​Агын хонишон - Ажалай Герой

Байгша оной апрелиин 21-эй үдэр Оросой Холбооной Юрэнхылэгшэ Владимир Путин табан хүндэ Ажалай Геройн нэрэ зэргэнүүдые олгуулаа. Тэдэнэй тоодо минии тоонто нютаг Согто-Хангилай ажалша бэрхэ хонишон Далай Генинович Гунгаев Ажалай Герой болобо. Апрелиин 30-да Ажалай Геройнуудые Кремлиин Георгиев­ска танхим соо ёһолоо. Бүхы ехэ Оросой Холбооной газар дэбисхэрээр юрын буряад хонишон сууда гаража, соло ду­удуулба гээшэ.

Минии мэдэхэһээ, Далай ахай хонишоноор хүдэлөө. Нютагаймнай арюун сэбэр дангина - Цырен-Дулма 

Жар­галоватай гэр бүлэ болоһоор лэ хонишод болоо. Цырен-Дулма абгай залуу хонишон байхадаа, амжалтатай ажа­лайнгаа түлөө Болгарида аяншалха путёвкоор шагну­улаад, гэдэргээ ерэжэ яба­хадаа, намтай уулзаһыень элихэнээр һанадагби. Тэрэ намда ялагар саарһатай «жвачка»үгөө бэлэй. Тэрэ үедэ «жвачкашье» хомор һааб даа.

“Агын үнэн” гэһэн сонин­до энэ ажалша бэрхэ бүлэ ту­хай тодорхойгоор бэшээтэй байна.

Арбан долоотойһоо хонин ажалда гараа

Энэ хонишон бүлын ажал­та харгы тэдэнэй эдир залуу­хан 17 наһатайдань эхилһэн байна. Үнгэрһэн зуун жэлэй 1973 ондо манай Согто-Хан­гил нютагта комсомол- за­луушуулай хониной “Толон” бригада байгуулагдаа бэлэй. Тиигэжэ Ставрополиин за­луушуулай жэшээгээр Сог­то-Хангилай колхоздо үшөө“Ошон”, “Галхан”гээд байгу­улагдаа һэн. Бусад үетэндөө орходоо, Далай Гунгаев уга­араа хонишоной хүбүүн ха­даа, хонин ажалда дүршэһэн байгаа бшуу. Хурса хутагата худанса шарайд омогой Гун­га Гынинов болон Должин Сунрапова гэгшэд тэрэ үеын эрхим хонишодой зэргэдэ ябаал даа.

Һургуулиин уурхайһаа һаяхан гараһан нүхэдөө мо­риндо мордуулжа, мори эмэ­эллэхэ болон малшанай мэр­гэжэлэй хэрэгтэй оньһонтой танилсуулдаг байгаа. Хони­ной түл абалгын үедэ Да­лай хүбүүхэн дүршэл ехэтэй һургагша-хонишоной баруун гарынь болодог һэн.

Тэрэ үедэ һургуулияа дүүргэһэн залуушуул түрэл колхоздоо ажал хэхэ уял­гатай байгаа бшуу. Мүн үшөө һургуулияа дүүргэжэ байхадаа, бүлэг залуушуул хонишоноор хүдэлхэ гэжэ уялга абадаг байгаа. Мини­ишье суг хамта һураһан та­ба-зургаан нүхэдни баһал хонишоноор ажалайнгаа харгы эхилһэн намтартай юм. Колхозой түрүүлэгшэ Дамби-Жалсан Дондоко­вич нилээн шанга эрилтэ­тэй, эрид абари зантай һэн. Хүн бүхэн түрүүлэгшэһээ ухаангүй айдаг һэн хаш. Гэхэ зуура аласые хаража, ажалаа хүтэлбэрилдэг түрүүлэгшэ залуушуулай хониной бри­гадын гэшүүдэй ажалаар сэдьхэлээ ханадаг, тэдэниие магтадаг һэн.

Далай Гунгаев сэрэгэй албанда Хабаровскын хиза­арай Вяземский һууринда алба хаагаад, нютагаа буса­жа, жолоошоноор ажалла­жа эхилһэн юм. Тэрэ үедэ Цырендулма басагахан Нер­чинскын техникум дүүргээд, зоотехник мэргэжэлтэй ню­тагаа бусаа һэн. 1978 ондо залуу гэр бүлэ мүндэлһэн юм.

Эхэ хонидые даажа гараа

1986 ондо тэрэ үедэ 22-дохи партсъездын нэрэмжэ­тэ колхозой түрүүлэгшээр хүдэлжэ байһан Василий Сергеев Гунгаевтанай бүлэдэ эхэ хонидые даажа абахыень дурадхаһан юм. Хүшэршье һаа, тэдээндэ эли, дүршэһэн ажал хадань, тэ­дэнэр зүбшэлөө үгөө бшуу. Тэрэ үедэ дүршэлтэй, харюусалгатай хонишод үсөөрһэн байгаа, дүршэл ехэтэй урдын хонишод булта нэгэ доро ша­хуу хүгшэржэ, наһанайнгаа амаралтада гараа бэзэ.

Хара Намаата гэһэн газар­та хониной бууса түхеэржэ, түрүүшын һарануудай тур­шада, янгинама хүйтэн үбэл хүрэтэр түмэр вагончик соо байрлажа, хониёо ажаллаһан юм. Нэн түрүүн хониной шэб шэнэ хашаара баряа һэн. Тэрэ үедэ аймаг, той­рог соогоо түрүүн колхозой мэдэлдэ 60 мянгаад хонин үсхэбэрилэгдэдэг байгаа.

- Хабарынь хони даажа ябаад, декабрь һара соо ман­да шэнэ гэр барижа үгэһэн юм. 715 түлгэ хони даажа абаад, түрүүшын жэлдээ 100 хонинһоо 95 хурьга абаа бэ­лэйбди, - гэжэ Далай Генино­вич хөөрэнэ.

Тиигэһээр жэл бүри ам­жалтаяа дээшэлүүлжэл, зуун эхэ хонинһоо 105, 110, 115 хурьгадые абадаг һэн. Эгээл ехэ туйлалтань зуун хонинһоо 180 хурьга абаһан байна. Һүүлэй табан жэлэй туршада «маныч» гэһэн үүлтэрэй ашаар үрэжүүлгэ мэргэжэлтэдгүйгөөр өөһэдынгөө хүсөөр бүтээдэг бо­лоо һэн.

Фото https://vk.com

Хонин бүхэниинь шэхэндээ тэмдэгтэй, угайнгаа электронно картатай

Үүлтэртэ хони үсхэбэрилжэ, амжалта туйлаа

2011 ондо Үбэр Байгалай нарин нооһото үүлтэрэй хониной Хангилай түхэл байгуулагдаа һэн. Тэдэниие байгуулагшадай нэгэн Да­лай Гунгаев болоно. Сууда ороһон “манычые” байгуу­лагша, Ставрополиин суу­та Социалис Ажалай Герой Василий Мороз “Хангилай” үүлтэртэ хони магтадаг, шанар шэнжыень үндэр сэгнэдэг бэлэй. Далай Ге­ниновичай хаамал түхэлэй отара хадаа тойрог болон Үбэр Байгалай хизаар до­тор эрхимүүдэй тоодо юм. Тиимэһээ Согто-Хангилай зуһаг болон эрэ хонид “Хони ямаадай Зүүн Сибириин яармагта” ходол түрүүлдэг, илагшад юм. Үүлтэрэй хо­нин селекционно генетиче­скэ түбэй үндэһэн болохонь дамжаггүй.

Мүнөө Гунгаевтан нэгэ хонинһоо 5 килограмм нооһо хай­шалдаг, түлгэнүүдынь 40 килограммһаа дээшэ боло­дог. Хонин бүхэниинь шэ­хэндээ тэмдэгтэй, өөһэдын угайнгаа электронно кар­татай юм. Нэмэжэ хэлэхэдэ, хонин бүхэниинь тусхай то­отой, үнэ сэнтэй, үүлтэрэй шанар шэнжэ, түхэл хадагал­жа байдаг гээшэ.

Тэрэ үедэ хониной шэнэ үүлтэр байгуулагшад: Вениа­мин Вялов, Нинель Гантиму­рова, Мунко Быбыгыденов, Лхасаран Самбуев, Цырен Батомункуев гэгшэдые Гун­гаевтанай бүлэ ходол дула­аханаар дурсадаг. Тэдэнэр дүршэлөөрөө хубаалдаха, ажалдань хамһалсадаг һэн. Илангаяа хонин ажалай «корифей» Василий Моро­зовой дүршэлэй хэшээлнүүд мартагдадаггүй.

Эб нэгэдэһэн ажал урагшатай

Гунгаевтан илангаяа Агын тойрогые хүтэлбэрилжэ байһан Баир Жамсуевай үе сагта хонин ажалай өөдөө болоһыень онсо тэмдэглэдэг.

Мүнөө үеын колхозой түрүүлэгшэ Зоригто Дондо­ковой ажал ябуулгын аша­ар колхозой ажал һайжараа гэжэ герой тэмдэглэнэ.

- Ехэл харюусалгатай хүн юм, - гэжэ үсөөн үгэтэйшье һаа, дүйтэйхэнээр тайлба­рилба.

Энэ үедэ хониной түрэлгын халуун хаһа түлэг дундаа. Элитнэ үүлтэрэй хо­нид улам ехэ харууһалгатай, тусхай анхарал хонин бүхэндэ табигдадаг. Хоюулаал хонидоо хаража байдаг. Далай ахай хониёо адуулна, харин Цырен-Дулма абгай хашаа соохи ажалаа хэнэ.

- Далай нүхэрни угаа ажалша, нюргаяа сэхэлэнгүй ажалаа хэжэл ябадаг, най­дамтайл хүн лэ даа. Хо­ниной түрэлгын үедэ түрэлэйхиднай түрүүшын 20 үдэр соо хамһалсадаг, саа­шаа өөһэдөөл ажалладагбди, - гэжэ Цырен-Дулма Танга­товна хөөрэнэ.

Ажалай Геройн бүлэ кол­хозой хони харууһалхын хажуугаар үмсэдөө үхэр ма­лаа, адуу, гахай, тахяагаа үсхэбэрилдэг. Гурбан зээнэ­рынь нагаса, аба эжыгээ амжалтаараа баясуулдаг. Аюша зээ хүбүүн - Агын багша­нарай училищида һурадаг, Дари - дүрбэдэхи класста һурадаг, харин багахан Ким Уржин Далаевна эжынгээ харууһан доро байна. Баир хүрьгэниинь өөрөө фермер, баһал хүдөө ажахыдаа ажал­ладаг.

Агын талын алдарта Ажалай Геройнууд

Ажалша бэрхэ хонишо­ной бүлэ үдэр бүриин ажа­лаараа үндэр амжалта туй­лажа, Үбэр Байгалай хонин ажалай алтан жасада орожо, Ага нютагаа Оросой Холбоогоор дүүрэн суурхуулба гээшэ. Энэ габьяата Алтан мүшэнэйнь тэн хахадынь Цырен-ДулмаТангатовна­гай аша үрэ гэжэл эли. Энээн тухай Далай Генинович нэн түрүүн тэмдэглээ бэлэй.

Агын талада Ажалай Ге­ройнууд бии бшуу. Далай Генинович долоодохи Герой гээшэ. Нэн түрүүн ажалша бэрхэ хонишод: Бальжима Доржиева, Дамша Юндунов, Дашидондок Пурбуев, меха­низатор Михаил Пристро­мов, Кировай нэрэмжэтэ Ха­ра-Шэбэрэй колхозой домог түүхэтэ түрүүлэгшэ байһан Бальжинима Мажиев гээд Ажалай Геройнууд болоһон юм. Мүн тиихэдэ хонишон Цырендаши Цыдыпов Алдар Солын орденой бүхы шатын орденуудай кавалер юм, ёһо гуримаараа иимэ нэрэ зэргэ­тэй хүн Ажалай Геройн зэр­гэдэ тоологдодог.

Нэмэлтэ мэдээсэл

Мүнөө үеын хонин һүрэгтэнь селекционно үүлтэрэй ажал ябуулаг­дадаг. 2013 онһоо“Согто-Хангил”агрокооперативта нооһоной-мяханай үүлтэртэ Үбэр Байгалай нарин нооһото үүлтэртэй Хангилай түхэлэй хони үсхэбэрилдэг үүлтэртэ завод гэһэн нэрэ олгуулагдаһан байна. Энэ ажал ябуулгын гол үүргэ Далай Гунгаевай аша га­бьяада хабаатай. Мүнөө жэлдэ үнгэргэгдэһэн Сиби­риин-Алас Дурнын Регион хоорондын хони ямаадай 10-дахи үзэмжэдэ “Согто-Хангилай” ажахы үүлтэртэ мал үсхэбэрилдэг эрхим ажахы гэжэ тэмдэглэгдээд, Оросой Холбооной хүдөө ажахын яаманай гол шан - “УАЗ-па­триот”машинада хүртэһэн байна.

2007 онһоо эхилжэ, Далай Генинович дээ­рэ нэрлэгдэһэн үзэмжэдэ үргэлжэ хабаадажа, үндэр сэгнэлтэдэ хүртэдэг һэн. 2011, 2012, 2013 онуудта Далай Гунгаевай тэжээһэн эхэ хонин алтан медальда хүртэһэн, үзэмжын Хороо­ной 1-дэхи шатын дипломо­ор шагнагдаһан байха юм. 2013, 2014 онуудта эхэ хонин мүнгэн медальда, 2-дохи ша­тын дипломдо хүртэһэн бай­гаа.

Эдэ жэлнүүдтэ Далай Гунгаев үндэр амжалтатай ажалайнгаа түлөө олон то­ото үндэр хэмжээнэй шаг­налнуудта хүртэһэн юм. 1995 ондо “Оросой Холбооной хүдөө ажахын габьяа­та хүдэлмэрилэгшэ” гэһэн хүндэтэй нэрэ зэргэ олгу­улагдаа. 2002 ондо“Шэтэ можын урда аша габьяа харуулһанай түлөө” гэһэн медаляар, 2007 ондо Оросой Холбооной Хүдөө ажахын яаманай Хүндэлэлэй грамо­таар, 2011, 2013 ондо Үбэр Байгалай хизаарай Губерна­торай шагналнуудаар болон 2012 ондо Оросой холбооной хүдөө ажахын хүгжэлтэдэ нүлөө оруулһанай түлөө ал­тан медаляар шагнагдаһан байха юм.

Далай Гениновичэй наһанайнь нүхэр Цырен-Дул­ма Жаргалова адлихан ха­жуудань хонин ажалынь хэлсэһэн, ажалша бэрхэ хадаа “Эсэгэ ороной үмэнэ габьяатай байһанай түлөө” гэжэ орденой хоёрдохи ша­тын медаляар, Оросой Хол­бооной Хүдөө ажахын яама­най Хүндэлэлэй грамотаар болон Хани Барисаанай ор­деноор шагнагдаһан юм.

Москва хотын Кремли­ин Георгиевско танхим соо зүүлгэгдэһэн Ажалай Геройн Алтан Мүшэн хадаа ажалша бэрхэ бүлын хамтын эгээл ехэ сэгнэлтэ, эгээл ехэ шаг­нал гээшэ.

Эрхим хүндэтэ Далай Генинович Цырен-Дулма Тангатовна хоёроо хани халуунаар амаршалая! Угсаатанайнгаа сахиһан хони малаа үсхэжэ, угайнгаа захяа уһанда хаянгүй, үдэр бүриин ажалаараа үндэр амжалта туйлаалта! Шэн зориг гаргажа, хүнгэн бэшэ ажалаараа Согто-Хангил тоонтоёо Оросой Холбооной түүхын хуудаһанда бэшүүлээлта! Аша габьяатнай үндэр сэгнэгдэжэ, Ажалай Геройн нэрэ зэргэдэ хүртөөлта! Омогорхонобди таанараараа! Амжалта дүүрэн, энхэ элүүр, зол жаргал, ажана тэнюун амгалан байдал танай гэр бүлэдэ хүсэнэбди!