1322
Ага нютагайхид хэр угһаа үргэн тала дайдадаа үхэр малаа үсхэбэрилжэ ажаһуудаг һэн ааб даа. Нэгэ үедэ хони малынь таладаа багтахаа болижо, унаагай харгы хүндэлэн бэлшэжэ ябадаг бэлэй. Гүрэн дотор экономикын шахардуу байдал тогтожо, үйлэдбэридэ, хүдөө ажахыда баһал хэсүү болоо. Тиигэбэшье хүдөө ажахынхид унаһан малгайгаа абангүй, хэһэн ажалаа үргэлжэлүүлhээр.
Агын тойрогой 80 жэлэй ойн баярые угтуулан, энэ нютагаар ажалай хэрэгээр ябахадаа, хүдөө ажахын һалбариие хүтэлдэг Жаргалма Дамбадугаровна Жаргаловатай уулзажа, үүлтэртэ мал тухай хөөрэлдэбэбди.
Жаргалма Жаргалова
Агын Буряадай тойрогто үүлтэртэ мал хүгжөөхэ талаар ажал 6 завод, 1О репродуктор, тойрогой ветеринарна лаборатори болон “Агын үүлтэртэ эмхи” гэһэн ажахы ябуулна. Хонин ажалай шэглэлээр Үбэр Байгалай нарин нооһото үүлтэрэй хони үсхэбэрилгын 3 завод, 5 репродуктор, агын үүлтэрэй хони үсхэбэрилгын 1 завод, 2 репродуктор ажаллана. Бодо мал үсхэбэрилгын шэглэлээр 1 завод, 2 репродуктор бии. Адуу мори үсхэбэрилгын талаар Үбэр Байгалай үүлтэртэ адуунай 1 завод, 3 репродуктор, будённовско үүлтэрэй моридой 2 репродуктор ажаллана.
Малай тоо үсөөрнэ
Һүүлэй жэлнүүдтэ Агын тойрогто хонидой, адуу малай тоо үсөөрнэ гэжэ мэдээжэ. Хүдөө ажахын таһагые даагша Жаргалма Дамбадугаровна Жаргаловагай тэмдэглэһээр, банкhаа урьһаламжын мүнгэнэй ехэ процент, үйлэдбэрилэгдэhэн зүйлнүүдые худалдан абаха найдамтай дэлгүүрнүүдэй үгы байhан ушар, техникэ болон элдэб хэрэгсэлнүүдэй дээгүүр сэн гэхэ мэтэ шалтагаанууд хүдөө ажахы хүгжөөлгые хойшо татана.
- Хэрбээ 2009 ондо хониной тоо 259, 2 мянгаадта хүрэдэг һаа, мүнөө жэлэй январиин 1-эй байдалаар, 171,1 мянган толгой болонхой. Тиихэдээ ажахынуудта хониной толгой 33,6 процентээр гэхэ гү, али 87 мянган толгойгоор үсөөрөө. Үүлтэртэ хонидой тоо һүүлэй табан жэлэй туршада 17,2 процентээр (анхан 80, 898 мянган толгойhоо 67, 016 мянган толгой хүрэтэр) хороо. Эхэ хонин 17,9 процентээр үсөөрөө, - гэжэ хүдөө ажахын таһагые даагша хэлэнэ.
Кировэй нэрэмжэтэ, “Ушарбай” болон “Хүсөөтэ” ажахынуудта тон ехээр хонид үсөөрүүлэгдээ.
Бодо мал тухай хэлэбэл, 2015 ондо тойрогто 115, 6 мянгаад толгой үсхэбэрилэгдэдэг һэн. Харин һүүлэй ган гасууртай хоёр жэлэй туршада бодо мал 12, 2 мянган толгойгоор үсөөн болоо. 2013 ондо ажахынуудта бодо малай толгой 17 мянга 400 байдаг һаа, жэл ошохо бүри тоонь доошолжол байна. Дүрбэн жэлэй туршада 30 процентээр үсөөрөө. Могойтын СПК-да тон ехээр үхэр малай тоо хороо. Таряашанай-фермерскэ ажахынууд 2016 он болотор үйлэдбэриеэ хүгжөөжэ, малайнгаа тоо олошоруулжа байдаг һаа, һүүлэй хоёр жэлэй туршада малайнь тоо 9,4 мянгаар баһал үсөөрөөд байна. Yүлтэртэ бодо малай тоо баһал доошолоо, ганса Могойтын ажахы 813 толгойгоор малаа хороогоо. Ленинэй нэрэмжэтэ АКФ болон “Аргал” гэһэн казах үүлтэрэй мал үсхэбэрилдэг 2 ажахы ажаллахаа болёо.
Тобир тарган хони үсхэбэрилжэ, жэл бүри зуун эхэ хонинһоо зуунһаа дээшэ хурьга абажа байдаг ажахынуудай байдал баһал муудаа гэжэ тэмдэглэлтэй. 2016 оной тоо баримтануудаар, 100 эхэ хонинһоо 93,5 хурьгад абтаа. Хамтын ажахынуудта түл абалгын хэмжээн доошолоо. Нёдондо 100 эхэ хонинhоо 86 хурьган, 100 үнеэнһээ 60 тугал, 100 гүүнһээ 62 унаган абтаһан байха юм.
Үүлтэртэ малай ажахын бэрхэшээлнүүд
Жаргалма Дамбадугаровнагай тэмдэглэһээр, хониной үүлтэртэ генофонд хэсүү байдалда оронхой, үүлтэр һайжаруулха талаар ажал муугаар ябуулагдана.
- Һүүлэй арбаад жэлэй туршада искусственна аргаар үрэжүүлгэ һайнаар ябуулһанай ашаар тойрогто энэ талаар байдал яhала бараг hэн. Теэд мүнөө үүлтэр һайжаруулха талаар ажал хүсэд түсэблэгдэнэгүй. Мүнгэ зөөриин хомор дээрэhээ 2012 онһоо хойшо һайн үүлтэрэй хусанууд худалдагдажа абтагданагүй. 2014 ондо Алтайн хизаарһаа меринос үүлтэрэй 16 толгой хуса асарагдаа һэн. Нёдондо Үбэр Байгалай засаг түрын дэмжэлтээр үүлтэртэ ажахы тэдхэлгэдэ 1,3 сая түхэриг һомологдожо, Агын үүлтэртэ ажахынуудһаа 62 хуса наймаалагдаа hэн, - гэжэ Жаргалма Дамбадугаровна хөөрэнэ.
Гэхэ зуура үүлтэртэ мал үсхэбэрилдэг ажахынууд баталагдаhан хэлсээнүүдээ бэелүүлбэл, дэмжэлтэдэ хүртэхэ аргатай. Эндэ нёдондонойхидоо орходоо, малай толгой доошолуулхагүй, үүлтэртэ залуу мал наймаалха, малай түл абалгаар түсэб дүүргэхэ гэхэ мэтые туйлаха хэрэгтэй. 2015 онһоо субсидиин юрэнхы хэмжээн доошолуулагдаа, үүлтэртэ эмэ толгой үсхэбэрилһэнэй түлөө үгтэхэ мүнгэнэй хэмжээн баһа бага болонхой. Жэшээнь, 2015 ондо нэгэ толгой үүлтэртэ малай түлөө 4179 түхэриг үгтэдэг һаа, 2016 ондо 2678 түхэриг болоо. Харин үүлтэртэ ажахыда 3240 түхэриг байһан һаа, 2120 түхэриг хүрэтэр сэнгынь унаа.
Мүнгэ зөөриин хомор шалтагаанһаа үүлтэртэ мал худалдажа абахада үгтэдэг субсиди үгтэхэеэ болинхой.
Бодо мал хүгжөөхэ һалбарида баһал өөрын бэрхэшээлнүүд бии. Мяханай үүлтэртэ мал хүгжөөлгэдэ дэмжэлтэ үгтэхэеэ болинхой. Ажахынуудта зоотехнигүүд, искусственна аргаар үрэжүүлгэ хэдэг мэргэжэлтэд дуталдана, тиин энэ аргаар үрэжүүлгэ хэгдэхэеэ болинхой. Мүн һайн үүлтэрэй буханууд худалдажа абтагданагүй. Дээрэ хэлэгдэһэн шалтагаануудһаа уламжалан, “Могойтуйский” гэһэн үүлтэртэ ажахы үгыржэ, малайнгаа тоо тон ехээр хороогоо гэжэ тэмдэглэлтэй.
Гараа хабсараад һуунагүй
Тойрогой ажахынууд мүнгэ зөөриин талаар тохёолдоод байһан хэсүүхэн байдалда гараа хабсараад һуунагүй, бэрхэшээлнүүдые дабаһан зандаа. Үбэр Байгалай нарин нооһото хониной үүлтэр хүгжөөгдэжэ, “Хангилай” гэһэн түхэл байгуулагдажа, 2014 ондо баталагдаад, “Согто-Хангил” ажахыда үүлтэртэ заводой нэрэ олгогдоо. 2016 ондо Ородой Холбоото Уласай Хүдөө ажахын яаманай тогтоолоор Үбэр Байгалай нарин нооһото хониной үүлтэрэй “Урда – Ага” гэһэн түхэл бии болгогдоо. 2017 оной апрель соо Агын үүлтэртэ хониной “Зугаалайн” гэhэн янза баталагдаа һэн.
Мяханай симментал үүлтэрэй эбэртэ бодо мал үсхэбэрилдэг Гүнэйн ажахыда, хальмаг үүлтэрэй бодо малтай Будаланда, Үбэр Байгалай хониной үүлтэртэ “Түншэ” ажыхада, “Боржигантай» болон бусад ажахынуудта ажал хэрэгээ һайжаруулха гэжэ оролдоно. Хүдөө ажахын мэргэжэлтэд тохёолдоод байһан хүшэр байдалhаа гараха аргаяа бэдэрнэ. Агын тойрогто үүлтэртэ мал хүгжөөхэ талаар совет байгуулагданхай. Үбэр Байгалай хизаарай Хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой яаманда шиидхэбэринүүд болон мэдүүлгэнүүд эльгээгдэнхэй.
- Хонидой толгой олошоруулхын тула һайн үүлтэрэй хусануудые худалдажа абаха хэрэгтэй. Үүлтэр һайжаруулгын ажал эрхилдэг мэргэжэлтэд хэрэгтэй. Агын үүлтэртэ ажахые дэмжэхэ шухала. Үбэр Байгалай хизаарта хони үсхэбэрилхэ талаар тусхай зорилготой программын хэмжээндэ энэ хэрэг эрхилэгдэхэ ёһотой. Үүлтэртэ мал худалдажа абаһан ажахынуудта субсиди үгэдэг гурим дахяад hэргээхэ хэрэгтэй. Малай тэжээл бэлдэлгэhээ эхилээд, искусственна аргаар мал үрэжүүлгэ болон хүдөө ажахын амин шухала ондоошье ажалнуудай эмхи гуримтайгаар ябуулагдажа байгаа hаа, хүдөө ажахымнай үбдэг дээрэһээ бодожо, бэеэ дааха тээшээ шэглэхэл байгаа, - гэжэ Жаргалма Жаргалова һанамжална.
Алас Дурна, Сибириин үүлтэртэ хони ямаадай үзэсхэлэндэ
Автор: Цырегма САМПИЛОВА
