1078
Ярууна аймагай «Победа» ажахы һая болотор хамтын байһан юм. Тэрэнэй түрүүлэгшэ Мүнхэ Доржиевич Дамбаев һайса бодомжолһонойнгоо удаа ажахынгаа мэдэлдэ 80 шахуу жэлэй туршада байһан газарые бараг-бараг хүдэлмэришэдтөө хубаагаа. Хүн гээшэ өөртөө хүдэлхэ болоходоо, улам оролдосотой, буусаяа орхижо, хото город гараад орхихогүй гэжэ тэрэ бусадһаа урид ойлгоһон байгаа бшуу. Заншалта ёһоороо «Победа» ажахыгаархин бодо болон жэжэ мал барина, таряа тарина. Эдэ бүгэдэ тухай «Победа» ажахын түрүүлэгшэтэйнь Уянгын сэсэглигэй дэргэдэ нам һуужа хөөрэлдэбэбди.
Автор: Баяр Жигмитов
Описание: Мүнхэ Доржиевич Дамбаев
- Энэ жэлдэ ургасын талаар хэр байба гээшэб?
- Мүнөө жэлдэ ургаса үгы шахуу байгаа. Ярууна аймагта урдань үзэгдөөгүй ехэ ган болоо. Июлиин эсэс болотор бороогүй зуһаабди. Август һарада бороо орожо, бэлшээри нэгэ бага һайн болоо. Иимэ ган гасуур энэ наһандаа хараагүйбди гэжэ наһатай зон хэлээ. Намарай эхин һарадал бага сага үбһэтэй болоолди даа.
- Хамтын ажахы байһан аад, хэзээ үмсэ тээшээ боложо эхилээбта?
- Газар хүлһөөр хубаажа эхилһээрнай долоон жэл болобо. Суглаан болоходонь, би зондоо: «Дуратай газараа абагты», - гэжэ хандаһан байгааб. Ажал хэхэеэ һанаһан хүн газар абаад, тэрэнээ ёһо гурим соонь ашаглана. Һайн жэлдэ таряагаа хамта таридагбди. Манай механизаторнууд таряанайнгаа ажал хамтаржа хэдэг юм. Энэ жэлдэ таряагүйбди. Нёдондо 550 гектар тариһан аад, тэрэмнай үндэһөөрөө хатаа. Мүнөө хабар хүрэнгэшье үгы байгаа, тиигээдшье зун хуурай байха гэжэ эртээнһээ мэдэһэн байгаабди.
Бусад газарнуудаа – сабшалан, буусынгаа хажуудахи газар - нютагаймнай бэрхэшүүл хубаажа абанхай. Газар дээрээ ажал хэдэг хүн баян дээрээ баян болог лэ гэһэн холын бодолтойбди. Баяшуул олон болоходоо, нютагайнгаа зондо, олониитэдэшье туһатай байха ха юм.
Гүүртэ дээрээ байһан малшад хүлһэ түлэхын ашаар буусынгаа ёһотой эзэд болонхой. Нютагайнгаа зоноо алдахагүйн тула, Эгэтын Адагаар хооһон гэрнүүдэй олон болохогүйн тула шадалтай зониие үмсэ болгообди. Мүнөө Эгэтымнай Адагта эзэгүй нэгэшье гэр үгы. Алинайньшье үрхөөр утаан ууяжа, бурзан сагаан үбэл дунда орожо ерэһэн айлшаниие аяга сайгаар эзэдынь хүндэлхэ.
- Ямар мал барина гээшэбта? Һаамхай үнеэд гү, али мяхалиг үүлтэрэй бодо мал гү?
- Бодо малнай бүгэдөөрэн мяхан болодог. Хальмаг үүлтэрэй үхэр. Хажуудань буряад адуу үдхэдэгбди. Эдильбай хони Астрахань хотоһоо асарһан байнабди. Энэмнай казах үүлтэрэй хонин. Тус хонидой түлынь түргэн тэнжэдэг. Тэдэнээ нютагайнгаа буряад хонинтой холижо, шуһыень һэлгэжэ, үүлтэрыень һайн болгохо зорилготойгоор аяар холоһоо эдильбай хони асарһан байнабди. Хамтын ажахыһаа үмсэ руу ороходоо, бодо болон жэжэ малаа арендаторнуудтаа тараанхайбди. Тэдэмнай хүлһэеэ түлөөрнь үгэдэг.
- Бүхыдөө хэды мал ажахыдатнай бииб?
- Хоёр мянган хонин, дүрбэ-дүрбэн зуун толгой үхэр, адуун бии. Колхозой газарта хүртэхэ дуратай хүн һанаһанаа абанхай. Хүн гээшэ өөрын мэдэхэ газартай, зөөритэй болоходоо, жаргал бэдэрээб гэжэ нютагһаа холо ошохогүй. Би хамтын ажахыда хүдэлнэб, хэнэйб даа зараса болоноб гэжэ досоогоо уйдажа ябахагүй ха юм даа.
- Малшанай ажал хүндэ байдаг гээшэ ааб даа. Иимэ ажалда ябадаг зоной дунда хэр олон залуушуул бииб? Гуша хүрөөдүй хүнүүд бии гү?
- Гуша наһа хүрөөдүй зон үсөөн. Хоёр мянгаад онуудаар гүүртэ дээрэ байһан лэ хүнүүд эзэдынь боложо һуурижанхай.
Гэбэшье, шэнэ буусанууд нютагтамнай яһала баригдажал байна. Гэсэр Мункоев Жаргал эсэгэтэеэ шэнэ бууса баряа. Гуша хүрөөгүй залуу айлайхи Жаргал Дамбаев Дулма нүхэртэеэ гүүртэ барихамнай гэжэ дурадхал оруулаад байна.
Зүблэлтэ засагай унаһанһаа хойшо үнеэ һаахаяа болёод байһанаа мүнөө нютагтамнай һү һааха гэр бүлын фермэ бии боложо байна. Эгэтын Адаг нютагай Чингис Цыдыпович Цыденов Арюна Александровна нүхэртэеэ грант шүүгээ. Тэдэ колхозой хуушан фермэдэ ехэ заһабарилга хэжэ дүүргээ. Дулаасуулгын соргонуудые татаа. Досоонь хабсаргагдаха оньһон түхеэрэлгэнүүд ерээ. Һаамхай үнеэдээ хабар асарха. Тиихэдэнь лэ Эгэтымнай Адагта һүн далай дэлбэрхэнь гээшэ. Дид-хамба ябаһан, Эгэтын дасанай шэрээтэ байһан Доржо лама мэндэ ябахадаа, нютагаа ерэхэдээ, манда: «Үнеэдээл һаагты!» - гэжэ захигша һэн. - «Буряад арад үнеэгээ һаахаяа болижо, буруу юумэ боложо байна», - гэдэг бэлэй. Чингис Цыдыпович мүн лэ ламын һургуулитай. Тэрэ Доржо ламын шаби ябаһан. Нютагайнгаа ехэ ламын захяа дүүргэхэ гэжэ Эгэтын фермэ бүтээбэ гээшэ аабзабди. Чингис Цыдыпович өөрөө бэрхэ хүн. Урагшаа һанаатай. Арбанай нэгэн. Эжынь Намжилма Егниновна – Эхэ-Герой. Бүхы наһаараа һаалишан ябаһан. Абань ехэ ажалша хүн байһан, хоёр ордентой механизатор юм.
Һубаряа, Хангир гэжэ газарнуудта баһа һү һаадаг газар байһан. Зүблэлтэ засагай үедэ байһан гурбан фермэ саашадаа бүтээжэрхёо һаа, һайн байгаа. Мүнөө Эгэтын фермэһээ эхилээбди.
- Гүрэнэй талаһаа дэмжэлгэ хэр үзүүлэгдэнэ гээшэб?
- Бидэ һүүлэй гурбан жэлдэ гүрэнэй зүгһөө тэдхэмжэ абахаяа болинхойбди. Буряад Уласай зорилгото хүтэлбэридэ (программада) хабаадахаяа болиһомди. Тиигээд өөрынгөө олоһон мүнгөөр хэрэгээ эрхилнэбди.
- Техникын талаар хэр бэ? Шэнэ техникэ худалдажа абаха арга боломжонууд бии гү?
- Гүрэнэй тэдхэмжэ абадаг байхадаа, техникэеэ яһала шэнэлээ һэмди. Дүрбэ-табан К-700, гурба-дүрбэн хуушан комбайн бии. Һайн жэл болоо һаань, тэдэнээ заһажа, газараа хахалжа, зелёнкоһоо эхилээд, таряагаа таряад, ургаса абаха саг ерэхэ юм ааб даа. Хажуудань сеялкэ, анзаһан - юу хээн бии ааб даа.
- Зарим зон өөһэдөө юумэ хэхэ бэшэ аад лэ, ахаһаа газар эзэлээд байдаг. Тиимэ ушарнууд нютагтатнай бии гү?
- Манай эндэ тиимэ ушарнууд үгы. Бидэтнай һая болотор колхозой гуримаар байдаг һэмди. Газараа хамтын хүсөөр ашагладаг байгаа гээшэ аабзабди даа. Харин мүнөө хүн газартай болоходоо, тэрээн дээрээ бууса бариха, мал хараха зорилго табина. Хүн бүхэн өөр өөрын түсэбтэй байна.
- Хэр олон үхибүүд Эгэтын Адагай һургуулида һуранаб?
- 220 хүнэй һураха һургуулида мүнөө 180-яад һурагша байна. Энэ һургуулиие манай «Победа» ажахы бариһан гүб даа. Малшадай үхибүүдые һургахын тула бидэнэртэ интернат хэрэгтэй. Бидэ колхозойнгоо хоёр дабхар конторо үгэхэ байнабди. Нёдондо контородоо евросонхонуудые табяа һэмди. Һанаһан хэрэгэймнай бүтэбэл, дүтын бага тосхонуудһаа, гол түлэб, хүдөөгэй малшадай үхибүүд ерээд, байраар байрлажа һураха. Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай Ярууна аймагай захиргаантай хамта шиидхэбэри гаргаа һаань, хэрэг бүтэхэ шэнги.
Энэ зун Буряад Уласай Толгойлогшо Вячеслав Наговицынай хабаадалгатай суглаан болоо һэн. Буряадай Эхэнэрнүүдэй залан хүтэлхэ зүблэл Ярууна аймаг руу ерэһэн байгаа. Хүдөөдэ малда хүдэлхэеэ гараһан хори-гуша наһатай залуу айлнууд үхибүүдтэй, тэдэнь ажалай үдэрнүүдтэ интернадта байжа, һургуулида һураад, амаралтын үдэрнүүдтэ буусадаа, эхэ, эсэгэдээ хамһалсаад байха болоно ха юм. Малшан үхибүүгээ һургуулида һургаад, һанаагаа зобонгүй байха зэргэтэй.
- Ярууна аймаг талаан бэлигтэй зоноороо баян ха юм. Уран зохёолшодшье, ирагуу найрагшадшье, зүжэгшэдшье байха. Хүлэг болохо унаганһаа гэжэ буряад зон дэмы хэлсэдэггүй. Талаан бэлигтэй үхибүүдэй, эдир аад, угаа шадамар тамиршадай дунда мүрысөөнүүд болодог. Тиихэдэнь танай «Победа» ажахы хэр туһаламжа үзүүлдэг бэ?
- Колхознай нютагай тамиршадые, соёлой хүдэлмэрилэгшэдые дэмжэдэг заншалтай. Тэрэ заншалаа саашань үргэлжэлүүлһээрбди. Нютагаймнай тамиршадай Улаан-Үдэ гү, али ондоо аймаг ошохо болоходонь, харгыдань хэрэгтэй мүнгэ зөөри, уласһаа саашаа гарахадань, гаршыень гэртэхинтэйнь хамта даалсадагбди. Мэнэ һая Эгэтын Адагай «Ая ганга» гэжэ бүжэгэй ансамбль Монголһоо бусаа. Тэдэнээ дэмжэлсээгүйдэмнай аргагүй байдаг. Нютагай Сомоной дарга, ажахын түрүүлэгшэ, һургуулиин захирал гурбанай ажалаа эбтэйгээр хүдэлөөгүй һаа, юун болохоб? Нютагайнгаа саашадаа хүгжэхын тула шадалтай зонолон болохо ёһотой.
11 жэлэй саана хамтын найр үнгэргэхэдөө, «Эбтэй нютаг Эгэтын Адаг» гэжэ уряа гаргаа һэмди. Тэрэ уряадаа хүрэхэ гэжэ оролдожо байдагбди. Эбтэй ябахада, элдэб ажал, хүндэ байдал - юуншье дабагдаха гээшэ ааб даа. Эгэтын Адагай зон эртэ урданһаа нааша эбтэй байһан.
Автор: Баяр Жигмитов
Описание: Зүблэлтэ үедэ бүхы Буряадаараа суурхадаг байһан "Победа" ажахы үмсэлэгдөөшье һаа, урданайнгаа заншал алдангүй, малаа үсхэбэрилһөөр зандаа
Автор: Баяр ЖИГМИТОВ
