1217
Байгша оной долоодохи һарын гурбанда гүрэнэй хэмжээн дээрэ 273 гэһэн дугаартай хуули абтаба. Тэрэ «Оросой Холбоото Уласта ябуулагдадаг худалдаа наймаа гүрэнэй талаһаа хиналта» гэжэ ниитэ гаршагтай. Хажуудань захиргаанай хуули хазагайруулга тухай хуули һэльбэн шэнэлэгдээ. Эдэ хуулинууд июлиин 15-да хүсэндөө оробо. Буряад Уласта ажаһуудаг хүн зониие хүнэһөөр хангадаг хамжаануудта хүдэлдэг мэргэжэлтэд ерэхэ жэлэй январиин 1 болотор дутуу дундануудыень зүбшэн хэлсэжэ, Гүрэнэй Дүүмын депутадуудта һанамжануудаа хүргэн, шэнэ хуули жэлэхэ арга боломжотой байна.
- Шэнэ хуули гээшэ хододоо хүсэд эдеэшээгүй байдаг. Тиимэһээ хүнэһөөр буряад арад зоноо хангадаг хамжаануудай эзэд энэ хуулиин дутуу дундануудые жэлэхэ, нүхэ һүбэнүүдыень халаха халхалха аргатай, - гэжэ Буряад Уласай Арадай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшо Вячеслав Германович Ирильдеев дүхэриг-шэрээдэ ерэһэн хүнэһэ наймаалдаг хамжаануудай хүтэлбэрилэгшэдтэ сэхэ хандаба.
- Шэнэ хуули хэр нэбтэрүүлэгдэжэ байна гээшэб гэжэ шалгаһан удхатай хоёрдохи хуралдаан мүнөө боложо байна, - гэжэ Буряад Уласай үйлэдбэриин болон худалдаа наймаанай эмхинүүдые залан хүтэлбэрилдэг яаманай сайд, худалдаа наймаанай Хорооной түрүүлэгшэ Алексей Антонович Оловянников сугларагшадта мэдээсэбэ.
- Шэнэ хуулиин хүсэндөө ороһон үдэрһөө хойшо бидэ мэдээсэл суглуулаад, гуримшуулаад, хүнэһэ наймаалагша урдаа хараха хамжаануудтаа бэшэг бэшэжэ, олоһон дутуу дундануудаа тэрээн соогоо заажа үгөөбди. Тиин 2016 оной долоодохи һарын 15-һаа хойшо, 2017 оной нэгэдэхи һарын 1 болотор Буряад Уласай арад зондо хүнэһэ наймаалдаг хамжаанууд тэдэниие өөһэдыень бэлдэбэри хоолоор хангадаг эмхинүүдтэй урдань баталһан хэлсээгээ урилха баатай болобо.
Энээнһээ хойшо янза бүриин эдеэ хоол наймаалдаг эмхинүүдһээ гадна, тэдэниие хангагшадшье өөр тухайгаа, мүн хэнтэй нягта харилсаатайгаар хүдэлдэг тухайгаа тодорхой мэдээсэл үмсынгөө интернет-сайт дээрэ олоной үзэмжэдэ дэлгэхээр уялгалагдаба. Эдэ бүхые Оросой Холбоото Уласай монополитой тэмсэдэг гүрэнэй албан шалгаха болобо.
Буряад Уластахи монополитой тэмсэдэг гүрэнэй албанай хүтэлбэрилэгшын орлогшо Дарима Гомбоева элидхээдхибэ:
- Манай харахада, «Абсолют» болон «Титан» хамжаануудай сайт дээрэ хэрэгтэй бүхы мэдээсэл толилоотой байна. Тэрэниие хэншье хараад, танилсаха аргатай. Нюуса нэгэшье юумэн тэндэнь үгы. Үрдилдөөнэй гуримаар хүдэлдэг олзын хэрэг эрхилэгшэдтэ түбэг, һаад ушаруулһан удхатай юуншье тэндэ байхагүй. Гэхэ зуура, дэлгүүрнүүдэй «Либерти» гэжэ үлхөө өөрын мэдэхэ сайтгүй юм байна. «Надежда» гэжэ худалдаа наймаанай байшан мүн лэ сайтгүй. «БИН» гэжэ ниитэ гаршагтай, «Николаевский» гэжэ арад зоной дунда һураг сууда гараһан дэлгүүрнүүдэй сайтнууд дээрэ хууляар хараалагдаһан мэдээсэл үгыл аад, үгы. «Барис» дэлгүүрнүүдэй сайт таһа шэнжэлээбди. Тэндэшье тиимэ мэдээсэл алга байна.
Мүн тиихэдэ бэлдэбэри болон дороо зооглоходо бэлэн хоол бэлдэдэг «Бурятхлебпром», «Молоко Бурятии», «Бурятская мясоперерабатывающая компания» гэжэ эмхинүүдэй сайт дээрэ энэ талаар ямаршье мэдээсэл үгы. Мяхан хоол үйлэдбэрилдэг «Бурятмяспромой» сайт тайлданашьегүй. Уг удхыень бидэ өөһэдөөшье ойлгонгүй үлэшөөбди. Үшөө тиихэдэ иимэ харюусалгагүй эмхинүүдые хэһээхэ талаар шухала нэмэлтэнүүд захиргаанай хэһээлтэ тухай хуулида оруулагдаадүй байна. Тиимэһээ бидэ яахашье мүрөө хүсэд мэдэнэгүйбди. Жэшээнь, манай хүтэлбэри энээнһээ урид zakupki.gov.ru, torgi.gov.ru гэжэ сайтнууд дээрэ үгтэхэ ёһотой мэдээсэл хэнэйшьеб дамжуулаагүй байбалнь, хуулиин хатуугаар хэһээдэг бэлэйбди. Харин мүнөө юу хэхэ, яахыемнай манай түбэй аппарадай хүтэлбэриин мэргэжэлтэд харуулжа үгэхэ болоно. Гэхэ һамбаанда сайт дээрэ шэнэ хууляаар хараалагдаһан мэдээсэл гарахагүй дээрээ, үрдилдөөтэ гуримай гол заршамууд эбдэрнэ ха юм.
Нэгэ эзэтэй, нэгэ адли нэрэтэй 2 дэлгүүр үлхөөдэ тоотой
«Барис» гэжэ худалдаа наймаанай үлхөөгэй түлөөлэгшэ Ринчин Эрдынеевич Гармаев, хараха янзада жэжэхэн зүйл дээрэ олоной анхарал хурсадхаба:
- Буряадай аймаг бүхэндэ гэхээр, хоёрхон магазинай эзэд байжа байдаг ха юм даа. Хуулиин талаһаа харахада, ахирхан энэ хоёр дэлгүүрнүүд хүнэһэ наймаалдаг дэлгүүрнүүдэй үлхөө (һүлжээ) гэжэ тоотой. Арай гэжэ дэлгүүрнүүдээ даагаа боложо байтараа, эзэниинь өөртэнь сохом хэрэггүй сайтын ажал хангаха болоно гү?
Монополитой тэмсэдэг Буряад Уластахи гүрэнэй албанай хүтэлбэрилэгшын орлогшо Дарима Гомбоева харюусаад туршаба:
- Мүнөө дээрээ мэдэгдэнэгүй. Можо нютагуудта монополитой тэмсэдэг албангууд энэ асуудалдатнай тодо харюу үгэжэ бирахагүй. Москва тээшэ хандахал хэрэгтэй. Засагай дээдын зургаануудай ноёд харюусажа магад.
Иигэжэ шэнэ хуулиин дутуу дунданууд тодорһоор тодоржо эхилбэ.
- Энэ болбол тон хурса асуудал та мүнөө дэбэргэбэт, - гэжэ дүхэриг-шэрээгэй хүдэлмэри эрхилэгшэ Вячеслав Германович Ирильдеев сэхэ руунь хэлэбэ.
Харин Буряад Уласай үйлэдбэриин болон худалдаа наймаанай эмхинүүдые хинадаг яаманай сайд Алексей Антонович Оловянников тододхоод орхибо:
- Нээрээшье, арай гэжэ хүдөөдэ хоёр дэлгүүр байгуулаад наймаа эрхилжэ байһан хүн дэлгүүрнүүдэй үлхөө зохёогоо гэжэ тоотой. Эдэ болон бусад дутуу дундануудые элирүүлхын тула Ирина Яровая бүхы гүрэнөөр иигэжэ зарлаһан байна: хэрбэеэ шэнэ хуули дотор алдуу эндүүнүүдые олобол, намда эльгээгты. Бидэ дары тэдэниие усадхажа, гүрэнэй хуули заһаад орхихобди. Би эдэ бүгэдые өөрынгөө харюусалга доро абанаб гэжэ хэлээ.
Бүхы Буряад Улас абаад харахада, бодото дээрээ аймаг бүхэндэ жэжэ гэгшын хоёрхон дэлгүүртэ ажалша бүхэриг улад яһала олон байна. Нютагайнгаа зониие хүнэһөөр хангажа, тэдэнэр хоолойгоо тэжээнэ гээшэ. Харин тэдэнэртэ сохом хэрэггүй интернет-сайт тэдхэхэ үлүү мүнгэн хаанаһаа байха бэлэй? Тиимэһээ энэ хуулиин эрилтэнүүдтэ тэдэнэр хүсэд дүүрэнээр харюусажа бирахагүйнь сохом.
Буряад Уласта монополитой тэмсэдэг албанай хүтэлбэрилэгшын орлогшо Дарима Гомбоева нэгэн доро хэдэн онол аргануудые заагаад үгэбэ:
- Хэды шэнээн мүнгэндэ наймаалдаг байһанаарнь илгаа тогтооболнай дээрэ бэшэ гү? Үгы гэбэл, наймаалагдагша хүнэһэнэй ниитэ хэмжээгээр илгааень заажа үгэхэдэ болохо байна. Дан жэжэ эмхинүүдые шадалтай эмхинүүдһээ асатуулхал хэрэгтэй байна.
Иимэ илгаанууд сохом хэрэгтэй гэжэ Буряад Уласай Арадай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшо Вячеслав Германович Ирильдеевшье ойлгоно. Тиимэһээ тэрэ иигэжэ дурадхаба:
- Танай дурадхагша зүйлнүүдэй али нэгыень шэлэжэ абаха хэрэгтэй. Илгалта хэрэгтэй гэжэ би зүбшөөхэ байнаб.
Ябан, ошон 2017 оной январиин 1 болотор, зохихо хэмжээнүүд абтахал байна. Тиимэһээ дүхэриг-шэрээ өөрын үрэ дүн сохом туйлаха гэжэ эли.
Хуулиин байхада, юун гэжэ тэрээндэ эсэргүүсэхэ юм?
Хүсэндөө орошоһон хуули зүбшэ, боли, аша үрэ байха юм аал? – гэжэ бодолгото болоһон зон наймаашадай дунда яһала олон.
- Хуули абтаа. Тэрэ муу, һайншье байг, бидэ гүрэнэй табиһан эрилтэ гүйсэдхэхэ ёһотойбди. Тиимэһээ энэ талаар хүдэлмэри манай шугамаар үни хада эхилэнги. Хэдэн жэлээр баталагдаһан хэлсээнүүдээ бусаажа, шэнээр хэлсээ баталхал гүбди, - гэжэ үргэн олониитэдэ зар тунхаг тараадаг онол арганудаар «Титан» компаниин захиралай орлогшо Баир Дондобон гүбэд гэбэ.
- Ушар юуб гэхэдэ, худалдаа наймаа Буряад Уласта ябуулдаг «Титан» хамжаанай бүхы дэлгүүрнүүд нарин хиналта доро ябана. Нэгэ талаһаань Буряад Уластахи монополи хинадаг гүрэнэй албан шалгана, нүгөө тээһээнь манай түрэл яаман шалгангүй яахаб. Үшөө тиихэдэ Буряад Уласай прокуратура гэжэ байха. Гадна ондоошье шалгалта эрхилдэг гүрэнэй байгуулганууд барагдаха һэн гү даа. Тиимэһээ бидэ шэнэ хуулиин эрилтэнүүдтэ хүсэд дүүрэнээр харюусаадүйдөө хаанашье ошохогүйбди. Иимэ оршон байдалда нютаг дээрээ бэлдэбэри хоол бүтээдэг эмхинүүдтэ элдэб хүнгэлэлтэнүүдые үзүүлэгты. Тэдэниие дэмжэгты гэһэн удхатай уряанууд алишье талаһаа орожо байдаг. Иимэ байдалда ороод байхадаа, тэдэниие дэмжээшьегүйдэ аргагүй. Юуб гэхэдэ, бидэ өөһэдөөшье бэлдэбэри хоол бүтээнэл ха юмбибди. Хүнгэн бэшэ энэ ажалһаа саашадаашье арсахагүйбди. «Титан» хамжаанай дүй дүршэлөөр би хубаалдаха байнаб. Бидэнэр «Сэлэнгэ» гэжэ ниитэ гаршагтай бууза, пельмеэн орёодогбди. Мүн тиихэдэ загаһа баряад, тэрэнээ дабһалдаг, сонгоодог бүхэли завод бии. Тэндэ бүтээгдэһэн зөөримнай ганса манай Буряад орондо наймаалагдана гэжэ һанаа гүт? Үгы даа. Бидэ мүнөө Эрхүү, Красноярск, Новосибирск хотын дэлгүүрнүүдтэ оронгибди. Тэндэхи наймаашад маанадые гамнана гэжэ һанана гүт? Үгыл ааб даа. Элдэб үнгын нэмэлтэ түлбэри манһаа нэхээд бү һалыш. Харин манай эндэ, бидэнэр өөрынгөө нютагта, хото, хүдөөдэ хара ажал хэжэ, эдеэ хоол буйлуулаад, бидэнэртэ дурадхагшадые хашадаггүйбди, хашахашьегүйбди.
Эд хэрэглэгшэдые яагаад һонирхуулхаб?
«Барис» гэжэ олон дэлгүүрнүүдые түлөөлэн, дүхэриг-шэрээдэ ерэһэн Ринчин Эрдынеевич Гармаев нютаг дээрээ бэлдэбэри хоол бүтээдэг зон тухай бодомжолходоо, иигэжэ дүнлэнэ:
- «Нютаг дээрээ хүнэһэ болбосоруулдаг эмхинүүдэй бүтээһэн эдеэ хоол олониитэдэ хүргэхэ талаар абтаха хэмжээнүүд тухай» ниитэ дээрэнь хэлэхэ болобол, иимэ. Хэлсээтэ гуримаар бэлдэбэри хоол бүтээгшэдые гурбан тээшэнь тараая. Гүрэнэй гү, али уласай хэмжээн дээрэ эдеэ хоол буйлуулжа тараагшад үни хада гэмгүй байдалтай болонги. Харин амяараа абтаһан аймаг соо мяхан эдеэ, сагаан эдеэ буйлуулаад тараагшадай урда бэрхэшээлнүүд олон.
Жэшээнь, бууза байна гэжэ тэдэнэр мушхаба һэн гэлэй. Тэрэнээ хаана мушхааб, тэндээ тараабалнь, эгээл сэсэн боложо үгэхэ байна. Харин Улаан-Үдэ асархамнай гэжэ бэлдэбэри хоол буйлуулдаг тон жэжэхэн эмхинүүд шиидэбэл, Улаан-Үдэ хото ерэхэ машина бэдэрхэ болохо. Мушхаа болоһон буузань холын аянда гэдэшэхэдээшье болохо. Тиихэдэнь, хүргэдэг оньһонуудаар хотоһоо хүдөө гараа боложо байһан машинануудые хангаха баатай болоно. Буряадай ниислэл хото арай ёохон гэжэ хүрэн гэхэдэнь, дэлгүүрнүүдэй сүлжээнүүд мянган тээшээ тараад хүдэлнэ гэлэй. Тиихэдэнь, тэдэнэй байһан газар бүхэндэ хүрэхэдөө, хэды шэнээн мүнгэ тэдэнэр бараха болоноб? Тиигэнхаар буруугай бэлшээриһээ гарангүй хүдэлөөшэнь сохом сэсэн боложо үгэхэ бшуу.
БИН гэжэ компаниин хүтэлбэрилэгшэдэй нэгэн Матвей Александрович Баданов ехэ зүрхэтэйгөөр худалдаа наймаа эрхилэгшэдэй тала таһа баримталан хэлэбэ:
- Гүрэнэй хэмжээн дээрэ хуулиин гарашаһан хойно, юун гэжэ нёлбоһон нёлбоһоёо һөөргэнь һорожо һуунабибди. Мүнөөдэр газаа гараад шуһааршье бархираа һаамнай, юумэн хубилхаяа болёол. Вячеслав Германович, та мэдэнэ ха юмта. Бидэ тантай хоюулан сохом дүрбэ дахин Арадайнгаа Хуралда һунгагдаһан байнабди. Гүрэнэй хэмжээн дээрэ шиидхэбэри абтабал, хубилалтанууд хожомынь болоод орхидоггүйл даа. Олон жэлэй туршада би олзын хэрэг эрхилжэ байха үедөө би нэгэл юумэ һайнаар ойлгожо абааб. Засаг бата бэхеэр гартаа баряад байһан зон олзын хэрэг эрхилэгшые хашаха, хааха тухайл бодожо байдаг. Хашан гэхэдээл, мүнгэ нэхэхэ! Нэгэ юумэ өөртөө һаажа абаагүйдөө мандашье, өөртөөшье тэрэ амар заяа үзүүлдэггүй.
Суг хүдэлдэг нүхэрэйнгөө иигэжэ дуугархада, Буряад Уласай Арадай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшо Вячеслав Германович Ирильдеев аргадажа, иигэжэ ойлгуулба:
- Саг гээшэ ябан, ошон хубилдаг юм. Мүнөө тад ондоо байдал манай эндэ нэбтэржэ байна. Танай оруулһан дурадхалнууд мүнөө хүсэндөө орошоод байһан шэнэ хуули һайн тээшэнь хубилгахал байха.
Автор: Баяр ЖИГМИТОВ
