуудта онсо байдал соносхогдоо.

Онсо байдал тогтоогдохо тухай зарлиг Буряад Уласай хэмжээндэ баталагдаһанай удаа 30 үдэрэй туршада хүдөө ажахын үйлэдбэрилэгшэдтэ оһолто ушарһаа хохидоһоной түлөө мүнгэн зөөриин туһаламжа олгуулагдаха тухай дансанууд бэлдэгдэхэ ёһотой. Удаань Буряад Уласай Хүдөө ажахын яаман тэрэ дансануудаа Оросой Холбоото Уласай Хүдөө ажахын яаман руу эльгээхэ юм.

Аймагуудай муниципальна байгуулалтануудай захиргаанай уридшалан тоолоһон мэдээгээр, хүдөө ажахын ургаса 68103 гектар талмай дэбисхэр дээрэ хосороо. Тэдэнэй орооһо таряанай – 38644 гектар, нарин тэжээлэй – 29293 гектар, хартаабха – 160 гектар, огородой эдеэн – 6 гектар гээд тоологдоно. Хүдөө ажахын үйлэдбэрилэгшэдэй гаргашалһан зөөриин 381,8 миллион түхэриг гарза гараа гэжэ уридшалан тоологдоо.

Мүнөө дээрээ таряалангуудые шэнжэлэн шалгалта үнгэржэ байна. Гэхэ зуура, үбһэ хулһа бэлдэхэ газарнууд бэдэрэгдэнэ, малай тэжээлээр (үбһөөр) хангаха аймагууд болон дүтын хүршэ регионуудһаа асарха тухай хэлсэгдэжэ байна.

Хониной нооһон тушаагдана

Зунай сагта нооһо хайшалалгын хаһада Буряад Уласай Хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой яаман “Наран” гэһэн үйлэдбэриин ажахытай суг хамта нооһо тушаан абаха түбүүдые Бэшүүрэй, Ивалгын, Хэжэнгын, Сэлэнгын, Хориин аймагуудта байгуулһан юм.

“Наран” ажахы мүн бусад аймагуудаар нооһо суглуулһан байха юм. Хүдөө ажахын үйлэдбэрилэгшэд тушаагдаһан нооһоёо хог болон ноохорһон нобшоһоо сэбэрлэһэн байна. Нэгэ килограмм үнгэтэ нооһон 5 түхэригөөр, сайбар нооһон 8 түхэригөөр худалдан абтагдаа. Харин Улаан-Үдэ хотодо нооһон 10 түхэригөөр абтагдаа.

Мүнөөдэрэй байдалаар, нооһо тушаан абалга үргэлжэлһөөр. Бүхыдөө 11,8 тонно нооһон “Наран” руу тушаагдаа. Тэрэнэй 500 килограмм Ивалгын аймагһаа, 500 – Бэшүүрһээ, Хориһоо – 2500, Хэжэнгын болон Сэлэнгын аймагуудһаа – 3 300 килограмм нооһон худалдан абтагдаа.

Буряад ороной дэбисхэр дээрэ Үбэр-Байгалай хизаарай “Руно” гэһэн эмхи нооһо худалдажа абана. Нарин нооһотой үүлтэртэ хони үсхэбэрилдэг ажахынууд Оросой гүрэнэй үйлэдбэрилгын эмхинүүдтэ нооһоёо килограммынь 60 гаран түхэригөөр худалдахаяа бэлдэжэ байна.

Хурамхаанай аймагай “Эрдэм” ажахы Баргажанай, Хурамхаанай аймагуудта нооһо худалдажа абаад, харгы заһабарилгын дэбисхэрнүүдые бүтээхэ хүсэлтэй.

Хүдөө ургамалнуудые суглуулга үрэ дүнтэй

Тээмэндэ хүдөөдэ ой модон соо ургадаг жэмэсүүдые суглуулгын асуудалаар үнгэрһэн Хүдөө ажахын яаманай зүблөөн дээрэ эдеэ хоолой болон үйлэдбэрилгын таһагай дарга Татьяна Полозова хүдөөдэ ургадаг эдеэн ургаса суглуулга мүнөө сагта олзотой хэрэг гээшэ гэжэ тэмдэглээ.

“Дары леса” гэһэн нёдондоной хэмжээнэй дүн согсологдобо. Бүхыдөө 2015 ондо 500 тонно жэмэс, 140 тонно хушын һамар, 10 тонно эм домто ногоон тушаагдаһан байна. Буряад орон дотор тушаан бэлдэлгын 50 түбүүдтэ 500-гаад хүн ажаллаһан байха юм.

Ойн ургасануудые суглуулжа, буйлуулга бүтээдэг эмхинүүд олзын хэрэг эрхилэлгээр жэл бүри 2 миллион түхэриг налог түлэдэг.

Эдеэнэй зүйлнүүдые суглуулха талмайнууд 2014 онтой жэшэхэдэ, нёдондо 9 дахин томо болгоод, 212,6 гектар дэбисхэр болоһон байна.

- Манай Буряад орон ойн ургасаараа элбэг. Жэл бүри 20 мянган тонно хушын һамар, 1 мянган тонноһоо дээшэ жэмэс, 100 тонно һархяаг, 70 тонно папоротник, 100 гаран тонно алирһанай набшаһа болон бусад эм домто ургамалай зүйлнүүдые суглуулхаар,- гэжэ Татьяна Полозова тэмдэглээ.

Автор: Хүдөө ажахын яаманай мэдээсэлэй албанай фото-зураг
Описание: Буряад орон ойн баялигуудаар баян юм

Жэмэс болон бусад эдеэнэй ургамалнуудые суглуулгаар Сэлэнгын аймаг түрүүлдэг. Мүнөө сагта тэндэ шасарганын сэсэрлигүүдые һэргээлгын болон жэмэс буйлуулгын ажал ябуулна. Тэндэ сироп, нектар, тоһо болон элдэб джем, варени, шүүһэ үйлэдбэрилдэг. Сэлэнгын аймаг дотор “Байкал – Вита” “Байкал Эстейт” гэһэн хоёр томо эмхи энэ ажал эрхилдэг юм.

Үнгэрһэн хэдэн жэлэй хугасаада үйлэдбэринүүд үргэдхэгдөө. Элдэб ногооной сайнуудые бүтээжэ, ногоо суглуулгын өөһэдын һалбаритай болонхой. Жэшээнь, “Дары Сибири” гэһэн эмхи хушын һамар, хушын, мойһоной талхануудые гаргадаг. Бүхыдөө 15 янзын зүйлнүүдые буйлуулан үйлэдбэрилнэ. Бүхы зүйлнүүдынь сертификадтай, хари гүрэн руу эльгээхэ шэглэлтэй. Тэдэ зүйлнүүдые “Титан” гэһэн наймаанай түбтэ худалдажа абахада болоно.

Автор: Хүдөө ажахын яаманай хэблэлэй албанай фото-зураг
Описание: Иимэ сайнууд бэедэ ехэ һайн

Автор: Хүдөө ажахын яаманай мэдээсэлэй албанай фото-зураг

Описание: Буряадһаа гарбалтай зон нютагаараа айлшалхадаа, заабол мохиёо абажа ошодог юм

- Ойн баялигуудаар манай дэлгүүр баян. Буряад Уласай Засагай газар буйлуулгануудай хэмжээ хоёр дахин дээшэлүүлхэ зорилго табинхай. Гэхэ зуура, үйлэдбэриин хэрэгсэл, тусхай түхеэрэлгэнүүдые хүгжөөхэ шухала. Тиимэһээ энэ шэглэлээр ажал эрхилдэг ажахы, эмхинүүд Буряад Уласай мүнгэн зөөриһөө дэмжэлтэдэ хүртэхэ аргатай. Хүдөө ургамалнуудые худалдажа абаха урьһаламжада тэдхэмжэ үгтэхэ арга бии, - гэжэ Татьяна Владимировна мэдээсээ.

Гэхэ зуура бага болон дунда олзын хэрэг эрхилэгшэдые дэмжэлгын тусхай программанууд бии ха юм. Тэдэниие Буряад Уласай Үйлэдбэриин болон наймаанай яаман хүтэлдэг.

Мүнөөдэрэй байдалаар Буряад Улас дотор ойн жэмэс болон бусад ургамалнуудые суглуулдаг, буйлуулдаг 25 эмхи ажаллана.

Автор: Хүдөө ажахын яаманай хэблэлэй албанай фото-зураг
Описание: Хүдөө ажахын яаманай зүблөөн дээрэ "Дары леса" гэһэн хэмжээнэй дүн согсололгын үедэ

Байгалай уһанай нөөсэ сэбэрлэгдэхэ

Кабанскын загаһанай завод Байгал далайн уһанай нөөсэ 30 дүрбэлжэн километрэй зайда сэбэрлэхэ аргатай болобо.

“Кабанский рыбозавод” гэһэн ажахы Буряад Уласай Хүдөө ажахын яаманай соносхоһон харалганай дүнгөөр, илагша боложо тодоржо, Байгал сэбэрлэлгын ажал бүтээхэ эрхэдэ хүртөө. Бүхыдөө 32 дүрбэлжэн километр зайда ажал ябуулагдаха. Энэ Истоминой сор - 11, Посольскын сор - 6, Провал тохойн акваториин 15 дүрбэлжэн километрэй талмай болоно. Эндэ бүтээгдэхэ ажалай түлөө 813 мянган түхэриг мүнгэн гаргашалагдаха.

Уһанай нөөсые – акваториие сэбэрлэхэдэ, загаһадай ажамидаралда зохистой байдал зохёогдохо болоно. Уһанай нөөсэ сэбэрлэгдэхэдээ, загаһа бариха дэбисхэрнүүд үргэдхэгдэжэ, загаһан элбэгжэхэ. Гидрологиин болон гидрохимическэ журам һайжарха, загаһадай тамарха, ажамидарха талмай һайжаржа, омолиин түрьһэеэ хаяха харгы зам сэбэрлэгдэхэ болоно. Гэхэ зуура, үйлэдбэрилдэг загаһадай үрэжэлгэ, олошоролго һайжарха.

Уһанай нөөсэ сэбэрлэлгын асуудал Байгал далайн шэнгэрһэн ушарһаа шиидхэгдээ. Антропогеннэ һандаргалтануудай ашаар загаһа үйлэдбэрилдэг талмайнууд бага болоо, элодея канадская гэһэн уһанай ургамал дэлгэрээ бшуу. Тиимэһээ загаһадай ажамидаралга муудажа, омолиин түрьһэ хаялганда һаалта болоно.

Сэбэрлэлгын ажалнуудай үедэ суглуулагдаһан ногоон тусхай нобшын газар руу хаягдаха, хуули буса загаһа баригшадай хахуули, губша, нобшо ноохой шатаагдаха юм.

Түсэблэгдэһэн хэмжээгээр, сэбэрлэлгын бүхы ажалнууд байгша оной декабриин 10 хүрэтэр дүүргэгдэхэ ёһотой. Хэрбэеэ “Кабанскын загаһанай завод” ажалаа дутуу дундаар, экологидо харшаар ябуулбал, Буряад Уласай Хүдөө ажахын яаман табан ажалта үдэрэй туршада тэрэ ажахын ажалаа эрхилхыень болюулха эрхэтэй.