809
Ажалай хэрэгээр Түнхэнэй аймаг ерэхэ бүримни нютагай шэг шарай шэнэлэгдэжэ, шэнэ хурдан үеын шэнжэ түхэл тэрэнэй шарайда тааруугаар зохилдуулагдажал байдаг. Энэ тэрэ нютагаар ябахадамни, социальна һалбариин байра байшангуудай хажуугаар юрын зоной шэнэ гэрнүүд олоор бодхоогдоно. Ажалаа ямар аргаар түсэблэжэ, яагаад тэрэнээ ябуулхада, иимэ туйлалтанууд гараад ерэдэг бэ гэһэн асуудалаар һонирхожо, аймагай гулваагай орлогшонорой нэгэн болохо Юрий Аюшеевич Хорёновтой хөөрэлдэбэб.
- Нэн түрүүн манай аймагай арад зон хэр угһаа хойшо ехэ ажалша, түрэл нютагтаа тон ехээр дуратай зон гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Би өөрөө бүхы наһаараа нютагтаа ажаллажа байһан хадаа энээниие илангаяа һайн мэ- дэхэб. Хүндэмүүшэ, ажалша байхын хажуугаар түрэл нютагайнгаа түлөө һанаагаа зободог, тэрэнээ хаанашье ябабал, суурхуулхые оролдодог. Тиихэдэ аймагһаа үни гаража ошоһоншье зон нютагайнгаа шэнэ һониноор һонирхожо, холо байбашье, ажал хэрэг тухайнь асуужа, мэдэлсэжэ байдаг. Тиимэһээ минии һанахада, арад зониинь энэ нютагай һайнаар, зүб мүрөөр хүгжэхын хэрэгтэ гол тулга боложо үгэнэ. Тээмэндэ манай нютагай үндэр наһатайшуул сугларжа, аймагайнгаа үшөө һайнаар хүгжэхын тула яагаад ажалаа ябуулха тухай томохон суглаа зарлажа, үндэр наһанай зэргэһээ маанадта хэдэн хэрэгтэй зүбшөөл заабаринуудые хэлэжэ үгэһэн байна. Саашанхи ажалдаа бидэнэр тэдэнииень заал һаа, хэрэглэхэ байхабди. Тиихэдэ мүнөө үеымнай залуушуул тон эдэбхитэй болошонхой. Тэдэнэй шэнэ һонин дурадхалнууд мүн лэ манай ажалда хэрэглэгдэнэ.
- Юрий Аюшеевич, үнгэрһэн жэл хэр зэргэ дүнгүүдтэй дүүргээбта?
- Яһала һайн дүнгүүдтэй дүүргээбди, олон һайн хэрэгүүдые эрхилжэ, ондо ороһон байнабди. Энээнииемнай урдань абтаһан Программын бүхы гол индикаторнуудай дүүргэгдэһэн тухай тоо, баримтанууд гэршэлнэ. Аймагайм най өөһэдын бюджедтэ инвестици ехээр оруулагдаһан байна. Тэрэнэй тоодо бюджедһээ гадуур ороһон инвестициин тоо 457 миллион түхэригтэ хүрэһэн байха. Нёдондо жэл аймаг доторнай барилгын талаар хэзээ хэзээнэйхиһээ ехэ ажал ябуулагдаа. Тиихэдэ тэдэнэй олонхинь социальна һалбаритай хабаатай. Жэшээлхэдэ, Далахай һууринай зон Эрхүү мүрэн дээгүүр татагдаһан хүүргын хуушаран һандарһанһаа боложо, тон хүндэ байдалда оронхой, зоболонгоо үзэдэг байгаа. Томонууд түхэлэй машина, тракторнууд гаража шадахаяа болиһон байгаа. Нёдондо жэл тэрэ хүүргэ шэнээр баригдажа, ашаглалгада тушаагдаһан байна. Ниловка һууринда шэнэ фельдшерско-акушерскэ түб баригдаа, полициимнай ажалшад өөһэдын шэнэ байратай болоо. Хэдэн һууринуудта хүүгэдэй сэсэрлигүүд заһабарилагдаа, шэнээр баригдаа, һургуулинуудай котельнэнүүд мүн лэ шэнэлэгдэһэн байна. Тиихэдэ Хэрэнэй больницын нарайлалгын гэр баһал заһагдаа гэжэ тоолохо шухала.
- Аймагаар ябахадаа, хэдэн шэнэ хүүгэдэй сэсэрлигүүдые хараһан байнаб.
- Манай ажал социальна һалбарида ехэнхиинь шэглүүлэгдэнхэй гэжэ дабтан хэлэхэ байнаб. Мүнөө дээрээ аймаг соомнай һуралсалай 48 эмхи ажалаа ябуулна. Үнгэрһэн жэл 158 һууритай 11 шэнэ бүлэгүүдые тайлажа, хүдөө нютагуудтаа сэсэрлигтэ хабаатай ээлжээ яһала доошолуулха арга олообди. Тиигэбэшье Аршаан, Хэрэн гэһэн томонууд һууринуудтамнай сэсэрлигтэ үхибүүдээ оруулха ээлжээн үшөөл олон зандаа. Теэд энээниие шиидхэхэ талаар ажал ябуулагдажал байна. Һургуулинуудай талаар хэлэхэ болоо һаа, хэгдэжэ байһан ажалнай баһал ехэ гэжэ хэлэхээр. Нёдондо жэл хэдэн һургуулинуудта шэнэ автобусууд абтаа. Бүхы һургуулинуудаймнай үхибүүд булта халуун эдеэгээр хангагданхай. Һуралсалай талаар шэнэ хэрэгсэлнүүд, тэрэ тоодо мебельшье олоор абтанхай. Эдэ бүгэдэ хэрэгээ республикын зүгһөө ороһон мүнгэ зөөритэй хамтаруулан хэхэ арга олдоно. “Земский врач” гэһэн гүрэнэй программатай зохилдуулан, манай аймагта нёдондо жэл 4 залуу врач ерэжэ, ажалаа ябуулна, гэхэтэй хамта энэ жэл үшөө 6 залуу врачнуудые хүлеэжэ байнабди. Тэдэ булта байраар хангагдаха.
- Юрий Аюшеевич, нёдондо жэл танай аймагта хэдэн спортын байшангууд баригдаа гэжэ манай республикын Толгойлогшо Вячеслав Владимирович Наговицын тээмэндэ онсолон тэмдэглээ һэн. Энээн тухай хөөрэжэ үгыт.
- Нээрэээшье, хэдэн һууринуудта шэнэ спортын байшангууд баригдажа, ашаглалгада тушаагданхай. Энэ ажал ямар удха шанартайгаар ябуулагда- наб гэхэдэ, ямаршье зон өөһэдынгөө ерээдүйн, шэнэ халаан, ургажа ябаһан залуу үетэн тухайгаа һанаа зобонгүй яахаб. Тэдэмнай элүүр мэндэ бэетэй байг лэ гэжэ бидэ һанаа зобонобди. Анхан бага наһанһаань бэеэ спортоор һорижо эхилһэн хүүгэдэй хэлтэгы буруу харгыда орохогүйнь лабтай. Угайдхадаа, һүүлэй үедэ гүрэн доторнай, илангаяа залуу үетэн архи тамхинда ехээр ороно, хара тамхи татана, наркотическа бодосуудые хэрэглэнэ гэһэн айдаһа хүрэмөөр мэдээнүүд хаа хаанагүй дуулдана. Тиимэһээ тэдэниие энэ муу муухай байдалһаа һэргылхын тула спортын талаар хүмүүжүүлхэ тон шухала. Энэл хараа бодол үлүүлэн тоожо, манай аймагай захиргаан спортын байшангуудые һуурин бүхэндэ бариха түсэб табинхайбди. Тэрэ түсэбүүдэймнай олонхинь бэелүүлэгдэнхэй, теэд энэ талаар ажал үшөөшье ехэ байна. Тэрэ байшангууднай ганса спортын үүргэ дүүргэхэ бэшэ, харин һууринуудай залуушуул, наһатайшуулшье тэндэ сүлөө сагаа үнгэргэхэ аргатай, элдэб һайндэрнүүд, найр нааданууд боложо байха ёһотой. Энэмнай хадаа ёһотой соёлой-спортын түб боложо үгэхэ.
- Түнхэнэй аймаг аяншалгын түб гэхэдэ, алдуу болохогүй. Энээн тухай юун гэжэ хэлэхэ байнабта?
- Аяншалга, амаралга хадаа аймагаймнай хүгжэлтын гол, стратегическэ гэхэ гү, һалбари болоно. Бултанай мэдэһээр, манай аймаг эм домто аршаангуудаар, амаралгын газарнуудаар тон баян, байгаалимнайшье үзэсхэлэн гоё юм. Тиимэһээ иимэ газарта ажаһуугаад, байгаалиингаа баялигые аймагтаа, нютагайнгаа зондо хэрэгтэйгээр хэрэглэжэ шадаагүй һаа, тон ехэ алдуу болохо. Һүүлэй үедэ экономикымнай энэ һалбари тон эр- шэтэйгээр хүгжэжэ байна гэжэ тэмдэглэхэ шухала. Жэл бүхэндэ манай аймагта дунда зэргээр 200 мянган хүн ерэжэ, бэеэ эмнэжэ, шарайгаа заһажа, сэдьхэлээ сэбэрлэжэ ошоно. Нёдондо жэл туризмын талаар инфраструктура хүгжөөхын тула 200 миллион түхэриг инвестици оруулагдаа. Россиин Федерациин Правительствын тогтоолой ёһоор, тусхай программа бэелүүлхын тула “Тункинская долина” гэһэн Автотуристическэ кластер бэелүүлэгдэхэ ёһотой юм. Энэ хэрэгтэ 2 млрд. 62 млн. мүнгэн һомологдохоор хараалагдана. Тиихэдэ “Вышка” гэһэн халуун аршаан дээрэ хоёр бассейн баригданхай, “Красная поляна” гэһэн айлшадые угтан абаха байшан, “Жэмһэг” гэһэн томо кафе үүдэеэ нээжэ, айлшадаа амтатай эдеэ хоолоор хооллуулна. Гэхэтэй хамта эдэ болон бусад баригдаһан кафе, ресторануудые өөһэдын нютагай продукцяар хангахын тула “Жэмһэг” гэһэн хүдөө ажахы байгуулагданхай, адуунай сэгээгээр амараашадые эмнэ- хын тула “Улаан Горхон” гэһэн ажахы нээгдэнхэй. Энээнэй хажуугаар бэшэ амаралгын газарнуудта харгы зам заһабарилгын ажал ябуулагдана, һууринуудайнгаа шэг шарай шэнэлхэ гэхэ мэтэ хэрэгүүд ябуулагдажал байна. Хэдэн һууринуудта үдэшын сагта түбэй харгынуудые гэрэлтүүлхэ зайн гал татагданхай. Үшөө нэгэ һайн талань гэхэдэ, захиргаанай зүгһөө ажалай хэгдэжэ байхада, юрымнай зон һайн барилга хэжэ байнхай.Үнгэрһэн жэл тэдэмнай аймаг дотороо 75 шэнэ гэрнүүдые бодхоожо оронхой. Эндэнь ехэнхидээ залуу айлнууд болоно. Гэхэтэй хамта “Залуу айлнуудые гэр байраар хангаха тухай” гэһэн программа бэелүүлхын хэрэгтэ аймагай бюджедһээ 433,6 мянган түхэриг гаргашалагдаа.
- Социальна һалбариин хажуугаар үмсын ажахынууд, бага болон дунда зэргын худалдаа наймаанай ажахынууд хэр зэргэ ажалаа ябуулжа байнаб?
- 2013 ондо аймагтамнай 568 бага болон дунда зэргын ажахынууд ажалаа ябуулаа.Тэдэнэй тоодо 157 худалдаа наймаа эрхилдэг, эдеэ хоолой һалбарида ажалладаг 41 ажахы хүдэлмэрилнэ. Худалдаа наймаанда ороһон мүнгэн зөөри 1477,9 миллион, харин эдеэ хоолой һалбарида 150,1 миллион түхэриг хүрэһэн байна. Тиихэдэ энэ ажахынуудта 50 шэнэ ажалай һуури гаргагдаа гэжэ тэмдэглэлтэй. Энээнэй хажуугаар хүдөө ажахы яһала һайн дүнгүүдтэй байна гэхээр. Нёдондо жэл экономикымнай энэ һалбарида 1820 хүн ажал ябуулаа, тэдэнэй хэһэн ажалай валова продукци 882 миллион түхэригтэ хүрөө. Тус ажахынууднай бүхы дээрэнь 2770 тонно мяха үсхэбэрилжэ, 19073 тонно һү һаажа, 7463 тонно таряа, 14019 тонно хартаабха, 4159 тонно овощ ургуулан хуряажа шадаа. Үхэр малаймнай тоо урда жэлэйхидэ орходоо 1252 толгойгоор олошоржо, 27749 хүрэһэн байна. Бүхы дээрэнь хэлэхэ болоо һаа, бүхы ажалаа бидэнэр суг хамта ябуулнабди. Һууринуудай гулваанартай сэхэ нягта холбоотой ажал ябуулагдана. Теэд ямаршье ажал хэхэдэ, эндэ тэндэ зарим тэды арсалдаата асуудалнууд гараад ерэнгүй яахаб даа. Теэд тэдэниие зүбөөр шиидхэжэ, бүхы хүсэ шадалаа зангидажа, үшөөл һайнаар ябуулхые оролдонобди. Энэ хэрэгтэмнай нютагаймнай хада бурхад харалсажа, туһалалсажа, заһажа, залажа байдаг. Эртэ хабар Хойтогол һууринда Бурхан Баабайдаа мүргэлтэйгөөр республикын хэмжээнэй ехэ фестиваль үнгэргөө һэмди. Тэрэмнай булта зоной зүгһөө тон үндэр сэгнэлтэдэ хүртэһэн байна. Мүнөө һаяар Буха-ноён Баабайдаа мүргэлтэйгөөр үшөө нэгэ ехэ фестиваль, тайлган хэхэеэ байнабди. Эндэ бэлэдхэлэй талаар баһал ехэ ажал ябуулагдажа байна. Хабаадахаяа, харахаяа ерэхыетнай уринабди.
Лопсон Гергенов.
Фото Борис Балдановай.
