781
"Буряад Уласай социально-экономикын хүгжэлтын 2011-2015 онуудай программа тухай” Буряад Уласай Хуули гүйсэдхэлгын тоосоон тухай” хуулиин түсэл зүбшэн хэлсэлгэ үнгэрэгшэ долоондо Арадай Хуралда эмхидхэгдээ.
Программа зохёогдоод, уласай хууляар баталагдадаг. Тэрэниие бэелүүлһэн тухай тоосоон мүн лэ хуули боложо абтана. Тиихэдээ нэн түрүүн гүйсэдхэхы засагай, Буряадай Толгойлогшо Вячеслав Наговицынай, тэрэнэй хүтэлбэрилжэ байгаа Засагай газарай ябуулһан ажалда арадай һунгамалнууд сэгнэлтэ үгэнэ гээшэ. Энэ ушарһаа сесси дээрэ энэ асуудалай харагдахын урда тээ уридшалһан зүбшэн хэлсэлгэ үнгэргэгдэдэг дүримтэй юм.
Хуралдамнай боложо үнгэрһэн зүбшэн хэлсэлгын энэ хуралдаае уласай парламентын Түрүүлэгшын орлогшо Вячеслав Ирильдеев хүтэлөө.
ТҮСЭБЛЭГДЭҺЭН АЖАБАЙДАЛ
Буряад Уласай Арадай Хуралай сесси дээрэ хүгжэлтын табан жэлэй программа тухай хуули 2011 оной гурбадахи һарада баталагдаһан юм. Тиихэ үедэ уласаймнай хүгжэлтэ хайшан гээд түсэблэгдэхэ ёһотойб гэһэн асуудал бүхы шатын засагай зургаануудай, мэргэжэлтэдэй болон олониитын урда табигдаһан байгаа. Тон ехэ харюусалга өөр дээрээ даажа абахадаа, манай – бүгэдэ арад түмэнэй, тосхон сэлеэнүүдэй, хото городуудай, үйлэдбэри болон хүдөө ажахын, һургуули сэсэрлигүүдэй, соёлой болон эмнэлгын эмхинүүдэй, нэгэ үгөөр хэлэбэл, уласай ажабайдалай хүгжэлтые бүри мүһэн түсэблэжэ, багсаамжалжа, программа дотор эмхилэн бүридүүлхэеэ засагнай оролдоо. Теэд энэмнай хэр зүб түсэблэлгэ байгааб, алин тээнь алдуу гаргагдааб, ямар юумэн дутуу хараалагдааб, бүхы хэмжээ ябуулгануудынь мүнгэн тэдхэмжэтэй байгаа гү?
Арад зоной, улас түрын ажабайдал хэдэн томо-томо һалбаринуудай хүгжэлтэтэй сэхэ холбоотой гээд бултанда мэдээжэ. Тиимэ ушарһаа эдэй засаг (экономико), ниигэмэй (социальна) һалбари, инфраструктура гэһэн гурбан ехэ шэглэлээр олоной хабаадалгатайгаар зохёон бэшэгдэһэн энэ программа табан жэлэй туршада хэр зэргэ бэелүүлэгдэбэ гээшэб, түсэблэгдэһэн хамаг хэмжээ ябуулганууд хэр урагшатайгаар бүтээгдээб, ямар амжалтанууд туйлагдааб, хэды зорилгонуудынь дабашагүй байба гээшэб? Эдэ мэтэ асуудалнууд гансашье улас түрын засаг баригшадай, эдэй засагшадай (экономистнуудай) толгойдо түрэнэ бэшэ, харин уластамнай ажаһуугаа арад зоной сэгнэлтэдэ хүртэнэ гээшэ бэзэ. Юрын хүн программын урагшатай урагшагүй байһые шэнжэлжэ һуудаггүй, харин өөрынгөө хубиин гү, али гэр бүлынгөө байдалаар сэгнэдэг гээшэ. Энэнь – бодото, үнэн зүб сэгнэлтэ гэжэ һанагдана. Бэрхээр хүдэлдэг, урагшатай засагай бии үгые арад зон, юрын эрхэтэд обёордоггүй гэһэн бодол байдаг. Тэрэнэй зүб бурууень абаһаар хэлэхээр бэшэл ха.
Арадай Хуралай эмхидхэһэн парламентын шагналгануудта, эндэ болоһон зүбшэн хэлсэлгэдэ программа бэелүүлгын ехэ ажал тухай тоосоо Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшонор хэбэ.
ҺЭЛГЭГДЭЭГҮЙ ГОЛ ЗОРИЛГО
Засагай газарай Түрүүлэгшын экономическа хүгжэлтын талаар орлогшо Александр Чепик гол элидхэлынь соносхоһон байха юм.
- Буряад оромнай амяарланхай, гадаадын нүлөөндэ ородоггүй дэбисхэр бэшэ. Тиимэһээ гүрэндэмнай боложо байгаа хамаг үйлэ хэрэг, ушарһан бэрхэшээлнүүд, тохёолдоһон торосолдоон бултанаймнай ажабайдалда, уласаймнай экономикодо өөрын нүлөө үзүүлээ. Хэды тиигэбэшье, хууляар баталагдаһан энэ данса дотор оруулагдаһан олон юумэнэй нэгэл бодолынь, гол зорилгонь эгээн шухала гээд онсолхоор: хүн зоной ажабайдал һайжаруулга. Тэрэниие хубилгаха эрхэ манда байгаагүй, - гээд, Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшо онсолон тэмдэглэһэн байха юм.
Александр Чепигэй хэлэһэнэй ёһоор, бэрхэшээлнүүдэй байбашье, үнгэрһэн табан жэлэй амжалтанууд арсашагүй. Эгээл шухалань гэхэдэ, үнгэрһэн саг соо арад зоноймнай тоо 11 мянган хүнөөр олон болоо. Энэ тоо, баримта юу гэршэлнэб гэжэ тайлбарилхада, Буряадтамнай үхибүүд олоор түрэдэг болобо. Гүрэнэй талаһаа үгтэдэг тэдхэмжэшье, магад, эндэ нүлөө үзүүлээ. Тиигээдшье зоной байдал уруу ороогүй, яһала бараг гэжэ хэлэхээр болонхой.
2006 онтой жэшэхэдэ, уластамнай ажаһуудаг зоной дунда зэргээр тоологдодог наһан аяар 7 жэлээр ута боложо, 69,4 жэлдэ хүрөө. Тиихэдээ залуугаар наһа бараха ушарнууд үсөөрнэ гээшэ.
Тогтууритайгаар хүгжэжэ байһан газар дэбисхэрэй арад түмэнэй хамтын байдал һайжархадаа, зоной наһан ута болодог юм. Хэды тиигэбэшье, орон дотор ажаһуудаг бүхы арадаймнай дунда зэргын наһан манайхида орходоо, хоёр жэлээр ута байна – 71,4 жэл.
Зоной байдал салинһаа сэхэ дулдыдадаг. Үнгэрэгшэ табан жэлэй туршада дунда зэргын салин 1,6 дахин ехэ боложо, 29 мянган түхэригтэ хүрөө. Харин 2010 оной дунда зэргын салингай хэмжээн оройдоол 18 мянган түхэриг байгаа бшуу. Гэхэтэй хамта, урда жэлнүүдтэ туйлагдаһан амжалтанууд һүүлэй хоёр жэлэй туршада доройтожо байна гээд, Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшо мэдээсэбэ: бодото салин 11 процентээр доошолжо, ядуу байдалтай зоноймнай тоо 20 мянган хүнөөр олон болоо.
ЭДЭЙ ЗАСАГТА ЭДЭБХИТЭЙШҮҮЛ ОЛОШОРОО
Эдэй засагай (экономикын) хүгжэлтэ тухай хэлэхэдээ, үнгэрһэн 5 жэлэй туршада тэрэнэй хүгжэлтэдэ дүн хамта 197 миллиард түхэриг гаргашалагдаа, тиихэдээ диилэнхи хубинь – 140 миллиард түхэриг – хубиин хүрэнгэ (инвестици), - гэжэ Александр Чепик онсолбо. Тэрэнэй хэлэһээр, уласай мүнгэн һанһаа жэл бүхэндэ 4 миллиард түхэриг экономико хүгжөөлгэдэ һомологдожо байгаа. Энэнь социальна һалбарида гаргашалагдаһан мүнгэнһөө дүрбэ дахин бага. Үйлэдбэриин һалбариин манай экономикодо оруулдаг хубитань зуунай дүрбэн хубяар дээшэлжэ, нёдондо жэл 28 процентдэ хүрөө юм.
Табан жэлэй туршада (программын бэелүүлэгдэһэн болзорто) манай уласай хүгжэлтэ гүрэнэймнай хүгжэлтын дунда зэргын ябасаһаа хурданшаг байгаа. Экономикын хүгжэлтэдэ өөрынгөө горитой нүлөө үзүүлдэг үйлэдбэриин эмхинүүдэй тоо энэ жэлэй эхинэй байдалаар 21 мянганда хүрэбэ. Программын бэелүүлэгдэжэ эхилхэдэ, энэ тоо 2 мянгаар үсөөн байгаа. Байгаалиин нөөсэнүүдые малтан абадаг, ойн ажахын болон барилгын зүйлнүүдые үйлэдбэрилдэг һалбариин предприятинуудай тоо табан жэл соо хоёр дахин олон болоо. Эдэнэй диилэнхи хубинь бага олзын хэрэг эрхилэлгын эмхинүүд. Эдэй засаг гээд нэрлэгдэдэг экономикодомнай эдэбхитэйшүүлэй олошорһониинь һайшаалтайл гээшэ.
Мүнгэ алтанай талаар шахардуу байдалда орожо, үйлэдбэриин тухашаржа байһан эмхинүүдтээ туһаламжа үзүүлхэ шухала гээд, Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшо Алексанр Чепик һанамжалаа. Мүн баһа хинадаг албануудай шалгалтануудые үсөөрүүлхэ хэрэгтэй гэжэ тэрэ тоолоно. Уласаймнай Засагай газар өөрһөөнь дулдыдаһан хамаг хэмжээнүүдые абана, ерээдүй сагташье олзын хэрэг эрхилэгшэдые аршалжа, хамгаалжа байхаар бэлэн ха.
НИИГЭМЭЙ ҺАЛБАРИИН НИИТЭ ДҮНГҮҮД БАРАГТАЙ
Зоной байдал һайжаруулхын тула болбосорол болон эрдэм ухаанай, элүүрые хамгаалгын болон соёл урлалай, бэе тамирай һалбаринуудые бүри мүһэн дэмжэхэһээ гадуур, үндэр наһатайшуулаа найжалха, ургажа ябаһан залуу үетэнөө урагшань түлхихэ, дүмэхэ хэрэгтэй. Эдэ бүгэдые тэгшээр бүтээхын тула тусхай бодолһоо хадуурангүй байха шухала, амжалтатайл байхынь түлөө бюджедэй мүнгэн булюу ехээр һомологдоно гээшэл даа. Гол зорилгонь - мүн лэ зоной байдал һайжаруулга. Энээн тухай Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын ниигэмэй хүгжэлтын талаар орлогшо Владимир Матханов сугларагшадай урда тоосоо бариба.
Түүхэдэ ороһон табан жэлэй туршада Буряад Уласай мүнгэн һангай гурбанайнь хоёр хуби социальна һалбарида үгтэһэн байна. Энэ һалбариие Засагай газарта харгалзалжа байдаг ноёной хэлэһээр, уласаймнай арад зоной тоогой олошоржо байһаниинь – үнгэрһэн хаһын гол үрэ дүн гээшэ. Түрэһэн үхибүүдэй тоо нүгшэһэн зонойнгоо тоое 5829 хүнөөр буляад байна.
Ниигэмэй һалбарида боложо байгаа һайн хубилалтануудые эгээ түрүүн юрын хүнүүд өөр дээрээ мэдэрдэг. Юундэб гэхэдэ, үри хүүгэд, аша зээнэрнай үдэр бүри сэсэрлиг, һургуулинуудтаа ошоно, спортын элдэб зүйлнүүдээр һорилго хэнэ. Бидэ өөһэдөө бэеынгээ үбдэхэдэ, эмнэлгын газарта ханданабди, сэдьхэлэйнгээ гэншэхэдэ, соёлойнгоо гуламтанууд руу ошодогбди. Тэдэнэйнгээ оршодог ордон, байшануудай һэльбэн шэнэдхэгдэжэ, заһабарилга һайжаруулгада ороод, һаруул сэбэр болоһыень обёоронгүй байха аалши? Хаа-хаанагүй, илангаяа үхибүүдэй ябадаг эмхинүүдтэ бэеэ заһажа, морёо харадаг газарнуудынь дулаан байрада оруулагдана, шэнэ байшанууд баригдажа, ашаглалгада тушаагдана.
Гэхэтэй хамта, уласаймнай ниислэлдэ сэсэрлигүүд, һургуулинууд дуталдаһаар. Хотын захиргаанай мэдэлдэ байһан сэсэрлигүүдэй ээлжээн оошор ута, 2500-гаад үхибүүн бүридхэлдэ абтанхай. Харин үмсын сэсэрлигүүдтэ 800 гаран хүүгэдэй ябахаар сүлөө һуури бии, теэд үхибүүдээ тиишэнь хүн абаашанагүй гээд һая мэдээсэгдээ. Гол шалтагааниинь – эхэ эсэгэһээ татагдадаг түлбэриин хоёр ондоо хэмжээн. Үмсын сэсэрлигүүд үнэтэйшэг байна гээшэл даа.
Ниислэлэй зарим һургуулинууд гурбан халаанда хүдэлжэ, үхибүүдшье, багшанаршье зобоно. Тиихэдэ хэдэн аймагуудта һаял барюулагдаһан шэнэ һургуулинуудта һураха үхибүүд үсөөн.
Тиигэбэ яабашье, ниигэмэй һалбариин хүгжэлтын дүнгүүд яһала һайн, тэрэнэй урда табигдаһан бүхы зорилгонууд бэелүүлэгдээ гээд тэмдэглэгдээ.
ХҮДӨӨГӨӨ ХҮГЖӨӨХЭ ХҮСЭЛНАЙ МОХОШОГҮЙ
Үнгэрһэн табан жэлэй туршада хүдөө ажахын һалбарида, буйлуулгын үйлэдбэридэ гүрэнэй талаһаа үзүүлэгдэһэн туһаламжа горитойхон юм. Энэ ажалай гол зорилго гэхэдэ, хүдөө ажахыда үйлэдбэрилэгдэдэг эдеэ хоолоор уластамнай ажаһуужа байгаа зоноо хангалгын хэмжээ дээшэлүүлгэ. Мүн баһа үйлэдбэринүүдээ ажалаар хангахын тула буйлуулха зүйлнүүдээрнь өөһэдыень хангаха гээшэ баһал бэлэн бэшэ хэрэг.
Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын хүдөөгэй үйлэдбэриин комплекс болон хүдөө нютагуудай дэбисхэр хүгжөөлгын талаар орлогшо – хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой сайд Даба-Жалсан Чириповэй хэлэһээр, үнгэрһэн табан жэл соо бэелүүлэгдээгүй гансахан зүйл энэ һалбарида байна. Энэнь һалбари руу нэбтэрэн оруулагдаха хүрэнгын (инвестициин) хэмжээн.
Тоосоото табан жэлэй туршада Буряадай хүдөө ажахын һалбариин хүгжэлтэдэ 1 миллиард 800 сая түхэриг һомологдоһон байха юм. Тиихэдээ энэ һалбариин бүхы мүнгэн туһаламжын 20 хубинь бага түхэлэй ажахынуудые дэмжэлгэдэ жэл бүхэндэ ябуулагдадаг. Тиигэжэ уластамнай 2012-2015 онуудта хүдөө ажахын 13 шэглэлээр 165 шэнэ ажахы, һү һаалиин гэр бүлын үмсын 16 фермэ байгуулагдаа.
Анха түрүүшынхиеэ ажалаа эрхилжэ эхилһэн хүдөөгэй үмсын бага түхэлэй ажахынууд табан жэлэй туршада 770 тонно мяха, 1300 тонно һү, 4500 тонно зүгын бал (мёд), 610 тонно орооһо, 458 тонно газарай ургамал, 305 тонно хартаабха үйлэдбэрилжэ гаргаа.
Табан жэлэй һайн дүнгүүд гэхэдэ, эбэртэ бодо малай, хонин һүрэгэй тоо олон болоо, мүн тиихэдэ үхэрэй, гахайн, шубуунай мяха, тахяагай үндэгэ үйлэдбэрилгэ дээшэлээ. Гэхэтэй хамта, Даба-Жалсан Чириповэй һанамжаар, газар эдлэлгэеэ ондоо, бүри дээдын хэмжээндэ гаргажа, ургамалай зүйлнүүдые тариха дэбисхэр ехэ болгохо хэрэгтэй. Тиихэдээ газараа уһалха хэрэгтэ горитой анхарал хандуулха ёһотойбди. Үнэхөөрөөшье, тэнгэриин шарай ганса адаглаад һуубал, тэжээл үбһэшье малдаа бэлдэхын аргагүй, өөһэдөөшье эдихэ ургамалаа үрэтэйгөөр ургуулхын арга байхагүй.
БАРИЛГЫН ҺАЛБАРИ БАЙШОО ГҮ?
Гүрэнэй мүнгэн һанһаа дэмжэлгын үгтэхэеэ болишоходо, үйлэдбэриин хэмжээнэй барилганууд хэгдэхээ болёодхёо. Хүн зомнайшье шэнэ гэр байра худалдажа абанагүй. Энээн тухай уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын инфраструктура хүгжөөлгын талаар орлогшо Николай Зубарев тэмдэглээ.
Тэрэнэй һанамжаар, бии байһан мүнгэ хүрэнгэеэ ипотекын барилга руу шэглүүлбэл, зүб байха. Тиигэжэл Буряадайнгаа зогсошоһон шахуу барилгын һалбариие бараг болгохоор.
Харин тиихэдэ улас доторнай, аймаг нютагуудтамнай харгы заһабарилха, тэдэниие шэнээр бариха ажал үнгэрһэн жэлнүүдтэ горитойгоор ябуулагдаа бшуу. Харгын жасын мүнгэн гансашье уласай мэдэлдэ байһан харгынуудта гаргашалагдаа бэшэ, мүн тиихэдэ зарим аймагуудай түбүүдтэ оршодог замуудые заһабарилгада шэглүүлэгдэжэ, юрын зоной ажабайдал нилээн хүнгэрөө гэбэл, алдуу болохогүй.
Зайн галай болон элшэ хүсэнэй һалбариин хүгжэлтэдэ уласай засагай зургаанууд сэхэ нүлөө үзүүлжэ шадахагүй юм. Ушарынь гэхэдэ, энэ һалбариин ехэнхи хуби эд зөөринь хубиин, элшэ хүсэнэй эмхинүүдэй үмсын зөөри юм. Тиимэ ушарһаа зайн галай залирхагүйн тула мүнгөөр хангалга – манайл, юрын хэрэглэгшэдэй хармаанһаа түлэгдэдэг гээшэ. Тиигээшье һаа, уласай мүнгэн һанһаа “хашарһан зэд” хаа-яа харагдажа, элшэ хүсэнэй һалбарида хамтын түсэлнүүд бэелүүлэгдэдэг заншалтай.
Һүүлэй ехэ амжалта гэхэдэ, эгсэ ехээр бэшэшье һаа, зайн галай түлөө манай оруулдаг түлбэриин сэнгэй бага болгоогдоһон хэрэг. Энэ орёо асуудалаар Буряад Уласай Толгойлогшо Вячеслав Наговицын, Засагай газар гүрэнэй ноёдто нэгэнтэ бэшэ хандалга барижа, һүүлэй һүүлдэ үрэ дүн абажа шадаа.
ҺУНГАМАЛНУУДАЙ ҺАНАМЖАНУУД
Арадай Хуралай хэблэлэй албанай мэдээсэһээр, боложо үнгэрһэн зүбшэн хэлсэлгэ, һунгамалнуудай һанамжаар, яһала шухала байжа, олон зоной һонирхол татаһан байна. Уласай парламентын Түрүүлэгшын орлогшо Вячеслав Ирильдеевэй хэлэһээр, орёошог хөөрэлдөөн болоо:
- Ямаршье юумэн тухай хөөрэлдэхэ хэлсэхэдэ, һайншье, муушье таланууд байдаг ха юм даа. Энэ удаа хэлэгдэһэн һанамжанууд хэмжээ ябуулгадамнай хабаадаһан олон зоной ухаан бодолой үргэниие гэршэлнэ. Теэд заримашуулнай даншье түргэдөө, бэеэ барижа шадангүй, хашхархын наагуур дуугараа. Тиигэжэ болохогүй, энэ хадаа уласай парламентын дүримдэ харша ябадал гээшэ. Бэе бэентэеэ һаналаа нэгэдүүлхээр бэшэ зүйлнүүд, элдэб орёо хүндэ асуудалнууд байдаг лэ юм аабза. Теэд тэдэниие аргааханаар, номгоноор хэлсэжэ болохол даа, Буряад оронойнгоо хүгжэлтын түлөө бидэ бултадаа һанаагаа зобоно гээшэбди.
Программын хэр бэелүүлэгдэһэн тухай тодо сэгнэлтэ үгэхын аргагүй, ушарынь гэхэдэ – гансал тоо, баримтанууд дээрэ тоосоониинь үндэһэлэгдэнэ, - гээд Арадай Хуралай Эдэй засагай бодолой талаар хорооной түрүүлэгшын орлогшо Екатерина Цыренова элидхэл соогоо тэмдэглэһэн байха юм. Һунгамалай хэлэһээр, тоосоото сагта энэ шухала дансада нэгэнтэ бэшэ хубилалтанууд оруулагдаа. Тиихэдээ анхан түсэблэгдэһэн тоо, баримта, багсаамжалһан зарим зүйлнүүдээ бага болгохо тухай дурадхалнуудые Засагай газар оруулдаг байгаа. Тиимэһээ урид хараалагдаһаараа бэшэ, харин бага болгожо заһагдаһан тоо, баримтануудтаал үрэ дүнгүүдынь хүргэгдөө. Анхан баталагдаһаараа үлэһэн һаа, тэрэ түсэбүүд бэелүүлэгдээгүй байха һэн.
-Тэрээнһээ гадна, программада оруулагдаһан олон түсэбүүд мүнгөөр сэгнэгдэдэг хадаа дүүргэгдэһэн гээд үзэгдэнэ. Юундэб гэхэдэ, үнгэрһэн жэлнүүдтэ мүнгэнэй сэн горитойгоор доошолоо. Табан жэлэй туршада орон доторнай эдэй засаг (экономико) доройтобо гэжэ шалтаад лэ, анхан түсэблэһэнөө бага, үнэгүй болгожо заһахадаа, засагай ябуулжа байһан ажалые сэгнэхэ аргагүй болообди. Тиихын орондо баталһан баримта, багсаамжалһан тоонуудаа хубилгангүй, түсэбүүдээ бодото байдалай дүнгүүдтэй адлирхуу болгонгүй, тоосоогоо байһан соонь хэбэл, хүгжэлтэдэмнай хэды ехэ туһа боложо үгэхэ байгаа гээшэб. Тиигээ һаа, үнэн байдал элирүүлхэдэ, бэлэн байха һэн. Энэ ушарһаа олон түсэбүүдэй бэелүүлэгдэһэн үгые зүбөөр сэгнэхын арга үгы. Мүнөөдэр зүбшэн хэлсэгдэжэ байһан тоо, дүнгүүдэй хойно юунэй байһые бидэ булта һайн мэдэнэбди, - гэжэ һунгамал хэлээ.
Арадай Хуралай Эдэй засагай бодолой талаар хорооной түрүүлэгшэ Анатолий Кушнарёвой һанамжаар, ехэ һонирхолтой, олон зоной – аймагуудай һунгамалнуудай зүблэлнүүдэй ноёдой, засаг дарганарай, эрдэмтэд болон оюутадай – хабаадалгатайгаар энэ зүбшэн хэлсэлгэ үнгэрөө. “Табан сагай туршада гансахан забһартайгаар үнгэрһэн суглаанда олон-олон һанамжанууд хэлэгдээ, хатуугаар шүүмжэлхэшье ушарнууд байгаа. Минии һанахада, Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин эдэй засагай болон хүтэлбэриин институдай захирал һунгамалнуудай “ухаан һуларжа, мартамхай болоо” гэжэ хэлэхэдээ, буруу байгаа, тиигэжэ болохогүй. Энэ программа бэелүүлгын жэлнүүдтэ Хуралаймнайш депутадууд һэлгэлдээ, парламентдамнай эрдэмтэд – докторнууд, дид-докторнуудшье бии. Зүбшэн хэлсэлгэеэ хэрүүл болгоһоной хэрэггүй. Минии һанахада, энэ программын зуунай 80 хубинь бэелүүлэгдээ. Теэд түсэблэһэн зүйлнүүдээ ходо һэлгэжэ, тоо, баримтануудыень сагтань “тааруулха” ёһогүйбди. Ган гасуур, түймэр гэхэ мэтын онсо байдалайл тохёолдоходо, түсэбүүдээ һэлгэхэдэ болохо”.
“ХЭСҮҮХЭН САГ ҮҮДЭНДЭМНАЙ ЕРЭНХЭЙ”
Буряад Уласай Арадай Хуралай Мүнгэн түсэбэй (бюджедэй), татабариин болон мүнгэн һангай талаар хорооной түрүүлэгшэ Зоригто Цыбикмитовэй хэлэһээр, 2011-2015 онуудта экономико болон мүнгэн һангай талаар ушарһан бэрхэшээлэй хойшолонгуудые дабажа гараха оршон байдалда энэ программа бэелүүлэгдээ. Манай уласташье, бусадһаа өөрэгүй, үйлэдбэриин хэмжээн доошолжо, олзо оршогүйгөөр хүдэлдэг эмхи зургаанууд болон ажалгүйшүүл олошоржо, бюджедэй оршошье бага болоо.
“Байкалфарм”, “Макбур” гэһэн үйлэдбэринүүдэй хаагдаһые, “Амтын” эзэдэй һэлгэлдэһые, түмэр хүүргэ бүтээдэг “Стальмост” заводой ехэ үритэй болоод, захилгүй, хэхэ ажалгүй үлэһые, уласаймнай өөрынь байгуулһан гансахан банкын зүбшөөрэл дансаяа (лицензиеэ) буляалгаһые, бага болон дунда зэргын олзын хэрэг эрхилэгшэдэй эмхинүүдээ ондоо тээ бүридхэлдэ оруулжа эхилһые сугларагшадта тэрэ һануулба.
- Эдэ бүгэдэ муу шалтагаанууд бюджедэймнай олзо оршын бага болоходо нүлөөлжэ, мүнгэнэйнгөө гол түсэбтэ хубилалтануудые дахин-дахин оруулха баатай болонобди.
2014 ондо уласай бюджедтэ ородог олзын татабариин хэмжээн 2,6 миллиард түхэригөөр доошолоо. Долларой үнэтэй болоһон ушарһаал 2015 ондо уласаймнай һанда 7,4 миллиард түхэриг ороо бшуу. Харин мүнөө жэл, 2016 ондо, тиимэ юумэн байхагүй, - гэжэ Зоригто Цыбикмитов тэмдэглэбэ. – Гэхэ зуура, худалдаа наймаанай эмхинүүдтэ хүршэ Монголтой визэгүй харилсаан туһалаа юм ааб даа, теэд энэмнай манай Засагай газарай амжалта гэхын аргагүй. Ерэхэ гурбан жэлэй мүнгэнэй гол түсэбые зүбшэн хэлсэлгэ урдамнай хүлеэнэ. Уридшалан хэһэн багсаамжалгын ёһоор, гараха жэлдэ уласаймнай өөрынь олзо оршо аяар 1,7 миллиард түхэригөөр 2016 онойхиһоо бага байха. Хэсүүхэн лэ 2017 ониие дабажа гараха хэрэгтэй, - гэжэ һунгамал онсолоо.
ТООСОО ЯАГААД БАТАЛХАБ?
Арадай Хуралда боложо үнгэрһэн зүбшэн хэлсэлгын дүнгүүдээр эндэ хэлэгдэһэн дурадахал болон заабаринууд хараада абтажа, Буряад Уласай Засагай газарай, парламентын бэелүүлхэ зүйлнүүдээр зууршалганууд бэлдэгдэхэ юм. Тэрэнэй удаа уласай парламентын арбан нэгэдэхи һарада үнгэргэгдэхэ ээлжээтэ сесси дээрэ энэ тоосоон зүбшэн хэлсэгдээд, һунгамалнуудай дэмжэбэл, хуули боложо баталагдаха зэргэтэй.
Автор: Баяр БАЛДАНОВ
