​​БУРЯАД ХАСАГУУДАЙ ЭРЭЛХЭГ ЗОРИГОЙ ТҮҮХЭ

Үнгэрһэн гарагай 6-да Буряад Уласай Үндэһэтэнэй номой сан­да «Буряты-казаки на службе Отечеству» номтой танилсалга үнгэргэгдөө. Энэ ехэ удха шанартай ном бэлдэхэ, хэблэхэ хэрэгтэ олон зохёохы ажалшад оролсоо гэжэ тэмдэглэе. Тиихэдэ гол ажалынь «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшанай сурбалжалагшад, хүдэлмэрилэгшэд дүүргээ юм.

Номтой танилсалгада олон зон ерэжэ, һанамжа дурадхалнуудаа­раа хубаалдаа. Буряад Уласай Заса­гай газарай, Арадай Хуралай, дээдэ һургуулинуудай, Буддын шажанай болон хасагуудай түлөөлэгшэд хаба­адаа.

Түүхын эрдэмэй доктор Цыден­жап Батуевтай хамта арад зонойн­гоо дайшалхы замые гэтэлгэгшэ сэтгүүлшэн Баясхалан Дабаин ехэ ажал ябуулһан габьяатай. Мүн баһа “Буряад үнэнэй” Александр Ма­хачкеев, Герман Намжилов болон эдэ мүрнүүдэй автор хубитануудаа оруулaа юм.

Ном бэлдэлгэдэ Буряад Ула­сай Үндэһэтэнэй архив, илангаяа захиралынь - Бутид Жалсанова сэгнэшэгүй ехэ туһа хүргөө. Тиигэжэ урид аман хэлээр дамжуулагдадаг домог хөөрөөнүүд хэблэгдэдэг һаа, энэ ном архивай материалнуудаар баталагдаһан байна.

Засагай газарай түлөөлэгшэ Михаил Харитоновой хэлэһээр, энэ ном соо һанаанһаа абтаһан нэгэшье зүйл байхагүй, хуу түүхэтэ документнүүдээр гэршэлэгдэнхэй. Хасагуудай түүхые, аша габьяаень мартуулха ажал хэдэн арбаад жэл соо Зүблэлтэ гүрэнэй зүгһөө ябуулагда­ашье һаань, арад зомнай мартаагүй. Түүхыень хүсэд дүүрэнээр һэргээхэ ажал саашадаа бүри эршэтэйгэ­эр ябуулагдаха, мартагдаһаниинь һануулагдаха гэжэ энэ ном найдуул­на.

- Номой удхаар харахада, түүхын хуудаһанууд ирагдажа, үнгэрһэн зуун жэлнүүдтэ ород, буряад, хам­ниган хасагууд эб хамта Эхэ ороноо хамгаалжа, хилэеэ нангинаар сахи­жа байһан байна. Ондоо тээ иигэжэ олон яһатанай эб хамта эблэржэ байһаниинь түүхээр гэршэлэгдээгүй юм, - гэжэ Үбэр Байгалай хасаг сэ­рэгэй Дээдэ Үдын нэгэдэлэй атаман Борис Бородин онсолон тэмдэглэжэ, номой авторнуудта баяраа мэдүүлээ.

Аша габьяань - хэзээдэшье мүнхэ жэшээ

- Номой удха шанарые хүсэд дүүрэн ойлгохо шухала, - гэжэ Ара­дай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшо Баир Жамбалов тэмдэглээ. – Буря­ад арадай түүхэдэ хасагууд онсо ехэ хубитаяа оруулһан байна. Анхан Сагаан хаанда үнэн сэхээр алба хэ­хэбди гэжэ тангариглаһан манай хасагууд үгэдөө хүрэһэн, үнгэрһэн зуун жэлнүүдэй бүхы ехэ, бага дайн байлдаануудта эрэлхэг зори­гоо харуулһаараа мэдээжэ. Энэ ном элинсэг хулинсагаймнай нангин хэ­рэгые элирүүлһэн ехэ ажал болоно.

Баир Владимирович энэ дэмбэ­рэлтэ ажалаа үргэлжэлүүлхыень авторнуудта захихадаа, шэнэ бэлиг- тэйшүүлые хабаадуулхые уряалаа. Арадайнгаа түүхые гүнзэгыгөөр за­луу үетэмнай мэдэхэдээ, түрэл дай­даяа, Эхэ ороноо хамгаалжа шадаха­ар хүмүүжэхэ ха юм.

Лама санаартанай үүргэ

Авторнуудай нэгэн Цыденжап Ба­туев Буддын шажанай үүргэ ном соо ехэ һайнаар харуулагдаа, үндэрөөр сэгнэгдээ гэжэ тэмдэглээ. Энэм­най бүри ехэ түүхэ, саашадаа хүсэд дүүрэнээр арад зондо мэдээсэгдэхэ гэжэ найдана. Буряад ламанар 1904 ондо эхилһэн Японой дайнда, 1914 ондо эхилһэн Германиин дайнда дай­лалдажа байһан болон шархатаһан сэрэгшэдтэ туһа үзүүлхэ ажал ехэ эр­шэмтэйгээр ябуулһан габьяатай юм. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ буряад ламанарай аша габьяа үндэрөөр сэгнэгдэжэ, 1946 ондо Ивалгын дасан нээгдээ һэн.

Хасагуудай аша габьяае хүсэд дүүрэнээр

Үшөөл олон хасагуудай нэрэнүүд түүхэдэ ехээр дурдагданагүй. Жэ­шээлхэдэ, суута аяншалагша, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Николай Пржевальскиин дүрбэн экспедици­дэ хабаадаһан, Монгол Ехэ Уласай ниислэл хото Хара-Хориин ололсо­жо шэнжэлэлсэһэн, зэрлиг адуунай байра харуулһан манай суута хасаг Дондок Ринчинов дурдагдангүй үлэшөө.Тиихэдэ буряад хасагууд ган­са хилэ хаража, байлдажа ябаагүй, харин Алас Дурные, Дауриин үргэн талые, Манжуурые шэнжэлэлгэдэ, сэлеэн һууринуудые болон хотонуу­дые барилгада аша габьяагаа хүсэд дүүрэнээр гаргаһан байна.

Ехэ холо ошонгүй, Афган дайнда болон Кавказда болоһон байлдаану­удта мүнөө үеын сэрэгшэд эрэлхэг зоригтойгоор хабаадаһан. Иигэжэ хэдэн үедэ буряад хасагууд – эрэлхэг сэрэгшэд, лама санаартан Эхэ орон­доо, түрэл арадтаа үнэн сэхээр алба хэһэн байна. Ивалгын багшанарай хэлэһээр, энэ ном хадаа Буряад оро­нойнгоо түүхэ, хизаар ороноо шэн­жэлэлгэдэ сэгнэшэгүй.