​Малай эмшэдэй ажалай тоосоон

Иигэжэ Буряад ороной мал­шад баясана. Энэ хадаа мал аргалдаг эмшэдэй гори­той амжалта гээшэ. Буряад Уласай малай эмшэд ехэ хурал­даа зарлажа, бодо болон бог мал элдэб үбшэн тахалһаа һэргылхэ, залуу мэргэжэлтэдые хүдөөдэ түбхинүүлхэ, тэдэнэй салин хүлһэ дээшэлүүлхэ тухай болон бусад­шье асуудалнуудые зүбшэбэ. Бу­ряад нютагуудта бодо мал бруцел­лёз үбшэндэ нэрбэгдэдэг байна. Энэ болон ондоошье үбшэнгүүдэй бүри ехээр дэлгэрээ һаань, мал ажахы эрхилэгшэд хохидолдо оро­хо, энээнhээ боложо эдэй засагай байдал доройтохо ушартай.

Бруцеллёз һүнөөхэ шухала

Гүрэнэй ветеринарна албанай Буряад Уластахи хэлтэс 2016 ондо һэргылэмжын талаар горитой хүдэлмэри ябуулаа. Мяхан болон сагаан эдеэнэй хүнэй бэедэ хорогүй байхын тула ветеринарнууд нилээд оролдожо хүдэлөө гээшэ.

- Мүнөө дээрээ үнеэдэй үбшэлдэг бруцеллёз үбшэнтэй шанга тэм­сэл ябуулжа байнабди. Сагай эрилтэнүүдтэ тааруу хэмжээнүүдые абаха шухала, - гэһэн hанамжа мал аргалдаг эмшэд халуунаар дэмжэ­нэ. - Ветеринарна лабораторину­удта бруцеллёз шэнжэлхэ оньһон түхеэрэлгэнүүд дутана. Иимэ түхеэрэлгэнүүдтэй олон hаа, бруцел­лёз үбшэниие эртээнһээ элирүүлжэ, түргэн аргалха байгаабди, - гэжэ тэдэ хэлэнэ.

Үшөө тиихэдэ бруцеллёзоор үбдэһэн малые үүсэлдэг тусгаар цехүүд байгуулагдаха ёһотой. Ушар юуб гэхэдэ, үбшэн малай мяха онсо­ор болбосоруулха хэрэг гарана.

Мүнөө дээрээ Буряад Уласта мал үүсэлдэг 22 пункт ажаллана. Тэндэ 11986 толгой бодо мал үүсэлэгдээ. 146125 гахай мяханай дэлгүүртэ гараа. 899 хонин, 354 адуун улай бо­лоо.

Шалгаха, хинаха, харгалзалха

2016 ондо ветеринарна албан 1409 шалгалта үнгэргэhэн байна. Эрилтэнүүдтэ харюусаагүй 266 ушар бүридхэгдөө. Иимэ ажахынуудай эзэдтэ тусхай һануулга хэгдээ гээшэ. 2016 ондо 231 ушарта малшад болон хүдөөгэй эдеэ хоол үйлэдбэрилэгшэд захиргаанай харюусалгада хабаа­дуулагдаа. Тэдэнэртэ дүн хамта 430 мянган түхэригэй яла тохогдоhон байна. Зариманиинь малаа саг соонь ветеринарта харуулаагүй байһанай түлөө зэмэдэ ороо. Ха­рин нүгөөдүүлынь наймаанда гэжэ буйлуулһан хоолоо зохихо гурима­арнь хадагладаггүй байна.

Хүдөө ажахынхидай үйлэдбэрилhэн хоол эдеэд, зосоогоо муудаха нэгэшье ушар үнгэрэгшэ жэлдэ бүридхэгдөөгүй. Мяхаар буйлуулhан эдеэн нёдондо 224 мянга дахин шал­галтада ороһон байна. Ветеринарну­уд хамта дээрээ 7 мянган шэнжэлгэ хээ. Зүгын тоһон мүн лэ шанга хи­налтада ороо. Һү болон сагаан эде­эгээ ветеринарнууд баһал алдангүй шалгаа. Үндэгэн болон шубуунай мяхан мүн лэ ветеринарнуудай на­рин анхарал доро байна гээшэ.

Нёдондо ветеринарнуудай табиһан эрилтэнүүдтэ яашье таарахагүй байһанһаа боложо, 180 мянган тон­но эдеэ хоолой зүйлнүүд наймаанһаа хуряагдаба. Хилын саанаһаа гү, али Ородой Холбооной Уласай бу­сад можо нютагуудһаа ороһон 775 мянган тонно мяхан болон һүн эде­эн үнөөхил ветеринарнуудай на­рин хиналта гараһан байна. Һүүлэй жэлнүүдтэ ушардаг болоhон үзэгдэл дээрэ эндэ тогтолтой. Газар гэшхэ­хэ малгүй аад, мяхан гээшые тон­но-тонноор наймаалдаг ажахынууд гүрэн доторнай олон болонхой. Энэ ямар ушартайб? Тэдэнэр гүрэнэй хэмжээндэ хоригдоһон хоол хилын саанаһаа нюусаар оруулаад, хуурмаг данса бүтээгээд, Ородой Холбооной Уласта бүтээгдэһэн болгожо найма­ална. Тэдэниие саг соонь элирүүлжэ, усадхаха хүдэлмэридэ мүн лэ вете­ринарнууд ехэ үүргэ дүүргэнэ.

- Буряад Уласай хүдөө нютагууд гандабашье, бодо мал үсөөн боло­од орхиногүй. Үхэр мал яhала үдэжэ байна. Жэшээнь, 2010 ондо 363 мянган толгой бодо мал байдаг һаа, мүнөө тэдэ 15 мянган толгойгоор олон болоо. Буряад дайдаар дүн хам­та 290 мянган хонин бэлшэнэ. Адуун hүрэг 64 мянганда хүрөө.

- Иимэ оршон байдалда Хүдөө ажахын яаман нютаг нютагуудай за­хиргаануудтай бүри нягта харилсаа тогтоожо хүдэлхэ ёһотой. Хүдөөгэй малшадай, юрэ ажаһуугшадайшье дунда ойлгууламжын хүдэлмэри ябуулха шухала, - гэжэ Буряад Уласай хүдөө ажахын сайдай орлогшо Пётр Брыков мэдээсэбэ.

Зольбо нохойнуудые хороохо хүдэлмэри мүн лэ ветеринарнуудай нарин харгалзалга доро байдаг юм. Гэрэй амитадые хүдөөлхэ газарнуудта баһал гүрэнэй анхарал хэрэг­тэй. Тусхай зүбшөөлгүй газарта эдеэ хоол наймаалха хэрэгые болюулхын түлөө үнөөхил малай эмшэд оролдо­жо хүдэлнэ.

- Эдэ болон бусад дутуу дундануудые усадхахын тула бидэнэр нютагуудай захиргаануудтай хамта ойлгууламжын хүдэлмэри ябуулнаб­ди. Жэшээнь, Улаан-Үдэ хотодо бог шорой хаядаг газарта зольбо нохой­нуудай олоороо суглархагүйн тула үндэр хорёонууд баригдаа, - гэжэ Бу­ряадай ветеринариин хүтэлбэриин дарга Эрдэм Сангадиев (гэрэл зураг дээрэ баруун гарһаа) элидхэбэ.

Һарадаа 12 мянган түхэриг

Иимэ салин мал аргалдаг залуу эмшэн абаха юм байна. Мүнгэн гээ­шэ газарта хэбтэдэггүй юм бэзэ, гэ­бэшье, һая гэр бүлэтэй болоhон за­луу мэргэжэлтэдэ иимэ салин багал даа.

- Һанаад үзыт даа. Мүнөө мал ар­галдаг эмшэд дунда зэргын 50-яад­тай хүнүүд. Залуушуул хүдөө ошо­хоёо hананагүй. Юундэб гэхэдэ, хүдөөдэ салин һүрхэй бэшэ ха юм. Тиигээдшье, гэр байраар залуу мэр­гэжэлтые хэн хангахаб? - гэжэ Эрдэм Гончикбалович Сангадиев элидхэ­лээ уншаха зуураа асуудал табиба.

Мал аргалдаг эмшэдые хүдөөдэ түбхинүүлхын, тэдэниие hонирхуулхын тула Буряад Уласай Засагай газарай, Буряад Уласай Арадай Ху­ралай шугамаар салингыень хэдэн дахин hубарюулжа нэмэхэ тухай ши­идхэбэри абтанхай. Энэ хүдэлмэри дүтын 3 жэлэй туршада ябуулагда­ха юм. Үшөө тиихэдэ малай элдэб үбшэн тахалай һүжэрхэгүйн тула һомологдодог мүнгэнэй хэмжээн мүн лэ дээшэлхэ ёһотой. 2017 ондо 18,9 сая түхэриг ветеринарнуудай салин түлэлгэдэ гаргашалагдаха байна. Тиихэдээ нэгэ мэргэжэлтын салин 1500-2000 түхэригөөр ехэ болохо хараатай. 2020 он болотор эдэй засагай байдалай бүри ехээр муудаагүй һаань, мал аргалдаг эм­шэн һарадаа 30 мянган түхэриг са­линтай болохоор хүлеэгдэнэ.

Тахал үбшэнгүүдэй тарахагүйн тула урдань оройдоол 6 сая түхэриг һомологдодог байһан һаа, энэ жэлдэ 18 сая түхэриг энэ хэрэгтэ зорюулаг­даба.

Гүрэнэй хэмжээндэ шиидхэгдэхэ зэргэтэй бэрхэшээлнүүд баһал бии. Үшөө зүблэлтэ засагай байха сагта зохёогдоһон дүримүүд мүнөө боло­ходо хуушараа. Тэдэниие шэнэлхэ хэрэгтэй.