765
Гараад байһан долоондо, гарагай табанай үдэр, Буряад Уласай горитой ехэ дансада бэшэгдэһэн түсэбэй бэелүүлэгдэһэн тухай хөөрэлдөөн засагай дээдын зургаануудай бүхы түлөөлэгшэдэй хабаадалгатайгаар Арадай Хуралай сесси дээрэ болохоор хараалагданхай.
АЖАБАЙДАЛДА НҮЛӨӨЛДЭГ ТОО БАРИМТАНУУД
Буряад Уластамнай табан жэлэй туршада бэелүүлэгдэһэн хүгжэлтын программын дүнгүүд тухай уридшалагдан эмхидхэгдэһэн уншалганууд дээрэ ехэ хөөрэлдөөн үнгэрһэн һарын тэн багаар Арадай Хуралда болоо гэжэ хүндэтэ уншагшадтаа дуулгаа һэмди. Тиихэдэ туйлагдаһан дүнгүүд тухай һунгамалнуудай, мүн бусад сугларагшадай урда уласаймнай Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшонор дэлгэрэнгыгээр хөөрэжэ үгөө һэн гээд һануулая.
2011 оной хабар уласай хууляар баталагдаһан энэ программа олоной хабаадалгатайгаар зохёогдоһоншье, бэелүүлэгдэһэншье юм гээд һануулая. Мүнөөдэр танай анхаралда табан жэл соо хэгдэһэн ажал тухай шэнжэлхы бэшэлгэ дурадханабди. Энээн доторнай тоо, баримтанууд олон байха. Һангай мүнгэ алтанай олзо оршо болон гаргашалга; ниигэмэй (социальна), эдэй засагай (экономикын), хүдөө ажахын, үйлэдбэриин, хангалга байгуулгын (инфраструктурын) һалбаринуудай байдал болон хүгжэлтэдэ хабаатай мэдээсэл; бүтээгдэһэн ажалай үрэ дүн тухай, арад түмэнэй ажабайдалда нүлөөлһэн шиидхэбэринүүд тухайшье баримтанууд байха. Һонирхожо уншахыетнай һонортотнай дурадханабди.
НАҺАН УТА, САЛИН ЕХЭ БОЛОО
Тус программын гол зорилго гэхэдэ, арад зоной ажабайдал һайжаруулга мүн. Ямарханшье сагай ерээд байгаа һаа, энэ гол зорилго һэлгэгдэхэ ёһогүй гээд тогтоогдоһон байгаа. Энэньшье ойлгосотой: арадайнгаа түлөө оролдохо үндэһэн бодол улас түрын, засагай зургаануудай сэхэ уялга, үдэр бүриинь ажал гээшэ.
Тиимэ ушарһаа Засагай газарай бүхы ажалайнь эгээл түб һуури эзэлһэн сэдэб гэхэдэ, ниигэмэй тэдхэмжэ, хамгаалга мүн. Уласай мүнгэн түсэбһөө (бюджедһээ) гаргашалагдажа байгаа мүнгэнэй хэмжээн бусад һалбаринуудта үгтэдэгһөө үлүү түргөөр булюу ехэ боложо байгаа. Жэшээлхэдэ, 2006 онтой зэргэсүүлхэдэ, ниигэмэй (социальна) һалбарида үгтэдэг мүнгэн 4,5 дахин ехэ болоо, харин бюджедэй бүхы гаргашанууд соо 44 хубинь байһан аад, 2015 оной дүнгүүдээр харахада, 64-дөө хүрөөд байха юм.
2007 онһоо захалжа, Буряадтамнай ажамидардаг зоной тоо дээшэлһээр дээшэлээ. Табан жэлэй хугасаа соо 11 мянган хүнөөр уласнай баяжаа. Харин 2007 онтой жэшэхэдэ, 17 мянган хүнөөр нютагаархиднай олон болоо бшуу.
Зоной тоогой олон болоходо, хүн зоноймнай алтан дэлхэй дээрэ хүлөө шоройдожо ябаха дунда зэргын хугасаашье ута болоо. Хүнэй наһан нюдэ сабшаха зуура үнгэршэдэгшье һаа, үндэр наһа наһалдаг зоноймнай тоо олошороо. Тиихэдэ бүхы арад зоной наһан ута боложо, 70-даа тулажа ерээд байна. 2006 онойхитой сасуулхада, зоноймнай наһан аяар 7 жэлээр ута болоо.
Табан жэлэй туршада хүдэлдэг зоной салин хүлһэн 1,6 дахин ехэ болоо: 2010 ондо дунда зэргын 18 мянган түхэриг байһан һаа, нёдондо жэл 29 мянганда хүрөө. Тиин ажамидаралай доодо хэмжээн 2010 ондо зуунай 19,2 хуби байһан аад, 2015 ондо 17,8 хуби хүрэтэр доошолоо юм. Хэды тиигэбэшье, үгытэй зоной тоо үшөөл олон байна гээд тэмдэглэлтэй.
ЭДЭЙ ЗАСАГАЙ ЭРХИМҮҮД
Эдэй засагай (экономикын) табан жэлэй гол дүнгүүд тухай хэлэбэл, жэл бүри тэрэнэй хүгжэлтэ уласай мүнгэн түсэбһөө 4 млрд түхэригөөр дэмжэгдэжэ байгаа. Ниигэмэй һалбари хүгжөөлгэдэ гаргашалагдажа байгаа мүнгэнһөө дүрбэ дахин бага туһаламжа абабашье, һайшаамаар дүнгүүд бодото дээрээ бии.
Үйлэдбэриин һалбариин экономикын хүгжэлтэдэ оруулһан хубита мүн лэ дээшэлжэ, 2015 ондо зуунай 28 хубида хүргэгдөө. Программа бэелүүлгын хугасаа соо гүрэнэй экономикын хүгжэлтын эршэһээ булюу байжа, табан жэлэй туршада 142,5 процент болоо бшуу.
Манай уласай эдэй засагай хүгжэлтэдэ горитой нүлөө үзүүлһэн агаарай онгосо бүтээдэг Улаан-Үдын завод үнгэрэгшэ табан жэл соо үйлэдбэриингээ хэмжээе хоёр дахин ехэ болгожо шадаа. Тиихэдээ энэ завод оньһон түхеэрэлгэнүүдэйнгээ шэнэдхэлгэдэ 3,3 млрд түхэриг гаргашалһан байха юм. Эсэсэй суглуулбариин цехэй шэнэ байшан барижа, ашаглалгада тушаагаа. Үшөө тиихэдэ гальваническа, томо түхеэрэлгэнүүдэй болон шэрдэлгын үйлэдбэринүүдые һэльбэн шэнэдхэгдэжэ байнхай. Олон шэглэлтэ болон хүйтэн уларилда ниидэдэг вертолёдууд шалгалта, туршалга гаража, хуулиин ёһоор бүтээн гаргаха зүбшөөл дансатай болгогдоо.
2013 онһоо эхилжэ, агаарай онгосо бүтээхэ Улаан-Үдын тусхай кластер байгуулха талаар программа бэелүүлэгдэнэ. Энэ шэглэлэй 8 үйлэдбэри, багахан эмхинүүд, мүн тиихэдэ Зүүн Сибириин гүрэнэй технологиин болон хүтэлбэриин ехэ һургуули тэрэ кластерай бүридэлдэ оруулагдаа.
Түмэр замай гал тэргэ болон вагон заһабарилгын Улаан-Үдын заводто үйлэдбэриин гурбан утаһан шэнэдхэгдээ. Зайн галта машинын, шудхалгын механическа үйлэдбэринүүдынь мүн лэ һэльбэгдэһэн байна. Эдэ бүгэдэ ажал бүтээхын түлөө табан жэлэй туршада 1 млрд түхэриг мүнгэн хүрэнгэ гаргашалагдаа юм. Украина болон Серби гүрэнүүдтэ анхан бүтээгдэдэг байһан эд бүтээл (продукци) гаргажа захалхадаа, шэнэ зүйлнүүдые энэ завод үйлэдбэрилжэ эхилбэ гээшэ. Хари гүрэнүүдһээ асарагдадаг байһан эд бүтээл өөрынгөө бүтээлээр һэлгэхэ хэрэгтэ хубитаяа оруулжа, 500 сая түхэригэй хэмжээндэ тэрэнээ хүргэжэ шадаһан байна.
Хариин эд бүтээл өөрынхеэрээ һэлгэхэ программада манай прибор бүтээлгын завод оролсожо, байгша оной дүнгүүдээр үйлэдбэриингээ хэмжээе 1 млрд түхэригтэ хүргэхөөр хараална.
ОНСО БАЙДАЛТАЙ ОЙН АЖАХЫ
Хизаарлагдамал харюусалгатай “Форестинвест” гэһэн бүлгэм инвестициин шэнэ түсэл Хойто-Байгалай аймагта бэелүүлжэ байнхай. Модо отолжо хатаагаад, байшан гэрнүүдые бариха, заһабарилхада хэрэгтэй элдэб эд бүтээл гаргадаг энэ үйлэдбэриин хүсэндөө ороод, хүдэлжэ эхилхэдэ, 269 хүн ажалда орохо аргатай болохо. Тиихэдэ 180 сая түхэриг татабари жэл бүри татагдажа, мүнгэн һан руу оруулагдаха.
Ой модоной Байгалай компани модо отолжо, эд бүтээл болгохо шэб шэнэхэн, сагтаа тааруу үйлэдбэри эмхидхээ. 500 хүн ажалтай болоо, 550 сая гаран түхэриг татабари түлэгдэнэ.
Саарһа үйлэдбэрилдэг Сэлэнгын комбинат дээрэ ушарһан бэрхэшээлнүүд, тэндэ болоһон һүүлэй хубилалтанууд тухай манай уншагшад дуулаа ёһотой. Энэ үйлэдбэриие дэмжэхэ зорилготойгоор урьһаламжа абахадань, гүрэнэй талаһаа 1,5 млрд түхэригэй лаб найдуулга хараалагдаа. Мүнөө комбинат дээрэхи байдал тогтонижоронхой, 2015 оной дүнгөөр үйлэдбэриинь хэмжээн 1,5 дахин ехэ болоо.
Ойн ажахыда жэл бүри шахуу ушардаг онсо байдалай шэрүүншье һаа, энэ һалбариин үйлэдбэриин хэмжээн зуунай 24 хубяар һүүлэй табан жэлдэ ургажа, эдэй засагта эрхим хубитаяа оруулаа. Барилгын материалнуудай үйлэдбэри 10 хубяар дээшэлээ, унаагай хэрэгсэлнүүдые болон оньһон түхеэрэлгэнүүдые үйлэдбэрилгэ хоёр дахин ехэ болоһон байна.
ҮЙЛЭДБЭРИИЕ ГҮРЭН БӨӨМЭЙЛНЭ
Буряад Уласай Засагай газар болон үйлэдбэриин хүгжэлтын федеральна жаса хоёр хоорондоо эб нүхэсэлэй харилсаан тухай хэлсээ баталһан байха юм. Энэ хэлсээнэй ашаар хариин эд бүтээл өөрынгөө гүрэнэйхеэр һэлгэхэ тухай түсэлнүүдые бэелүүлхэдээ, мүн баһа түсэлөө бэелүүлхынгээ урда тээ хэгдэдэг бэлэдхэлэй ажалда тусхай урьһаламжануудые 5 процент түлбэритэйгөөр абаха арга боломжодо манай предприятинууд хүртэбэ.
Үнгэрһэн жэлдэ манай уласһаа табан захил жасада үгтөө. Хизаарлагдамал харюусалгатай “Аэротех предприяти” гэһэн бүлгэм, хаагдаһан түхэлтэй акционернэ “Закаменск” бүлгэм болон дээрэ хэлэгдэһэн “Форестинвест” бүлгэмһөө – гурбан захил. 340 сая түхэригэй хүнгэлэлтэтэй урьһаламжа захааминаархид абаа, мүнөө дээрээ хойто-байгалайхидай захил түсэл зүбшэн хэлсэгдэжэ байна.
Үйлэдбэриин һалбаринуудта ехэ нүлөө үзүүлдэг эмхинүүдэй гүрэнэй тобьёгто манай 6 предприяти оруулагдаа. Тэрэ тоодо – агаарай онгосо бүтээдэг болон түмэр хүүргын хэрэгсэлнүүдэй Улаан-Үдын заводууд, саарһа үйлэдбэрилдэг Сэлэнгын комбинат, ой модоной Байгалай компани, “Закаменск” бүлгэм, Тимлюйда оршодог цементын завод. Тиихэдээ үйлэдбэриин эдэ эмхинүүд банкнуудһаа абаһан урьһаламжануудайнгаа түлбэриие гүрэнэй мүнгөөр хааха аргатай болоно гээшэ. Гүрэн түрын үзүүлжэ эхилһэн шэнэ туһаламжада ой модоной Байгалай компани 2015 ондо хүртэжэ, 4 сая түхэриг мүнгэн тэдхэмжэдэ хүртөө.
Эдэ бүгэдэ – манай үеын шэнэ-шэнэ онол арганууд болоно гээшэ бэзэ. Урданайхидал адли бэшэ, орон доторнай, манай уласта ажамидаржа, ажал хэрэгээ эрхилжэ байһан хубиин үйлэдбэринүүдые гүрэнэй, уласай засаг баригшад горитой ехээр дэмжэхэдээ, гансашье эдэ эмхинүүдэй эзэдтэ бэшэ, нэн түрүүн тэндэ ажаллажа байһан юрын зондо, эрхэтэдтээ туһална, тэдэниие бөөмэйлэн энхэрнэ гэхэдэ, дэгэд һүрэхэгүй гээд һанагдана.
Тэрэшэлэн хэлэхэдэ, 2012 ондо үйлэдбэриин хүреэлэнэй барилга эхилээ бэлэй. Мүнөө энэ хүреэлэн ашаглагдахаар бэлэн болонхой, һаяын сагта “Ажур” компаниин оёдолой болон хотын ажахыда хэрэглэгдэдэг дулаасуулгын полиэтилен соргонуудые бүтээдэг “Рациотехнологи” гэһэн бүлгэмэй үйлэдбэринүүд энэ хүреэлэндэ байрлаха түсэбтэй.
Олзын хэрэг һаял эрхилжэ захалһан зоной 32 түсэл, тиихэдэ хүдэлмэриеэ үргэлжэлүүлжэ байһан 11 хүнэй түсэлнүүд дэмжэгдэһэн байна. Дэмжэлгын хэмжээн – 38 сая түхэриг. Тэрээнһээ гадуур эрдэм шэнжэлэлгын һалбариин 59 түсэл дэмжэгдэжэ, 22 сая түхэригэй туһаламжа абаа. Энэ мүнгэнэй хахадынь шахуу – 10 сая түхэриг – уласай бюджедһээ үгтэһэн юм.
ДҮНГЭЛТЭДЭ ХҮРТЭДЭГ "ДҮҮТЭН"
Үнгэрһэн табан жэлэй туршада үйлэдбэриин предприятинууд, бага олзын хэрэг эрхилэгшэд болон бусад эмхинүүд бии боложо, үгы боложошье байгаа юм ааб даа. Харин һүүлэй гурбан жэлэй туршада шэнээр байгуулагдаһан эмхинүүдэй тоо бүридхэлһөө болюулагдаһан эмхинүүдэй тооһоо хоёр дахин булюу байгаа.
Байгша оной эхинэй мэдээгээр, улас доторнай 21 мянган предприяти болон эмхи зургаанууд ажаллажа байгаа. Энэнь 2011 оной тооһоо 2 мянгаар олон байна бшуу.
Жэшээлбэл, байгаалиин нөөсэнүүдые малтан абадаг үйлэдбэринүүдэй тоо 2 дахин олон болоходоо, 2010 оной 165-һаа 2015 оной 316 болоо. Ойн ажахын үйлэдбэриин шэнэ аяар 56 эмхи байгуулагдаа. Барилгын материалнуудые үйлэдбэрилдэг шэнэ 63 эмхи бүридхэлдэ абтаад, ажалаа эрхилнэ.
Ондоо тээшээ нүүжэ ошоһон үйлэдбэринүүдэй тоо хамтын тооһоо зуунай 0,3-0,4 хуби болоно гээд, татабариин федеральна албан мэдээсэһэн байха юм. Тиихэдээ уласһаамнай олзын хэрэг эрхилэгшэд тэрьедэнэ, зугадана гэһэн зугаа худал болоно гээшэл даа. Гэхэтэй хамта нүүжэ ошоһон эмхинүүдэй түлэдэг байһан татабари мүнгыень шэнээр нээгдэһэн эмхинүүд хоёр дахин эбхээд, гүрэнэй һанда оруулна.
Бага олзын хэрэг эрхилдэг эмхинүүдые багахан гэжэ баһахаар бэшэ. Ехэ бизнесэй “дүүтэн” гэжэ нэрлэбэл, тааруул байха хаш. Тэдэниие дэмжэхэ зорилго уласаймнай засаг баригшад урдаа табина бшуу. Энэньшье зүбтэй гэжэ бодогдоно. Бага олзын эрхилэгшэдэй 3 мянга хахад түсэлнүүдые дэмжэлгэдэ 3,6 миллиард түхэриг һомологдоһон байна.
Аймагуудта ажалаа эрхилдэг жасанууд мүн лэ эдэй засагай бүридэлдэ батаар түбхинэһэн “дүүтэниие” баһал дэмжэжэ, 1,5 миллиард түхэригэй багахан түлбэритэй урьһаламжануудые тарааһан байха юм.
Тиин 5 жэлэй туршада 3 мянган бага олзын хэрэг эрхилдэг эмхинүүд байгуулагдажа, 19 мянган хүн ажалтай болоо, 8 миллиард түхэригэй татабари мүнгэн һанда түлэгдөө.
Уласаймнай мүнгэн һанда орожо байдаг олзо оршо табан жэлэй туршада 1,6 дахин ехэ болоходоо, 2010 ондо 18 миллиард түхэриг байһан аад, 2015 ондо 29 миллиард түхэригтэ хүрэһэн байха юм. Харин 2007 онтой зэргэсүүлхэдэ, хоёрһоо үлүү дахин ехэ болоһон байна гээшэ.
НАЙМААН ЯАЖА НАЛАЙГААБ
Аралжаа наймаанай һалбари тоосоото табан жэл соо нилээд дээшэлһэн байна: зуунай 23 хубиһаа дээшэ. Энэ тоо, баримтын саана хүршэ Монгол ороной эрхэтэдэй шарай эли тодоор харагдана гээшэ ааб даа. Юундэб гэхэдэ, 2014 ондо визэ гэдэг тусхай зүбшөөрэл дансагүйгөөр бэе бэедээ хоёр гүрэнэйхид ябадаг болоходоо, аралжаа наймаанай хэмжүүртэ нүлөөлхөөрөөл нүлөөлөө. Энэ асуудал шиидхэлгэдэ манайшье уласай засагай дээдын зургаанууд – Арадай Хурал, Засагай газар – эдэбхитэйгээр хабаадалсажа, Ородой Холбооной болон Монголой улас түрын засаг баригшадай хэмжээндэ асуудал табигша һэн.
Хүгжэлтын программын бэелүүлэгдэхэ үедэ уластамнай 649 дэлгүүр, худалдаа наймаанай 33 түб болон 15 комплекс, 140 гаран ресторан болон эдеэнэй газарнууд нээгдээ. Ниигэмэй удха шэнжэтэй хоёр түсэл бэелүүлэгдэһэн байна. Бусадтаа орходоо, юумэеэ үнэгүйгөөр худалдадаг дэлгүүрнүүд аймаг бүхэндэ нээгдэжэ, зоной мүнгэ нилээн алмаа. Иимэ дэлгүүрнүүдэй тоо жэлһээ жэлдэ олон боложо байнхай. Мүнөө дээрээ 64 иимэ дэлгүүртэйбди, долоониинь – уласай ниислэл Улаан-Үдэ хотодо юм. Хоёрдохи түсэлынь гэхэдэ, хоол хүнэһэнэй үнэмшэлгэ. Хабартаа иимэ үнэмшэлгэ худалдажа абаһан хүн нэгэ талаараа ургаса ургуулдаг эмхидэ гү, али олзын хэрэг эрхилэгшэдэ туһална. Нүгөө талаараа өөрөөшье ерэхэ намарай огородой эдеэ хуушан сэнгээр худалдажа абана гээшэ. Энэ түсэл Буряад орон доторнай ажаһуугшадта ехэтэ һайшаагдаа.
БИДЭ ГЭҺЭН ХАМТААРАА
Табан жэлэй туршада уластамнай бэелүүлэгдэһэн хүгжэлтын программын үрэ дүн яһала бараг, һайн гээ һаа, балай ехэ алдуу гарахагүй. Тэрэниие зохёон бэшэжэ, уласай ехэ түсэб болгоходоо, Хууляар баталжа абахадаа, удха шанарыень ушаргүй дээрэ үргөө болоно засагнай. Тэрэниие бэелүүлхэдээшье хамта – засагай зургаанууд, арадай һунгамалнууд, политическэ намууд, олониитын танхим, ажалшадай эрхэ хамгаалагшад, ниитын болон үйлэдбэриин, олзын хэрэг эрхилэлгын эмхинүүд – асари ехэ энэ ажал эрхилээ болоно.
Үнгэрһэн табан жэл соо уласай социально-экономическа хүгжэлтын программа бэелүүлгэдэ 234 миллиард түхэриг һомологдоо. 42 миллиард түхэригһөө үлүү мүнгэ гүрэн түрынгөө мүнгэн һанһаа асаржа шадаабди. Тэрэнэй ашаар улас дотороо ниигэмэй һалбариин, харгын хангалгын байгууламжада хэдэн томо-томо объектнүүдые барюулжа, ашаглалгада тушаажа үрдигдөө.
Нютагай засагай байгууламжануудай засаг дарганар болон захиргаанууд Арадай Хуралай һунгамалнуудтай нягта холбоотойгоор ажаллажа, олониитын хангалгын байгууламжада 2011-2015 онуудта хоёр мянга гаран хэмжээ ябуулгануудта 2 миллиард 200 сая түхэриг гаргашалагдаһан байха юм.
Программын хэр бэелүүлэгдэжэ байһан тухай тоосоон жэл бүхэндэ уласай парламентын зүблөөнүүд дээрэ шагнагдадаг байгаа. Тиихэдээ табан жэлэй туршада баһа хубилалта, нэмэлтэнүүд оруулагдадаг байга юм ааб даа. Гансашье тэрээн соо түсэблэгдэһэн тоо, баримтануудые ондоо болгохо, өөр дээрээ абаһан уялгануудаа бага гү, али хүнгэн болгохо гэһэн зорилготойгоор тиимэ хубилалтанууд оруулагдадаг байгаа бэшэ, харин баһа сагай эрилтэнүүдтэ, оршон тойрон тогтожо байгаа байдалда тааруулха һэдэлгэнүүд байгаа юм бэзэ. Жэшээлэн хэлэхэдэ, программын түлэг дундаа бэелүүлэгдэжэ байхада, Ородой Холбооной Юрэнхылэгшэ Владимир Путин “май һарын зарлигуудые” баталжа, бүхы гүрэн соомнай хубилалтанууд болохоороол болоһон байна. Тэдэ зарлигууд соо табигдаһан зорилгонуудые бэелүүлхын түлөө программаяа һэлгээгүйдэ аргагүй болоо юм ааб даа. Гэхэтэй хамта, гүрэмнай мүнгэн түсэбөө программын аргаар табидаг болоо, тиихэдэ гүрэнэй программанууд зохёогдожо баталагдаа.
Дүн татажа, тобшолол хэхэ болоо һаа, дэлхэй дээрэ, манай гүрэн соо боложо байһан бэрхэшээлнүүдэй һалхинда үлеэлгэнгүй байхын огто аргагүй. Гэбэшье, байдалыемнай дан ехээр доройтуулангүй, эдэй засагаа һайжаруулжа, ниигэмэй һалбариие дэмжэжэ, арад зоноо ажалтай болгохо гэжэ засагнай оролдоо. Шиидхэгдээгүй асуудалнууд мүнөөшье бии. Шэнээр зохёогдожо байгаа Гол бодол (стратеги) соомнай тэдэ өөрынгөө һуури олохо гээд найдая.
Автор: Баяр БАЛДАНОВ
