​Алексей Цыденов: Улаан-Үдын вертолёдуудбүхы дэлхэйдэ мэдээжэ

Ми-171А2, Ка-226Т гэһэн түхэлэй вертолёдуудые һаяын сагта Улаан-Үдын авиазавод үйлэдбэрилжэ гаргадаг болохо. Ми-8АМТШ- ВА түхэлэй сэрэгэй вертолёдуу­дые хари гүрэнүүдтэ наймаалжа эхилхэ. Мүнгэ зөөриин талаар хомор байдалай бүхы гүрэн до­тор тогтоод байбашье, авиазавод мэргэжэлтэдээ, хүдэлмэришэдөө олон болгохо хараатай. Авиаза­водой түсэбүүдтэй Буряад Уласай Толгойлогшын уялга саг зуура дүүргэгшэ Алексей Цыденов та­нилсаба.

Саарһа онгилонхаар, шэнэ юумэ зохёохо

Иимэ уряа Буряад Уласай ниис­лэл хотын авиазаводой мэргэжэл­тэдэй дунда бии ха. Тиимэл хадаа Улаан-Үдын авиазавод тогтонижон­ги байдалтай эмхинүүдэй нэгэн бо­лонхой.

Тэрэ гүрэндэ татабари түлэхэдөө, ёһо гурим соонь, ямаршье түбэг һаадгүйгөөр түлэдэг юм. 2016 оной туршада гол түлэб вертолёт бүтээдэг энэ үйлэдбэри 3 миллиард түхэригэй сэбэр олзо олоһон байна. Тэрэнэй тэн хахадыень авиазавод оньһон түхеэрэлгэнүүдээ шэнэлхэ хэрэгтэ һомолоо. Энэ шиидхэбэрии­ень Алексей Цыденов ехэ зүбшөөбэ.

- Манай завод саарһа онгилхоёо болинхой. Мэргэжэлтэднай верто­лёт бүтээхэдэ хэрэгтэй дансануудые компьютер дээрэ хэнэ, шалгуулна, баталуулна. Саарһан ажалай бага бо­лоходо, манай инженернүүдэй шэнэ юумэ зохёохо сагынь ехэ болоно. Сэ­рэгшэдтэ, юрын ажаһуугшадташье хэрэгтэй ямар зүйлнүүдые манай мэргэжэлтэд бүтээгээб гэхэдэ, вер­толёт дулаасуулдаг шэнэ оньһо зохёогоо. Сэрэгэй вертолёдуудые дайсадай ракетэнүүдһээ абархын тула утаа уняарыень сэхэ газаашань гаргахын орондо тусхай эрьюул­гэ соо оруулжа хүргэдэг оньһо зохёогоо. Египедһээ ороһон нэгэ за­хил бэелүүлхын түлөө Улаан-Үдын инженернүүд кондиционер бүтээжэ тодхоһон байна, - гэжэ авиазаводой ахалагша инженер Сергей Соломин ойлгуулна.

Ахалагша инженерэй хэлэһэн үгэ бүхэниие Буряад Уласай Толгой­логшын уялга саг зуура дүүргэгшэ Алексей Цыденов ехэ анхарал­тайгаар шагнаба. Улаан-Үдэдэ үйлэдбэрилэгдэдэг вертолёдууд ша­нарай талаар Татарстанай вертолё­дуудта орходоо, сохом булюу.

– Ми-171А2 түхэлэй верто­лёт абажа хараябди. Байгша ондо эгээл иимэ вертолёдуудые олоор үйлэдбэрилхэ түсэбтэй байнабди. Тиимэһээ манай инженернүүд вер­толёдуудаа урданайхида орходоо, улам һайн болгохые оролдоно. Жэ­шээнь, энэ вертолёдой шалань Та­тарстанай вертолёдойхиһоо нилээд бүхэ байха, - гэжэ Сергей Соломин омогорхон хөөрэбэ.

Буряад Уласай Толгойлогшын, Засагай газарай хэблэлэй албанай дурадхаһан гэрэл зураг

Алексей Цыденов авиазаводоор ябаха үедөө

Дайшалхы габьяа

Ми-171А2 түхэлэй вертолёт угаа­раа Ми-8-һаа таhарһан байна.

Байлдаануудай үедэ Ми-8 түхэлэй вертолёт талханай һагшуур шэнги болотороо сүмэ буудуулһаншье hаа, ниидэһэн хэбээрээ байдаг гэжэ мэ­дээжэ. Эгээл энэ шанарыень амери­кан сэрэгшэд хоёр нюдөөрөө хаража абахадаа, тэрэниие «Терминатор» гэжэ нэрлэhэн байна.

- Вертолёдуудай эскадрили­ин командир, Советскэ Союзай Герой, хальмаг баатар Валерий Очиров Улаан-Үдымнай вертолёдуудта угаа дуратай һэн. Энэ хүнтэй би Афганистанда алба гараһан байнаб. Валерий Николаевич бу­лад зүрхэтэй һэн даа. Сэрэгэй мантан машинаар хадын орьёлдо ерээд, вертолёдойнгоо гурбан хүлэй нэгэн дээрэнь газарта буужа, хүреэлэгдэһэн, шархатаһан сэрэгшэ­дээ суглуулха. Тиигэхэ һамбаандань вертолёдойнь эршэгэнүүр дэргэ­дэнь байһан уулаһаа гушан сан­тиметртэ эршэгэнэжэ байха даа. Дайсад тэрэниие алаһайбди, вер­толёдыень hалгааhайбди гэжэ муу һанаа һанаалаад, модон һоёо һоёолоод дүтэлдэг байгаа. Очиро­вай пулемёдоороо буудахадань, нюураараа уруу хараад, тэдэ хэбтэ­шэхэ. Энэ һамбаандань сэрэгшэдээ абаржа үрдиһэн Очиров хадаһаа буугаад, вертолёдоо тэгшэлһэн бэеэрээ түргэн гэгшээр агаарта дэгдэжэ, дайсадай һэгээ орожо үрдеэгүй байтар, орьёлой саанаһаа харагдан сасуугаа тэдэниие «туул­гаар хүндэлөөдхидэг» бэлэй, – гэжэ вертолёдуудай мотоор шалгадаг мэргэжэлтэдэй нэгэн хөөрэбэ.

Ми-171А2 түхэлэй вертолёт бүри шэрхи. Тиимэһээ олон шэглэлтэй вертолёт болохо аргатай. Тэрээгээр дүүрэн ашаа тээгээд, хүн зо­ниие һуулгаад, урагша хойшонь зөөхэдэ, тон тааруу. Түймэр сарагшад, гэмэлтэһэн гү, али төөриһэн зониие бэдэржэ олоод абарагшад, түргэн туһаламжа үзүүлдэг эмшэд Ми- 171А2 түхэлэй вертолёдуудта үнэнхэ зүрхэнһөө дурланхай. Үшөө тиихэдэ бараг-бараг зон VIP-түхэлыень захи­бал, аянда гарахадаа, амар ябаха.

Ми-171А2 түхэлэй вертолёт агаа­раар нэгэ сагай туршада ниидэхэдээ, 800 литр түлишэ галдадаг байна.

Хэхэ ажалнай ехэ, хүдэлмэрилэгшэд хэрэгтэй

Алексей Цыденовэй авиазавод хүрэһэн үдэр Ми-8-АМТШ түхэлэй вертолёт мэнэ-мэнэ заводһоо га­рахаар бэлэн болоод байба. Буряад Уласай Толгойлогшын уялга саг зуура дүүргэгшэ энэ вертолёдые газаа досооһоонь хараба. Хажуудань Арктикын уларилда хүдэлхэ шэб шэнэ­хэн вертолёт байба. Ми- 8АМТШ- ВА түхэлэй вертолёт холын хойто зүгтэ ниидэхэ юм байна. Лётчигой ниидэхэ зуураа хэрэглэхэ прибор­нуудые Улаан-Үдын инженернүүд һэльбэн шэнэлээ. Энэ вертолёт жолоодоһон хүн аяндаа хэзээдэшье төөрихэгүй. Хэмэл одонуудһаа са­сардаг американ GPS, ород ГЛОНАСС гэжэ системэнүүдhээ гадна, ЦНС-02 тэрээн соо хабсаргагданхай. Аркти­ка ябаха вертолёдто лётчигой каби­на соогоо һуугаад, оршон тойронхи, мүн зориhон газартань тогтоһон уларилай шэнжэ мэдэжэ абаха мете­орадиолокаторнууд тодхогдонхой.

- Бидэ үсэгэлдэр Эрхүүһээ верто­лёдоор ерээбди. Нюдэднай оршон тойроод юушье харанагүй. Хэмэл ододһоо мэдээсэдэг оньһонууд - ма­най нюдэд, газарта дүтэлхэдөө дохёо үгэдэг оньһон - манай шэхэнүүд бо­ложо үгөө, - гэжэ Улаан-Үдын авиаза­водой мэргэжэлтэдэй нэгэн хөөрэбэ.

- Арктика ошохо вертолёдуу­дые Ородой Холбооной Уласай Зэб­сэгтэ хүсэнүүд захина. Энэл вер­толёдоо арадай ажахын бусадшье һалбаринуудта наймаалхаар бэлэм­ди. Үшөө тиихэдэ хари гүрэнүүдтэ наймаалха зүбшөөлтэйбди. Ка-226Т түхэлэй хүнгэхэн аад, олон зорил­готой вертолёдуудай түрүүшын парти Улаан-Үдэдэ бүтээгдэхэ бо­ложо байна. Энэ үйлэдбэриин хүл дээрээ гаран сасуу тус машинанууд Энэдхэг орондо үйлэдбэрилэгдэдэг болохо, - гэжэ Улаан-Үдын авиазаводой юрэнхы захирал Леонид Белых тайлбарилба.

Улаан-Үдэдэ үйлэдбэрилэгдэһэн агаарай онгосонууд үргэлжэ хура бороогой орожо байдаг гүрэнүүдтэ мэдээжэ болонхой юм. Тиимэһээ тэндэһээ вертолёт захиһан зон шииг нойтондо һаатахагүйн тула «Ма­найда ерэхэ вертолёт үдэр һүнигүй уһаар уһалжа шалгагты» - гэжэ за­хидаг байна. Тиихэдэнь Улаан-Үдын авиазаводойхид тиишэ ошохо вер­толёдууд дээрээ үни удаан сагай туршада уһа адхажа, эндэ тэндээ нэбтэ норошоногүй бэзэ гэжэ шал­ганад. Энээнииень Буряад Уласай Толгойлогшын уялга саг зуура дүүргэгшэ Алексей Цыденов мүн лэ хоёр нюдөөрөө хараба.

Улаан-Үдын авиазаводто хүдэлдэг ажалшад мүнөө дээрээ дорюу­нууд. 2018 оной декабрь болотор за­хилнууд бии. Энэ хугасаада тэдэнэр унаһан малгайгаа абаха сүлөөгүй хүдэлхэ юм. Ми-8АМТ, Ми-8АМТШ, Ми-171, Ми-171А болон бусад түхэлэй вертолёдууд һая наашадаа Улаан-Үдымнай заводһоо гараха юм.

- Би вертолёт бүтээдэг олон за­водуудые хараһамби. Нэгыень нүгөөдэтэйнь зэргэсүүлхэ арга нам­да байна. Улаан-Үдын авиазавод ехэ hайнаар хүдэлжэ байна. Эндэ оньһон түхеэрэлгэнүүд саг соогоо шэнэ­лэгдэнэ. Нэгэндээ нэтэрээд, нобшоролдожо байнагүй. Энээнэйл ашаар Улаан-Үдын авиазаводһоо гараһан машинануудта холо ойгуурхин ду­ратай ха юм. Буряад Уласай Засагай газар өөрынгөө зүгһөө шадаха зэр­гээрээ туһалжа байха,- гэжэ Алексей Цыденов Улаан-Үдын авиазаводой хүтэлбэрилэгшэдые найдуулба.

- Энэ жэлдэ нёдондонойхи­до орходоо, олон вертолёдуу­дые үйлэдбэрилхэ түсэбтэйбди, - гэжэ Улаан-Үдын авиазаво­дой хүтэлбэрилэгшэ Леонид Бе­лых мэдээсэбэ. Тиимэһээ байгша ондо ажалшадаймнай тоо үсөөн болохогүй. Нэмэри хүсэн манда хэ­рэгтэй. Тиимэһээ хүнүүдые ажалда абахаар бэлэмди.

Улаан-Үдэдэ үйлэдбэрилэгдэһэн Ми-171 түхэлэй вертолёдууд Паки­стан ошодог байна. Харин Ка-226Т түхэлэй вертолёт Энэдхэг тээшэ хар­гы нээхээр бэлэн.

Буряад Уласай Толгойлогшын, Засагай газарай хэблэлэй албанай дурадхаһан гэрэл зураг

Энэ вертолёт Арктикын уларилһаа айдаггүй юм

Буряад Уласай Толгойлогшын, Засагай газарай хэблэлэй албанай дурадхаһан гэрэл зураг

Бүтээгдэжэ байһан вертолёдууд