​Хүхюу буряадууд дахин мүрысэбэ

Үнгэрэгшэ амаралтын үдэрнүүдтэ Улаан-Үдэдэ заншалта болоһон “Хүхюу буряад” гэһэн хошон шогой мүрысөөн үнгэрөө. Түрүүшын үдэр багшанарай колледжын байшан соо шанга тулалдаан боложо, эндэ Буряад Уласай бүхы шахуу аймагуудһаа, Улаан-Үдэ хотоһоо гээд, 100 гаран “хүхюу буряадууд” шог зугаагаа дэлгээ.

Олон зон хабаададаг болоо

Улаан-Үдэ хотын захиргаанай залуушуулай хороониие хүтэлбэрилэгшэ Эрдэни Дымчиковэй үүсхэһэн энэ хэмжээ ябуулга дүрбэдэхи жэлээ үнгэргэгдэбэшье, ехэ үргэн дэлисэтэй, хүн зоной эгээл дуратай, хүлеэн абадаг хэмжээ ябуулга болонхой. Буряад араднай түрэлхи хэлэеэ муугаар мэдэнэ гэжэ гомдол гашуудалда абтаһаар байтараа, һүүлэй хэдыхэн жэлэй туршада засаг түрын энэ орёо асуудалые мүнгэн зөөреэр дэмжэһэнэй ашаар лэ, ульгам харгыда оруулагдаба хаш.

Энэ хэмжээ ябуулга манай “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшанай захирал Валерий Хартаев ехэ дэмжэжэ, “Хүхюу буряад” гэһэн уран найруулгануудай харалга эмхидхэдэг болоо һэн. Тиигэжэ энэ харалган тус хэмжээ ябуулгын түрүүшын шата боложо үгөө бшуу. Эртын хабарһаа эхилээд, октябрь һара хүрэтэр манай “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшан руу энеэдэтэй, шог зугаатай хөөрөөнүүдээ эльгээхэдэ болоно. Эндэ хэблэгдэһэн хөөрөөнүүдээр зүжэг наада бэлдэжэ, гүйсэдхэгшэд харалганда хабаадаха аргатай. Мүнөө жэлэй харалганда манай сониндо хэблэгдэһэн 5 хөөрөөнүүд уран һайханаар гүйсэдхэгдэһэн байха юм. Бүхыдөө мүнөө жэлэй гүйсэдхэгшэдэй харалганда жюриин гэшүүн байһан Валерий Хартаевай тэмдэглэһээр, жэл бүри хабаадагшадай хөөрөөнүүд удха шанартай боложол байна.

- Энэ хадаа хүн зоной буряад хэлэндээ хайхарамжатайгаар хандаһанай үрэ дүн гээшэ. Бэшэдэг, зохёодог зоной шэнэ нэрэнүүд бии болоно. Хүн зомнай ехэ оролдодог болоо. Нютаг хэлэ хүгжөөлгэдэ энэ харалган тон һайнаар нүлөөлнэ гэжэ тэмдэглэлтэй. Хабаадагшад нютаг хэлэнэйнгээ баялиг зохидоор энеэдэтэй ушарнуудта хэрэглэхэдэнь, хөөрөөнүүдынь улам хурса болоно бшуу,- гэжэ Валерий Викторович тэмдэглээ.

Хэлэндээ эльгэлхэ онол арга

16 наһатай хүрэтэр үхибүүдэй бүлэгтэ аяар 40 гаран үхибүүд хабаадаа, зүгөөр 34 хүрэтэр болон 35-һаа дээшэ бүлэгүүдтэ хүн үсөөнөөр хабаадаба. Харин зүжэгэй бүлэгтэ 18 бүлгэм хабаадаһан байна. Энэ юунһээ болоно гээшэб гэжэ бодомжолходо, түрүүшын бүлэгтэ үхибүүдые багшанар бэлдэнэ, илангаяа һүүлэй үедэ буряад хэлэ хүгжөөлгын ажал һайн ябуулагдажа эхилһэнһээ дулдыдана гэжэ ойлгое. Эдэ мүнөө һаял түрэлхи һайхан хэлэнэй нюусатай танилсажа байһан багашуул уран гоёор томо хэмжээнэй тайзан дээрэһээ гүйсэдхэжэ, олон зоной анхарал татажа, амжалта туйлажа ябахадаа, түрэлхи хэлэндээ эльгэлхэл хаш. Жэшээнь, энэ бүлэгтэ буряад хэлэеэ мэдэхэгүй аад, нэгэшье акцентгүйгөөр уһан буряад хэлэн дээрэ наада харуулһан Эрдэни Матханов бүгэдэндэ һайшаагдаа. Иигэһээр энэ хүбүүхэн заабол буряад хэлэндээ түшэглэжэ, хэлэеэ шудалхал байха дамжаггүй.

Энэ бүлэгтэ эрхим хүүгэд олон байгаа, шүүгшэд одоо ехээр ухаагаа гүйлгэжэ, эдэ олон бэлигтэй үхибүүдһээ эрхимүүдые шэлэжэ гаргаа ёһотой даа. Зэдын аймагай Чимит-Доржи Раднаев сартуул угай нютаг аянгаар ехэ энеэдэтэй хөөрөө дэлгэжэ түрүүлээ. Вагжановай нэрэмжэтэ Соёлой байшангай дэргэдэхи бүлгэмдэ хүмүүжүүлэгдэдэг Алина Осорова эдир басаган болон хүгшэн эжын гээд, хоёр образ үнэншэмэ һайнаар харуулжа шадаа. Эндэ баһа буряад хэлэнтэеэ танилсажа, оньһото баялигаарнь гайхажа, шэнжэлжэ байһан Улаан-Үдын Дашанима Андреевые тэмдэглэлтэй.

Гран-придэ Сультим хүртөө

Бүхы харалганай Гран-придэ хүртэгшэ Захааминай аймагай Дүтэлүүр нютагай Сультим Гармаевай наадан энеэдэтэй, удха шанараараа, хөөрэхэ маяг аргаараашье үндэр хэмжээнэй байгаа гэжэ хэлэлтэй.

Мүрысөөнэй һүүлдэ, шүүн абагшадай дүн согсолжо байха үедэ, Сультимтай уулзажа хөөрэлдэхэдэмни, тэрэмни:

- Би артист болохогүйб, харин спортсмен - тамиршан болохоб, дүрбэн жэлэй туршада барилдаагаар бэеэ һориноб, гансал үшөө амжалта туйлажа үрдеэгүй байнаб,- гэжэ хубаалдаба.

Зүгөөр Сультим хүбүүхэн хэды багахан байбашье, соёлой хэмжээнэй харалгануудта амжалта яһала туйланхай. Аймагтаа “Баатар, Дангина” харалганда болон “Алтарганада” дуулажа, түрүүшүүлэй тоодо ороһон байха юм. Мүнөө Сультим буряад хэлэнэй багша Надежда Андреевна Эрдынеевагай зохёоһон “Лута үдэр” гэһэн хөөрөөн соогоо эгээл мүнөө үеын һурагшын ажабайдалда, хэшээлнүүдтэ болодог уршагта ябадалнууд тухай хөөрэжэ үгөө.

Буряад хэлэ буряадһаа бэрхээр мэдэдэг ород хүбүүд

“Буряад хэлэ эрхим мэдэгшэ” гэһэн харалганда Буряадтамнай мэдээжэ болонхой Хэжэнгын Дмитрий Пельменев, Захааминай Никита Спицын баһал түрүүлээ. Мүн мүнөө жэл баһа уһан буряад хэлэтэй, сэнхир хүхэ нюдэтэй, ород шарайтай аад, шал буряад Цырен Батоцыренов гэжэ хүбүүн Агын тойрогой Дулдаргын аймагай Үзөөн нютагһаа энэ харалганда ерээ. 6-7 жэлэй саана Цырентэй би Агада «Эдир Будамшуу» гэһэн харалганай үедэ танилсаа бэлэйб. Цыренэй түрэһэн эжы холисо яһанай, шэг шарайгаараа ород яһатан мэтэ аад, ород эсэгэтэйшье һаань, хүбүүгээ уһан буряад маягаар хүмүүжүүлээд, гэртэхинь хүбүүндээ нагасанарайнь обог үгэһэн байна. Цырен мүнөө 9-дэхи ангида һурана, Шэтын соёлой училищи дүүргээд, наашаа Улаан-Үдэ ерэжэ, Буряад драмын театрай артистда һураха хүсэлтэй.

- Энеэдэтэй ушар гэхэдэ, поезддо һуухадаа, биледээ харуулхадамни, энэ шинии билет бэшэ гэхэдэнь, паспортаяа харуулжа, буряад нэрэтэй байһанаа гэршэлээб. Буряад хэлэ мэдэдэг байхада, амар байдаг. Хүнэй танихагүй газарта ябахадаа, хүн зоной буряадаар юун гэжэ дуугарһые шагнажа байхада, угаа һонин ушарнууд болодог юм,- гээд Цырен агын нютаг хэлэн дээрэ, “поступайха”, «һанжайная» гэжэ байгаад, намайе энеэлгэбэ.

Буряад хэлэндэ һураһан, буряад арадай заншалта ажаһуудалаар байдаг ондоо яһатан эльгээрээ буряад болошодог хаш. Жэшээнь, Никита Спицын бэеэ хүсэжэ, буряад басага һамга абаад, үхибүүтэй һаяшаг болоо. Энэ ушараар хэлэхэдэ, Могойто нютагта буряад хубсаһанай театр байгуулһан Саяна Гуруева табан ород басагадые абаад, буряад хубсаһа үмдэхүүлжэ, ёһо заншалда һургажа, хэдэн жэлэй туршада тэдэнээ буряад маягаар һургажа байгаа бшуу. Һүүлэй һүүлдэ тэдэ табан басагадай дүрбэниинь буряад хүбүүдтэ хадамда гарашоо. Иигэжэ үхибүүд буряад маягаар, буряад сэдьхэлтэйгээр хүмүүжүүлэгдэхэдээ, буряад шэнги болошоно.

“Хүхюу буряад” харалганай дүнгүүд сүлжээ холбооной дэлисэдэ табигданхай. Интернет-холбоогоор һунгалта үнгэржэ, “Гушан гурбан шүдэн” гэһэн харагшадай сэгнэлтын шанда Хэжэнгын Эдэрмэг нютагай Дмитрий Пельменев илажа гараа.

Эндэ ехэнхинь Захааминай аймагайхид, яруунынхид, ацагадайхид шалгараа гэжэ хэлэлтэй. Энэмнай хадаа эдэ аймагуудта соёлой ажал болон буряад хэлэн гээд, үндэр хэмжээнэй хүгжэлтэтэй гэһэн гэршэ болоно гэбэл, алдуугүй.

Юрын харагшын һанамжа

“Хүхюу буряадта” хабаадагшад булта гүйсэдхэлөө дүүргээд, шүүгшэ бүлэг зүбшэлсэхэеэ ошоод, бэлигтэй хүтэлбэрилэгшэ Эдуард Будажаповай “хүхюу” харагшадай мүрысөөнүүдэй үедэ сурбалжалга үнгэргэжэ ябаһан намайе нэгэ дунда наһанай эхэнэр дуудажа, сониндо һанамжаяа хэлэхэ хүсэлтэй байһанаа мэдүүлбэ. Зүгөөр, тэрэ эхэнэрни нэрэ обогоо хэлэжэ үгэнгүй, юрэ һанаа зобон харагша гээд бэшыт даа гэжэ гуйба. Би гайхан байтараа, яһала зүб мүртэй юумэ хэлэһэндэнь, тэрэнэй хөөрөө эндэ табиха гэжэ шиидэбэб.

- Ушар юуб гэхэдэ, түрүүн тэмдэглэхэ юумэн гэхэдэ, ехэл буряад нютаг хэлэ хүгжөөлгын талада аша туһатай харалган үнгэрнэ. Зүгөөр, энэ томошуулнай яашоо гээшэб! Үсэгэлдэр бүхэли үдэрөө шэлэлгын шатада һуугаад, залхуугүй бултаниие харааб даа. Багашуул бэрхэнүүд, ехэ удха шанартай, һайн дүн гаргамаар һургаалтай хөөрөө дэлгэнэ, харин томошуулнай ганса эшхэбтэр юумэ хөөрэнэл, хайшан гэжэ үбгэндөө урбахаб, үбгэеэ мэхэлхэб, үбгэ бэдэрэлгын проект зохёоһоноо болон бүри болёо даа, үбгэдүүдые наймаалха, худалдаха гээд, юугээ гарганаб даа? Буряад угсаатан энеэдэ наадандаа заабол һургаал, “мораль” гэжэ табидаг ха юм. Эдэ зүжэгүүд ямар юумэндэ һурганаб? Магад, томошуулай “корпоратив” юу хээндэ таарахал аабза, харин танхимаар дүүрэн эдиршүүл, багашуул һуугаад, эдэ бүгэдые хаража, шагнажа һуухадаа, ямар юумэндэ һураха юм. Бүхы юумэн “бүһэнһөө доошо” хэлсэдэг болоо, нарин шог хошоо, энеэдэн эндэл хэлсэгдэхэ байгаа бшуу,- гэжэ тэрэ эхэнэр һанамжалба.

Үнэхөөрөө, эндэ эмхидхэгшэд хүн зоной ухаан бодолой сэбэр, нарин, гүн урагшаа эрмэлзэлһэн хүсэл хүгжөөлгэдэ һанаата боложо, “сэбэр сэдьхэл” гэһэн ойлгосо анхархал байгаа хаш.