1303
Хяагта аймагай засаг дарга Александр Буянтуевтай манай хөөрэлдөөн – хилэ шадархи дэбисхэрэй ажабайдал, туйлалтанууд ба амжалтанууд, бэрхэшээлнүүд болон тэдэниие яажа шиидхэдэг тухайнь, мүн тиихэдэ юрын зоной – хүндэмүүшэ ба ажалша бэрхэ хяагтынхидай ажабайдалда һайн нүлөө үзүүлхээр хүгжэлтын түсэлнүүд тухай.
Ажалша бүхэриг хүдөөгөөрхин
- Александр Владимирович, Хяагта аймаг уласай ехэнхи аймагууд шэнги газар таряалангаараа амидардаг гэжэ бултанда мэдээжэ. Танай байгууламжын хүдөө ажахы мүнөө ямар байдалтайб? Нёдондо ямар туйлалтанууд ба бэрхэшээлнүүд дайралдааб?
- Манай нютагаархид, мүн бидэ, Хяагта аймагай хүтэлбэри, хүдөө ажахымнай хадаа газар таряалангай-ажаүйлэдбэриин комплексын үндэһэн һалбари болодог ба нютагаймнай хүгжэлтэдэ гол үүргэ дүүргэдэг гэжэ һайн ойлгодогбди. Тиин хүсэндөө байгаа хууляар бүрин этигэмжэнүүдэй хубаарилагдадагшье һаань, ганса аймагайнгаа бэшэ, бүхы уласайшье ажаһуугшадые эдеэ хоолоор хангалга – манай сэхэ уялга гэжэ тоолонобди.
Газар таряалангай ажалтанай үрэ бүтээл худалдадаг ехэнхи дэлгүүрнүүдэй оршодог Буряадайнгаа ниислэл хотодо дүтэ, тиихэдэ аймагтаа нилээд олон ажаһуугшадтай байһамнай (хүн зоноймнай тоо 38 мянган шахуу юм) һалбариин хүгжэлтэдэ һайн нүлөө үзүүлдэгынь лабтай.
Аймагтамнай хүдэлдэг зургаан мянган тухай үмсын хамһабариин ажахы, 83 фермерскэ ажахы болон хүдөө ажахын табан эмхи гол түлэб мяхалиг үүлтэрэй мал, шэрүүн нооһотой хони, мяхалиг үүлтэрэй адуу үсхэбэрилдэг юм. Гадна гахай баридаг зомнай, зүгышэд баһал амжалта түгэс хүдэлдэг.
2016 ондо хүдөө ажахын эмхинүүдэй ба фермерскэ ажахынуудай үндэһэн зөөридэ шэглүүлэгдэһэн һомололгонуудай хэмжээн 87,5 сая түхэригтэ хүрөө. Энэнь 2015 онойхидо орходоо 13,2 процентээр ехэ болоно.
Нёдондоной ган гасуурһаа боложо, орооһото ургаса хуряажа шадаагүйбди. Тиигэжэ бүхы үрэ бүтээлэй хэмжээгээр түсэбөө дүүргээгүймнай таряа ургасын мууһаа шалтагаалаа. Имагтал энэ ушарһаа орооһо үйлэдбэрилгын түсэб дүүргэгдээгүй – уридшалан багсаамжалагдаһан хэмжээнһээ оройдоол 22 процентыень хуряагаабди. Харин хартаабха хараалагдаһанһаа 3,5 процентээр дутуу абтаа, овощ баһа бараг байгаа: түсэблэһэнһөө 92 процент хуряагдаа.
Малай тэжээл тухай хэлэбэл, үнгэрһэн жэлдэ бүхы түхэлэй ажахынуудта бүхы янзын тэжээлэй талаар 1 толгой малда 10,3 центнер тэжээлэй хуби бэлдэгдээ. 2015 онойхитой сасуулхада, 37 процентээр ехэ болоно. Энэ хадаа хүдөөгэй таряаша, малша зоной хүндэ хүшэр ажалай бодото үрэ дүн, юунэйшье болоо һаа, нэд нэтэрүүгээр шармайн хүдэлжэл байдаг зантай ажалша бүхэриг нютагаархидайм эршэ хүсэн, оролдолго гээшэл даа.
- Александр Владимирович, мал ажалай манай уласта хүдөө ажахын заншалта һалбари болодогынь мэдээжэ. Танай аймагта мал үсхэбэрилгэ хэр эрхилэгдэнэб, хэды малтай гээшэбта?
- Урзанда жэлтэй сасуулхада, байгша оной эхиндэ бүхы түхэлэй ажахынуудта эбэртэ бодо малай тоо олошороо – 27500 толгой үхэртэйбди. Хонид 4 процентээр олошоронхой, тоо толгойнь баһал 27500-да хүрэнхэй. Гадна аймагтамнай 4000 гаран адуун, 4253 гахай бии.
Тиихэлээрээ хэрбээ хүдөө ажахын эмхинүүдэй малайнгаа тоо толгой нилээд ехээр (18 гаран процентээр) олошоруулһан һаань, фермерскэ ба үмсын хамһабариин ажахынууд ойлгостой шалтагаанаар нэгэ заа үсөөлөө.
Гэбэшье, ажаһуугшаднай хони болон адуу нэгэ бага олоор баридаг болонхой. Аймагаймнай ямар нютагууд малаа олошоруулнаб гэхэдэ, нёдондоной дүнгүүдээр Ехэ Хүдэр, Ехэ Нуга, Наушки, Сүхэ һууринуудые, Хяагта хото нэрлэмээр.
- Хүдөө ажахыда ямар инвестиционно түсэлнүүдые бэелүүлнэбта?
- Хоёр ехэ түсэлтэйбди. Хизаарлагдамал харюусалгатай “Буян” бүлгэм “Буряад Уласта үхэрэй “мраморна” мяха ехэ хэмжээндэ үйлэдбэрилгэ” гэһэн түсэл бэелүүлнэ. Зорилгонь – холисогүй сэбэр “мраморна” мяха үйлэдбэрилхэ, болбосоруулан буйлуулха ба наймаалха шэглэлтэй агропромышленна байгуулга тогтоолго.
Тиихэдэ ООО “АПО Кяхтинское” мяхалиг үүлтэрэй мал үсхэбэрилгэ хүгжөөхэ талаар ажал ябуулдаг. Предприяти зорюута улаа малаан казах болон үндэһэн буряад үүлтэрэй үхэр үсхэбэрилдэг юм.
- Хүдөө ажахын үйлэдбэрилэгшэд гүрэнһөө ямар туһаламжада хүртэдэг гээшэб?
- 42 сая 633 мянган түхэриг бүхы шатын бюджедүүдһээ үгтөө, тэдэнэйнь 11 сая 285 мянган түхэригые уласай һан хангаа. Энэ хадаа “Буряад Уласта агропромышленна комплексые ба хүдөө дэбисхэрнүүдые хүгжөөлгэ” гэһэн гүрэнэй программын хэмжээ ябуулгануудые бэелүүлгын хэмжээндэ 2016 ондо хүдөө ажахын үйлэдбэрилэгшэдтэ үзүүлһэн гүрэнэй дэмжэлгэ гээшэ. Тус гүрэнэй программын “Эхилжэ байһан фермернүүдые дэмжэлгэ” гэһэн шэглэлээр фермерскэ ажахын хүтэлбэрилэгшэ Н.И.Хороших овощ ба хартаабха тарилга хүгжөөлгэдэ 1 сая 500 мянган түхэригэй грантда хүртөө юм. Энэ мүнгөөрөө трактор, хүдөө ажахын бусад техникэ ба түхеэрэлгэнүүдые худалдажа абаа.
Энэл программын “Фермерскэ ажахынуудта мал үсхэбэрилдэг гэр бүлын фермэнүүдые хүгжөөлгэ” гэһэн шэглэлээр фермер П.В.Балсанов һү ехэтэй 100 үнеэнэй гэр бүлын фермэ эмхидхэлгэдэ 8 сая 900 мянган түхэригэй грант абаа.
Горитойхон туһаламжа гээшэ ааб даа. Энээнгүй һаа, аймагаймнай хүдөө нютагаархидай дээрэ нэрлэгдэһэн амжалтануудые туйлахань нилээд бэрхэтэй байха һэн. Иимэ ехэ дэмжэлгынь түлөө уласай засагта һайниие хүргэнэб. Саашадаашье дэмжэжэ байха гэжэ найданаб.
Багахан ажаүйлэдбэри
- Аймагайнгаа ажаүйлэдбэри тухай хоёр-нэгэ үгөөр хөөрэжэ үгыт даа.
- Аймагтамнай миллиарднуудые эрьюулжэ байдаг мантан үйлэдбэриин предприятинууд үгы гэжэ мэдэнэт. Тиимэһээ тоо баримтануудшье баганууд ааб даа. Үнгэрһэн жэлэй дүнгүүдээр аймагтамнай ажаүйлэдбэриин бүтээн гаргаһан хэмжээн 270 сая шахуу түхэриг болоо. Тиихэлээрээ эдеэ хоолой һалбари эгээл ехэ хубииень эзэлнэ – 56 үлүүтэй процент. 13 предприяти хилээмэ ба хилээмэ-халаашын зүйлнүүдые хайрана, 7 предприяти мяханай бэлдэбэри эдеэ хоол үйлэдбэрилдэг.
“Модо болбосоруулга ба модоор эд бараа үйлэдбэрилгэ” гэһэн һалбари яһала хүгжэжэ байнхай. Ашажа ябуулһан үрэ бүтээлэй хэмжээн 2015 онойхитой сасуу – 99 процент.
Барилгын материалнуудай ажаүйлэдбэридэ 6,5 сая түхэригэй үрэ бүтээл наймаалагдаа. Энэнь урзанданай дүнгүүдһээ һайн юм, мүн шлакоблок ба пластик сонхонуудые үйлэдбэрилгын хэмжээнэй дээшэлһэнэй ашаар туйлагдаа.
Бэлэн болгогдоһон түмэр зүйлнүүд 5 сая шахуу түхэригэй хэмжээндэ худалдагдаа.
Аяншалагшад ехэ дуратайгаар манай руу ерэдэг
- Александр Владимирович! Хяагта аймаг эзэлдэг газарайнгаа болон баян гэгшын түүхынгээ ашаар Ород гүрэнэйшье, хариин оронуудайшье аяншалагшадта ехэ һайшаагдадаг. Хэнэйшье мэдэһээр, та, мүн танай толгойлдог нютагай засаг зургаан энээгээрээ мүнгэ олохын тула горитой ажал ябуулдагта. Ямар амжалтанууд бии гээшэб?
- Тон зүб хэлэнэт. Бидэ аяншалгын талаар нилээд ехэ ажал ябуулдагбди. Аймагайнгаа онсо арга боломжонуудые ашаглаагүй һаа, одоол нүгэл. Буряад орониие манай һайн хүршэ Монголтой холбон, саашаа Хитад руу болон Азиин- Номгон далайн можын бусад гүрэнүүд руу ошоһон унаагай зам аймагаарнай гарадаг. Түмэр харгы ба уласхоорондын автомобилиин ородог-гарадаг пункт ашаа зөөлгыншье, хүн зониие шэрэлгыншье хэмжээ дээшэлүүлнэ.
Энэ һалбарида манай хүдэлмэри хэдэн шатануудһаа болон шэглэлнүүдһээ бүридэдэг. Аймагайнгаа дэбисхэрээр аяншалха замуудые зохёон бэлдэдэгбди, тусхай үзэсхэлэнэй-яармагай хэмжээ ябуулгануудта хабаададагбди, аймагайнгаа аяншалагшадые һонирхуулха арга шадал тухай туроператорнуудые болон олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдые мэдээсэхын тула танилсуулгын хэмжээнүүдые эмхидхэдэгбди. Нёдондо хотын ба хүдөө һуурин газарнуудайнгаа дунда “Со- ёлой-мэдэсын аяншалга” гэһэн шэглэлээр эрхим аяншалгын замай урилдаа үнгэргөөбди. Аяншалгын һалбариин хүдэлмэрилэгшэдэй мэргэжэл дээшэлүүлхэ талаар ажал ябуулнабди, тэдэниие элдэб янзын урилдаануудта эльгээдэгбди. Аяншалгын газарнуудые, замуудые зааһан залуур гэхэ гү, али тобшо зураг бүридхэнэбди. Гадна аймагай дэбисхэр дээрэ аяншалагшадта харуулха объектнүүдтэ бэлээр хүрэжэ ошолгын программа бии юм, тэрэнэй хэмжээ ябуулгануудые бүхы хабаадагшадынь бэелүүлдэг.
- Үнэхөөрөөшье, ямар ехэ ажал гээшэб даа...
- Ондоогоор болохогүйл. Аяншалга хадаа хүдөө ажахытай адли аймагаймнай хүгжэлтын шухала шэглэлнүүдэй нэгэн гээшэл. Һанаад үзыт: Засагай газарай захирамжаар баталагдаһан Буряад Уластахи аяншалгын газарнуудай, замуудай залуурта бидэ Хяагта аймагай дэбисхэр дээрэхи 16 объект оруулаабди. Тиин мүнөө жэлдэ уласай бюджедэй мүнгэн зөөриин ашаар аяншалгын газарнуудые, замуудые зааһан тэмдэгүүдые тодхохобди.
- Ямар аяншалгын замуудые зохёон бэлдэнхэйбта? Тэдэтнай аяншалагшадые юугээрээ һонирхуулхаб?
- Нилээд олон аяншалгын замуудтайбди. Ганса байгша ондо хэдэн замуудые зохёон бэлдээбди. Заримыень нэрлэһүү. “Мөөрөөшын “Балдан Брейбун” дасан” – Ород гүрэнэй буддын шажанай гуламта”. Энэ замаар аяншалагшадта харуулха объектнүүд гэхэдэ, Мөөрөөшын “Балдан Брейбун” дасан, “Арьяа Баала Ранжун” гэһэн мүргэлэй ба байгаалиин үзэсхэлэнтэ һайхан газар, Мөөрөөшэ нютагай элүүржүүлгын аршаан, “Аман Хан” намхалзаһан элһэн губи.
Хоёрдохи зам – “Шэмээшэгүүдэй тосхон” (“Большелугское” хүдөө һуурин газарай Новодесятниково тосхон). Эндэ юу харахаар бэ гэхэдэ, Новодесятниково тосхоной хизаар ороноо шэнжэлгын музей, тиихэдэ урданай ёһололнуудые үнгэргэдэг, щи, гурьевска каша, хилээмэнэй квас, окрошко шүлэн, мойһотой тарка, пирог, растегай гэхэ мэтын шэмээшэгүүдэй эдеэ хоолоор хүндэлдэг шэмээшэгүүдэй бууса болоно. Тосхоной Соёлой байшан аяншалагшадта ехэ һонин тусхай программа дурадхадаг.
“Сүмэһөө сүмэ хүрэтэр” гэһэн аяншалгын зам баһал һонирхолтой. Эндэ гурбан сүмэ, гадна хотын Гостиные ряды болон Академик В.А.Обручевой нэрэмжэтэ Хяагтын хизаар ороноо шэнжэлгын музей ороно.
«Тамирай уудамда» гэһэн замаар Ивановка тосхондо оршодог Бурханай эхын Казанска иконын сүмэ, Тамир тосхондохи Архангел Михаилай сүмэ, “Подзвонкая” гэһэн палеолит үеын һуурин, Тамир тосхондо церковно-приходской һургуулиин байшан харахаар юм.
Эдэ аяншалгын замуудые зохёон бэлдэгшэд аймагай “Соёлой-мэдэсын аяншалга” гэһэн шэглэлээр эрхим аяншалгын замай урилдаанда хабаадаһан байна. “Мөөрөөшын “Балдан Брейбун” дасан” – Ород гүрэнэй буддын шажанай гуламта” болон “Шэмээшэгүүдэй тосхон” замууд “Буряадта аяншалга ба амаралга – 2016” гэһэн уласай аяншалгын үзэсхэлэн-яармагта амжалтатай хабаадаа. Тиин үнгэрһэн жэлэй июнь һараһаа декабрь болотор хугасаада Мөөрөөшын дасанда 800 аяншалагша хүрэһэн байна.
- Иимэ оролдосотой ажалайтнай үрэ дүнгүүд һайн ёһотой.
- Үнэхөөрөөшье, үрэ дүнгүүд бии гэжэ хэлэхэб. Гансал нёдондо аймагтамнай 55750 аяншалагшад ерэһэн байна. Тэдэниие аймагаймнай аяншалгын һалбариин арбан эмхи хангаа. Энэ хадаа тус эмхинүүдэй мэдээнүүд болоно. Харин шэнжэлэгшэдэй сэгнэһээр, 2016 ондо манай аймагта 120 мянган хүн аяншалаа. Түлбэритэ хангалгануудай хэмжээн 9,3 сая түхэриг бүридхөө. Гол зөөридэ һомололгонуудай хэмжээн – 285 сая шахуу түхэриг.
- Александр Владимирович, аймаг тухайгаа, хэжэ байһан ажал тухайгаа иимэ һонирхолтой мэдээсэлээр хубаалдаһандатнай һайниие хүргэнэб. Сониной нэгэл хуудаһан дээрэ нютаг газарай засаг зургаанай оройгүй ажал хэрэгүүд тухай болон аймагай ажабайдалай бүхы таланууд тухай хөөрэжэ барахаар бэшэнь харамтай. Тиимэһээ энэ ажалаа заабол үргэлжэлүүлхэбди гэжэ һананаб. Хөөрэлдөөнэйнгөө эсэстэ заншалта асуудалаа табихам – манай уншагшадта юу үреэхэ байнабта?
- Сонинойтнай уншагшадта болон Буряадай бүхы ажаһуугшадта ажана амгалан ажаһуухыень, буян эдлэхыень, элүүр энхые, аза жаргал, ажал хэрэгтэнь амжалтануудые, нэгэ үгөөр – энэ алтан дэлхэй дээрэ ажаһуухын тула хэрэгтэй бүхы юумыень хүсэнэб!
Заабол Хяагта аймаг айлшаар ерэгты. Хилэ шадар оршодог урданай хотын гудамжануудаар ябажа харыт, түүхэтэ болон мүргэлэй газарнуудта хүрэгты, һайхан һанаатай болон ажалша бүхэриг зонтоймнай харилсагты. Тиин манай нютаг ерэһэнээ бүхы наһаараа мартахагүйт.
Автор: Баяр БАЛДАНОВ хөөрэлдэбэ
