​Тайгын хэшэг - дайдын баялиг

Буряад орондомнай мүнөөдэр августын эхин, тайга, дайдаар элбэг дэлбэг ургажа байгаа ургамалнууд үриеэ үни хада гүбибэ. Тиин жэмэс, һархяаг, һамар мэтын тайгын хэшэг эдеэшэжэ захалба. Эгээл энэ үедэ сая түхэриг олодог һаа гэжэ үнихэнэй мүрөөдэжэ ябабал, тайга гаража, жэмэс суглуулха зон жэмэсээ суглуулха, һархяаг түүхэ дуратайшуул һарабшатай хүнэһэеэ түүжэ дабһалха, сонгоохо халуун хаһа эхилбэ гээшэ аабза. Гэхэ зуура дэлхэйн олон орон нютагуудта ажамидардаг хүн зон тайгын хэшэгһээ хүртэлсэхэ угаа дуратай байһанаа хүсэд мэдүүлэнхэй.

Буряад Уласай Хүдөө ажахын ба эдеэ хоолой яаманай дэргэдэ тайгын хэшэг суглуулаад, болбосоруулаад, дам саашань худалдаха тухай асуудалаар тусхай зүблөөн болобо. Эндэ Буряад Уласай хүбшэ тайгада мүнөө дээрээ хэды шэнээн дайдын баялиг бии гээшэб гэжэ тодо гэгшээр элирүүлжэ гаргаха гурим тодорхойгоор зүбшэгдэбэ. Тайгын хэшэг болбосоруулагшадта мүнгэ хүрэнгын талаар ямар тэдхэмжэ үзүүлбэл, зүйтэй байхаб гэһэн асуудалда харюу олгогдобо.

Түсэб табибал, тэрээнһээ хадууржа болохогүй

Буряад Уласай хүбшэ тайгада «нюугаатай» байһан баялигуудые үрхирсэ суглуулаад, түргэн гэгшээр болбосоруулаад, худалдажа баяжаха тухай бодол эгээл түрүүн Буряад Уласай Толгойлогшо Вячеслав Наговицынай аманһаа унаһан юм. Ушар юуб гэхэдэ, Баруун Сибирьтэ, тодорхойлходо, Томскдо иимэ хүдэлмэри үни хада эмхидхэгдэһэн байшоо. Вячеслав Владимирович мүнөөшье энэ бодолоо орхиногүй.

- Буряад тайга баян. Энэ баялигые зүб мүрөөр хэрэглэбэл, удангүй Буряад Улас бүхэроссиин хэмжээндэ жэмэс, һархяаг, һамараа наймаалхаһаа байтагай, бүхэдэлхэйн хэмжээндэшье гаража магад. Энэ хүдэлмэриеэ зүб мүрөөр эрхилжэ шадабалнай, эсэсэй эсэстэ Буряад Уласай эдэй засаг баяжаха. Тайгын хэшэг наймаалдаг шэнэ эмхинүүд бии болохо. Хүдөөгэй бэрхэшүүл ажалаар хангагдаха ха юм. Мүн тиихэдэ иимэ үйлэдбэридэ хамжаад байһан эмхинүүдэй ажал хүдэлмэри эршэдэхэ бшуу.

Буряад Уласай эдэй засагай сайд Татьяна Думнова нёдондо намар олондо мэдээсэл тараадаг эмхинүүдэй түлөөлэгшэдтэй уулзажа хөөрэлдэхэдөө, иигэжэ мэдээсээ һэн.

- Буряад Уласай Засагай газар тайгын хэшэг болбосоруулаад, дам саашань наймаалха тухай бодолоо орхихогүй. Тиимэ һэн тула Буряад Уласай илангаяа холын аймагуудта ажаһуудаг хүн зон жэмэс, һархяаг түүжэ, һамар сохижо, наймаанда бэлдэдэг болохо. Баргажанай, Хурамхаанай, Хориин болон холын бусад аймагуудта тайгын хэшэг болбосоруулха талаар хүдэлмэриие Буряад Уласай Хүдөө ажахын ба эдеэ хоолой яаман залан хүтэлбэрилхэ, – гэжэ тиихэдэ сайд тэмдэглээ бэлэй.

Ой хүлһэлхэ мүнгэн 9 дахин ехэ болохо

Мүнөөдэр Буряад Уласта тайгын хэшэг түүгээд, болбосоруулаад, 25 олзын хэрэг эрхилэгшэ тусхай эмхинүүдые байгуулаад, унаһан малгайгаа бодхоохо сүлөөгүй хүдэлжэ байна. Тэдэнэр хушын һамар сохино, һархяаг, жэмэс түүнэ, эм домдо ородог ургамал суглуулжа, хадагална.

- Дайдын баялиг дуран зоргон соогоо суглуулхын тула олзын хэрэг эрхилэгшэд ой хүлһэлжэ абаха баатай. Иимэ газарнуудай ниитэ талмай байгша ондо 2014 онойхитой зэргэсүүлхэдэ, 9 дахин уужам болоо, - гэжэ Буряад Уласай Ойн ажахын агентствынхид мэдээсэнэ. Бүхыдөө 212,6 мянган гектар газарта иимэ ажал ябуулагдадаг байха юм.

- Тэрэниие хүлһэлжэ абаһан олзын хэрэг эрхилэгшэд 2 сая түхэриг хүрэтэр мүнөө түлэнэ, - гэжэ Буряад Уласай Хүдөө ажахын ба эдеэ хоолой яаманай таһагай дарга Татьяна Полозова тэмдэглэнэ.

Буряад тайгада 2О мянган тонно хушын һамар байна

Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуулиин 2010 ондо Буряад орондо ябуулһан шэнжэлгын дүнгөөр манай хүбшэ тайгада 20 гаран мянган тонно хушын һамар бии. 1 мянган тонноһоо үлүү жэмэс, 100 тонно һархяаг жэл бүри ургажа байдаг. Үшөө тиихэдэ 70 тонно халяар дайдын энгэр дээрэ ургадаг байха юм. Эм болодог ургамалнуудые дурдахада, алирһанай набша – 10 гаран мянган тонно Буряадай тайга дотор ургана. Хуһанай набшаһан – 3 гаран мянган тонно бии. Нарһанай борбоосгойнууд 1 мянган шахуу тонно ашаглагдадаг байха юм.

Жэмэсээр буряад дайда мүн лэ баян. 2015 оной тоо, баримтануудаар харахада, жэмэс 1,4 гектар газарта ургажа байгаа. Сэлэнгын, Загарайн аймагуудта жэмэс бүришье элбэг болохо аргатай. Энэ аймагууд шасарганаар баян гэжэ үргэн олониитэдэ мэдээжэ. Мүн лэ гашуухан аад, бэедэ һайн иимэ жэмэс Бэшүүрэй, Захааминай, Түнхэнэй аймагуудта һайн ургана. Эрдэмтэд мүн лэ гараа хабсараад һуунагүй. Шасаргана дам саашань болбосоруулха хэрэгтэ өөрын хубита оруулна. Тэдэнэй һайгаар шасарганаар юушье хэжэ болоно: шасарганын тоһон, шасарганын шүүһэн, ангаһан хүнэй ууха ундан, эхэнэрнүүдэй гар нюуртаа түрхихэ тоһон гэхэ мэтэ.

- Жэмэсээ түүгээд, тэрэнээ хадаглаха тухай асуудал хурса болоод орхидог аабза. Тайгын хэшэг хүргэжэрхихэдэ, хэдэн жэлээр хэбтэхэдээшье, тэрэ яахашьегүй. Тиимэһээ жэмэс хүргэдэг оньһонууд үдэр ерэхэ тума элбэг боложо байна. Дайдын хэшэг түүгээд, болбосоруулгаяа адагынь хоёр дахин ехэ болгохо һанаан бии. Һаядаа энэмнай бодото дээрээ бэелхээр боложо байна.

Ниитэ нэрэ томьёо Буряад Уласта нэбтэрүүлхэ шухала

Андрей Бородин, «Гринвич» компаниин захирал

- Манай компани «Буряад орондо үйлэдбэрилэгдэбэ» гэһэн ниитэ гаршаг доро хүдэлнэ. Иимэ гаршагтай хүдэлөөн гурбан жэлэй саана эхилһэн байна. Бидэ үргэн олониитэдэ мартагдахагүйгөөр хадуугдаха нэрэ томьёонуудые зохёонобди. Эхилхэдээ эдэбхитэйгээр хэрэглэдэг байһан онол аргануудаймнай хүсэн мүнөө дээрээ буураад байна гэжэ бидэ ойлгообди.

Буряад Уласта олзын хэрэг эрхилхэ гэжэ шиидэһэн хүнүүдтэ шэглүүлһэн мүнгэн тулюурхан дүн харуулба. Мүнгэн гам хайрагүй һомологдобошье, туйлаһан амжалта үгы. Гүрэнэй Засагай газарай зүгһөө нэбтэрүүлэгдэгшэ онол аргануудай муугаар хинагдаһанһаань уламжалан, иимэ байдал тохёолдоо гэжэ би һанаха байнаб.

Буряад Уласта бүтээгдэһэн хоолой амһарта Эрхүүгэй эдеэ үйлэдбэрилэгшэдэй хэһэн эдеэнэй амһартада хүрэхэгүй байна. Хүн гээшэ хотоороо сэгнэхэшье һаа, нэн түрүүн нюдэндөө этигэнэ ха юм даа. Морхообһоо гараһан шүүһэ нюдэндэ дулаанаар харагдадаг амһарта соо хээд наймаалбал, хэдэн дахин үнэтэйгөөр худалдажархихаар байна.

Мүнөө болоод байхада, олзын хэрэг эрхилэгшэ бүхэн өөрын амһарта бүтээжэ бэеэ зобоохын орондо нэгэ гаршаг доро нэгэдэжэ ерээд, болбосоруулһан эдеэгээ наймаалбал, шүүхэ. Хүнэһэн наймаалдаг «Абсолют» бүлгэм энэ шэглэлээр түрүүлжэ ябана. «Хүн бүхэндэ» («Абсолютно для всех») гэжэ гаршаг зохёоһон бэеэрээ элдэб түрэлэй эдеэ үнэгүйгөөр наймаалагшадые бэдэржэ олоод, тэдэнэртэй хэлсээ баталжа, «Абсолют» хүдэлнэ.

Мүнөө дээрээ манай компани «Байгалай наран» гэжэ нэрэтэй компани байгуулжа ерэһэн бэеэрээ, элдэб эдеэ наймаалха дүүрэн хүсэлэнтэй болоод байнабди. Залуушуулай энэ хэрэгтэмнай һонирхол түрэхын тула тэрэнээ «Baikal sun» гэжэ нэрлэнгибди. Улам саашаа хүгжэхэдөө, эгээл иимэ нэрэтэй интернет-дэлгүүр зохёохобди. Тэндэмнай тайгын хэшэг мүн лэ элбэг дэлбэгээр дурадхагдаха.

Омск хотоорхин буряад дэлгүүртэ орожо байна

Михаил Мартынов, хизаарлагдамал харюусалгатай «Дикороспром» бүлгэмэй юрэнхы захирал:

- Би Омск хотодоо 22-той болохоһоо хойшо тайгын хэшэг суглуулаад, болбосоруулаад, худалдажа захалаа һэм. Долоон жэлэй туршада эсэшэ сусашагүйгөөр хүдэлһэнэйхи, «Дикороспром» бүхэроссиин хэмжээн дээрэ суутай болохоһоо гадна, олохон хилэ дабажа гараад, бусад гүрэнүүдээр алдаршажа байнабди. Манай түлөөлэлгэтэ газарнууд Сербидэ, Румынида, олохон ондоо гүрэнүүдтэ байна.

Эхилхэдээ би һамар сохидог байгааб. Тэрээндээ амташаад, жэмэс, һархяаг, эмэй бүридэлдэ ородог ургамал суглуулжа эхилээб. Нэн түрүүн Омскынгоо дэлгүүр эзэлээ һэмди. Удаань Тюмень, Томск, Алтай, хүршэ бусад можо нютагуудтаа ороо һаабзабди. Мүнөө бидэ 17 можо нютагта ажалаа ябуулнабди. Буряад Уласта һаянайл бии болообди. Мүнөө шасаргана эндэ худалдан абанабди.

Мүнөөдэрэй байдалаар манай компани нэгэ жэлэй туршада 2 мянган тонно тайгын хэшэг болбосоруулаад, хүргөөд, арад зондо дурадхана. Манай бэлдэһэн хоол Россида, Казахстанда, Хитадта наймаалагдана.

Жэмэс, һархяаг түүхэдээ, һамар сохиходоо, Чингисхаанай зохёоһон онол арга хэрэглэнэбди. Тосхон бүхэндэ, жэшээнь, жэмэс түүдэг нэгэ хүн байна. Арбан иимэ хүнһөө суглуулаа болоһон юумыень худалдажа абадаг нэгэ менеджер бии. Тэрэ менеджер жэмэс хадаглаха амһартатай, шэгнэхэ шэгнүүртэй, мүн худалдажа абаха мүнгэтэй байдаг. Арбан иимэ менеджерые можо нютагай нэгэ хүтэлбэрилэгшэ ударидана. Иимэ олон хүнүүд бэе бэетэеэ тоосоходоо, sms гү, али интернет хэрэглэнэ. Тиимэһээ алта мүнгэн хэрэгтэй хүндэ дары хүрэжэ ерэнэ.

Банкнууд мантай ехэ дуратайгаар хүдэлнэ. Оросой Холбоото Уласай тайгын хэшэг болбосоруулагшадай холбоон Оросой Холбоото Уласай Гүрэнэй Дүүмэтэй зүбшэн хэлсэжэ, хуулиһаа нюуса мүнгэеэ сагааруулха гэжэ шиидэбэ. Ябан ошон «Сбербанк – тайгын хэшэг суглуулагша» гэхэ мэтын шэнэ нэбтэрүүлгэнүүд бии боложо магад.

Мүнөө жэлдэ Буряад Уласта бидэ 300-500 тонно жэмэс худалдан абахабди. Ехэнхидээ бидэ шасарганаар һонирхонобди. Үшөө тиихэдэ мянган тонно тухай хушын һамар абаха дуратай байһанаа эртээнһээ мэдүүлнэбди. Һархяаг, улаалжаргана маниие угаа һонирхуулна. Буряад Уласай дэлгүүртэ бидэнэр улам эршэтэйгээр хүдэлдэг болохо бэзэбди гэжэ үнэн зүрхэнһөө найданабди.

Шасаргана – Сэлэнгын нюур

Светлана Бубеева, Сэлэнгын аймагай захиргаанай хүдөө газарнуудые хүгжөөхэ талаар толгойлогшын орлогшо:

- Манай аймагта нефть, алмаз гэжэ үгы юм аабза. Гэбэшье, бахархаха, омогорхохо зүйлнүүднай олон. Тэрэ тоодо шасаргана оролсоно. Хүдөөдэмнай ажаһуудаг зон ажалгүйдэжэ зобоно гэжэ та мэдэнэт. Тэдэнэй хэхэ юумэтэй болохын тула хүдөө ажахын кооперативуудые нютаг нютагуудта байгуулха гэжэ бидэ шиидэбэбди. Мүнөөдэр манай Сэлэнгын аймагта иимэ 5 кооператив ажаллана. Сагай ябаһаар байтар иимэ 11 кооператив байгуулха һанаатайбди.

Хүдөө нютагуудай суглаануудта хүдөөгэймнай ажаһуугшад хүн бүхэн өөрөө өөрыгөө ажалаар хангаха аргатай болоно гү, али үгы гү гэжэ ото һонирхожо байдаг. Энэ асуудалдань тодо харюу олгохын тула зүблэлтэ засагай байхада бэрхэ агрономууд гэжэ алдаршаһан зоноо дуудажа, нютаг нютагайнгаа газарай хүрьһэ таһа шэнжэлжэ ерээд, сүлөөтэйгөөр зүбшэбэбди. Манай нютагта «Байкал-Вита» гэжэ завод ажаллана. Тайгын хэшэг суглуулһан хүн олоһон олзоёо тэрээндэ тушаабалнь, дуратайгаар абаха байна. Олзын хэрэг эрхилэгшэ Валентина Данзанова саад тариял гэһэн дурадхал оруулжа, һанаһан хэрэгээ бэелүүлжэ шадаа. Саад ургуулхын тула мүнгэ хүрэнгэ нэгэ дахин һомолоод, һаяын хорин жэл соо сохом ургасатай бүдүүн һуумаар юм гэжэ тэрэ маанадта ойлгуулаа.

«Сэлэнгын хэшэг» гэһэн түсэл һайн хүдэлжэ байна. Урдань алдагдаһан шасарганын саад дахин һэргээжэ эхилээбди. Тэндэ ургаһан шасарганаяа болбосоруулха талаар хүдэлмэри эхилжэ байна. Шасарганын тоһон, хилээмэнэй шэхэртэй түрхисэ болон бусад амтатай зүйлнүүд болбосоруулагдажа эхилхэ. Сэлэнгын аймагай шасарганые даб дээрээ хоёр эмхи болбосоруулна – «Байкал-Вита» завод, хизаарлагдамал харюусалгатай «Байкал Эстейт» компани.

Тайгын хэшэг тухай Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшэ Владимир Путинай һанамжа

Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшэ гүрэнэй Хүдөө ажахын яаманай зүблөө Твериин можодо эмхидхээ һэн. Эгээл тэндэ «Агропромкомплектация» гэжэ амаргүй томо компани ажалаа ябуулна ха юм. Комбайнернуудтай нэгэ шэрээдэ һуухадань, Юрэнхылэгшын урда маагтай пирожки, алим, груша, варенитэй холиһон зөөхэй элбэг дэлбэгээр табяатай байба. Юрэнхылэгшэ эгээл энэ зөөхэй гартаа абажа, анхаралтайгаар хараад, ама хүрэмсөөрөө: «Амтатай байна. Үнэхөөрөө улаан жэмэс (клюква) ха юм», - гэжэ гүбэд гэнэ һэн.«Амтатай аад, манай бэшэ ха юм. Балти шадарһаа худалдан абтаһан байна», - гэжэ ерээд, Владимир Владимирович уруу дуруу байдалда оробо.

Твериин можо нютагай хүдөө ажахынхидай бүтээһэн эдеэ хоол хаража ябатараа, Владимир Владимировичай нюдэндэ улаан жэмэс (клюква) үшөө дахин торосолдобо. Энэ удаа шэнгэн улаан жэмэсээр нэрэһэн архи юм. «Улаан жэмэсээр нэрэһэн аагтай унда бүтээхэ байгаад, хүүгэдэй эдихэ хоол өөһэдөө бүтээхэдэмнай яадаг юм бэ?» - гэжэ ехэл гайхаһан янзатайгаар Юрэнхылэгшэ асуугаа бэлэй...