​"Минии эрдэм - морин эрдэни"

- гэжэ «Үльдэргэ» ажахын ахалагша адуушан Солбон Эрдынеевич Цыденжапов хэлэхэ сохом эрхэтэй. 2014 ондо “Буряад Уласай эрхим адуушан” гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэһэн энэ хүнэй адуугаа туугаад, үбэлжөөндөө буум сасуу уулзажа хөөрэлдэбэбди.

- «Үльдэргэ» ажахы адуугаар хэр баян бэ?

- Манай «Үльдэргэ» ажахы 545 толгой адуутай. Түрхэлдэ зуһадагбди, Нохоонидо намаржадагбди. Тайга сооһоо наашаа 150-яад модо дабажа, моридоо Үльдэргэдэ үбэлжэхыень асарбабди. Хабартаа, май һарада, бүхы адуугаа суглуулаад, хойшоо зөөдэгбди.

Эгэтын-Адаг, Поперечнэ, Мужыха гараад лэ, хүбшэ руугаа ороно гүбди даа. Адуу олоор туужа ябахада, морид ниилэжэ, таһаржа байдаг. Гээгдэһэнииень хүсөөжэ, таһарһанииень ниилүүлэн яба ябаһаар, үдэшэ Боро хоройдо хононоб. Үглөөгүүр бодоходош, һөөргөө даб гэһэн азарганууд байха. Тиихэдэнь мориёо ябууд дундаа һэлгэлгэн болодог. Мүнөө жэлдэ гурбан хүн моридоо адуулнабди. Замда гурбуулаа гарахадаа, хажуудаа сохом нэгэ мори хүтэлөөгүйдэ аргагүй байдаг. Ябадалнай ехэ болоно ха юм. Бидэ миин адуу намнаад гүйлгэшэнэ бэшэ, урагша хойшоо дугташаһаар, хэдэн зуун модо гаталнабди. Гарай телефон бии боложо, нилээд һайн болонхой. Мужыхын хүбүүдэй эндэ тэндэ байхадань хонходожо, тэдэнһээ һурагшалаад, алдаһан моридоо бэдэржэ олоод, туунабди.

Адуугаа хабартаа зөөлгэхэдөө, хоёр хоножо буунабди. Май соо гүүднай булта унагаланхай байдаг гүб даа. Нарай унагад, тулюур амитад олон байха. Тэдээнээ тогтоожо, удааханаар урагша хойшоо ябажа байжа туудагбди. Боро Хоройдоо хоноод, Сүмбэртөө хоноод, гурбадахи хоногтоол хүрэхэ газартаа ерэнэбди. Намартаа Боро Хоройдо хоноод лэ, Үльдэргэеэ хүрэшэнэбди. Намарай унагад томо болоод байна гээшэ ааб даа.

Харин хажуур, тармуурта ябадаг хүдэр моридоо үбһэндөө буулгахадаа, 150 модые үглөөгүүр долооноор гараад, дугшуулһаар дугшуулаад, үдэшын арба хахадаар, үнеэ һааха үеэр, гэртээ буугаад байгаа һэнби.

- Энэ жэлдэ хэр ургасатай байба гээшэб?

- Би мүнөө бригададаа үбһэ бэлдээб. Хоёр зуугаад центнер үбһэн, үшөө нэгэ талмай зелёнко сабшанхайб. Энэ жэлдэ ургасын талаар дан тулюур бэшэл даа. Догно, Мужыхаар ябаад сасуулхадамни, манай Үльдэргэдэ ургаса энэ жэлдэ һайн гэхээр. Зундаа ногоогүй байһан аад, август соогуур оройн бороон орожо, нэгэ зааха ами оруулаал даа. Үбһэмнай хүрэхэл даа. Олон ажахынууд һая болотор, саһанай орохын урда тээ, үбһэеэ сабшажа дүүргэбэ.

- 500 гаран толгой адуунда жэлдээ хэды шэнээн үбһэ тэжээл хэрэгтэйб?

- Олон сооһоо тэжээбэри гараад лэ байдаг. Табан зуун адуун соо дохолон болон элдэб энэ тэрэ юумэнүүд лэ гарадаг ааб даа. Оройн даагад, гээгдэһэн хэнзэ юумэнүүд байха. Хүдөөдэ байдаг гүйгөөшэ хүлэгүүдые элеэлүүлээгүйдэ аргагүй. Гэбэшье, ехэнхи адуун таладаа бэлшэжэ үбэлжэнэ гээшэ. Нёдондо хүйтэн, хүндэшэг байгаа һэн. Тиихэдэ дүшөөд толгой хаажа үбэлжөө һэнби.

Буряад үүлтэрэй морид яһала хүдэр лэ даа. Тэжээмэл дүшэнэй хорин гурбаниинь гүйгөөшэ хүлэгүүд юм. Зургаан гүүнүүд, дүрбэн унагад. Мүнөө саһанай ороходо, муудажа эхилхэдэнь, тэдэнээ хаагаад байнабди. Шэнгэн шуһатайшуул тулюур лэ даа.

- Адуу малдатнай шоно ородог гү?

- Иигэһээр байтар шономнайш унагадтамнай орожо болохо. Дааганай шонын хүнэһэн болохо болихонь азаргаһаа дулдыдаха байна даа. Азарга һайн һаа, адуун һүрэг бүрин бүтэн зандаа үбэлжэхэ. Азаргые тулюур гэжэ һэжэглэбэл, тэрэниие ондоо азаргаар дары һэлгэхэ хэрэгтэй. Һайн азарга бэдэржэ, Эрхүүгээршье ябаад ерээбди. Тэндэмнайшье буряад һайн азарга тиимэ бэлээр олдоногүй. Агаһаа хоёр азарга асаранхайб. Бэшэниинь эндэ түрэһэн.

Мүнөө хорёод һүрэгтэйбди. Далан толгой хаража ябадаг һүрхэйхэн азарга Амгалантаһаа асаранхайб. Тэрэмни нэгэшье даагаа гээнгүйгөөр үбэлжэнэ. Дабаатада шононууд соо байнал даа. Хажуудань Соохорни байна. Тэрэмни 38 толгой һүрэгтэй аад лэ, нёдондо дүрбэн даага гээжэ гараа. Тэрээндэл тон адли шононууд соо байгаад, тэрэ далан толгойтомни нэгыеш алданагүй. Соохоройнгоо энэ үбэлдөө үшөө нэгэ даага алдаа һаань, тэрэнээ һэлгэхэ болоноб.

- Ори ганса азарга аад, шоноһоо һүрэгөө хамгаална гээшэ гү?

- Азарга шэлэхэмнай баһал ехэ эрдэм. Энэ азаргал даа гэн гэһээшни, гүүдынь хуу түрөөд лэ, даагадайнгаа жэлтэй болоходонь,үлдэжэрхихэ амитад байжа байха. Тэрэ даагадынь хожомоо ондоо һүрэгтэ ниилэхэгүй һэн тула тэнжэхэшьегүй, үүсэдэшье орохогүй. Эндэ тэндэ ябаһаар, үгы болохоһоо бэшэ юумэн үгы. Даагадайнгаа хоёртой, гурбатай болотор дахуулаад ябадаг азарга үшөө барюубшатай. Нэгэ азарга 25 гүүтэй байна. Тэдэнһээнь гараһан моридые эрэ, эмэтэйнь тоолоходо, далаад толгой адуун болошоно. Мүнөө эрэнүүдыень илгажа абахаб. Хабар тээшэ хара дэлһэтэ гээд Агаһаа ерэһэнүүдыень илгажа, залуу гүүнүүдыень тараахаб.

Догнын гурбан зуугаад адуун соо харажал, ябажал байха хэрэгтэй. Моридые нэгэ хараад, энэнь иимэ, тэрэнь тиимэ гэхын аргагүй. Дахаад, зангыень мэдэжэ абаха шухала. Азарга болохо морид хоёртойһоонь эли боложо эхилдэг. Мүнөө тиимэ шэлэгдэмэл найман морид хорёо соогоо хаагаатай байна. Өөһэд соогоо наншалдаха, үдьхэлэлсэхэ, сухалтайнуудыень шэлэжэл, азарга табина гүбди.

- Зай, һайн даа. Малаа ондо һайнаар оруулхыетнай хүсэнэб.